kimkat2842e Tribannau Morgannwg. T.C. Evans (Cadrawd) The Folklore of Glamorgan. Eisteddfod Genedlaethol Aber-dr 1885Tri pheth ni chr un Cristion / Yw dadwrdd haidd o feddwon / Gweld offeirad ms o'i go / A byw lle bo cybyddion. Gwefan Cymru-Catalonia / la Web de Galles i Catalunya.




● kimkat0001 Home Page / Yr Hafan


● ● kimkat1864e Gateway to this Website in English / Y Fynedfa Saesneg


● ● ● kimkat0997e Index to texts in Welsh in this website / Mynegai ir testunau Cymraeg yn y wefan hon


● ● ● ● kimkat2842e Y tudalen hwn



(delw 0003)






Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Gal
les i Catalunya
The Wales-Catalonia Website

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We
The Folklore of Glamorgan

T. C. Evans (Cadrawd)
Eisteddfod Genedlaethol Aber-dr 1885

Y Llyfr Ymwelwyr / El Llibre de Visitants / The Guestbook:




Beth syn newydd yn y wefan hon?



(delw 6665)



(delwedd 2345)






Preface to the Old Tribanau (Triplets) Hen Dribanau Morganwg (Glamorganshire Triplets) Nursery Rhymes (Hwian Gerddi)   Weather Prognostications (Daroganau am y Tywydd) Old Sayings concerning the Weather The Authors of Glamorgans Delight (Awdwyr Dywenydd Morganwg)   Peculiar Old Expressions common with the People of Glamorgan Old Glamorganshire Riddles Supernatural Belief Love Spells The Phantom Funeral Signs of the approach of Death Experiences Prognostical of Accidental Deaths   A familiar Spirit The Ghost of Pentre (Ysbryd y Pentre) The Tale of the Ciff A Tale of a Salmons regular appearance on a Christmas Day at Aberavon A Welsh Couplet The Seven Wonders of Glamorgan The Legend of Cynffig The Tale of Llyn Nelferch Sir John Aubrey of Llantryddid An old Welsh Couplet Fairy Tales (Y Tylwyth Teg) Croes Efa (Eves ribaldry) A Popular Tale in Glamorgan, by lolo Morganwg Twm of the Fair Lies ( Twm Gelwydd Teg)   Miscellaneous Old Tales, Sayings, and Superstitions   Y Ladi Wen (The White Lady) The singing in a Phantom Funeral heard.
Amongst the twelve counties of Wales, there are none that can boast of such special and peculiar specimens of ancient Folklore, as Glamorgan; and whatever the rural poetry of England may be able to show, Morganwg is notably the home of the tribanau (triplets), which the rural bards of the past prepared for the use of the plough-boy and the driver of the plough-oxen.

It has been my earnest desire to see these relics of bygone days preserved. They are worth preserving on their own account, for I know of no better source to obtain examples of the old dialect of Glamorgan, than these tribanau. As compared with the English pastorals, which the poets of the seventeenth , and eighteenth centuries have given us, with their Corins and Celias, their Phocebes and Strephons how real these triplets are, and how completely they reveal the condition of the bucolic mind.

The following collection is the result of what I may call the pleasantest labour of my life during the last ten years. There are many yet amongst the elderly inhabitants of the rural districts of Morganwg, ai muriau gwynion, who can. recognise the tribanau as old friends, reminding them of days long past away. Without some such labour, one might say that twenty years hence all knowledge of the old ox-songs would in all probability have died out, and a chapter in the rural history and industrial economy of our country would thus have been deprived of its characteristic ornament a chapter possessing a kind of ideal beauty, of features Arcadian, and rare, in connection with western lands. These tribanau have the real merit of presenting to our minds an unsophisticated picture of pastoral life in Glamorgan before the advent of the modem system of farming. They are redolent of the soil from whence they sprang, and have in them the very flavour of the life and manners of the period they belong to. Flowing as they did spontaneously out of the minds and hearts of the youth of the time, they contain within them the expression of their loves, their likings, and their longings; and they reveal, artlessly and skilfully, the nature and influence of their surroundings, domestic, and general.


With the exception of a few tales by the late Iolo Morganwg, this Collection is the result of many years gleaning amongst the older peasants of Glamorgan, many of whom are now dead  [THE AUTHOR.]





(delwedd 2346)






Without for a moment assuming that the young of that period were happier than their successors of the present day, or that they enjoyed nearly so many advantages, material or mental, and without in the least desiring a return of old times, I cannot but feel real regret when I recall to mind the time when the rural life of our county was vocal, when there seemed to be ever soaring upwards from day to day, and from year to year, what may be termed musical incense from our fields a proclamation of seasons succeeding seasons, and the continuance of seed-time and harvest. There are persons now living who remember how the youths employed upon the farms in the Fro and there were many more of them employed then than now used to gather together, after supper was over, around the fire to recite their ox-songs; and great the renown accorded to the one who knew the greatest number. Sometimes there might be one or two amongst them brighter than the rest, who recited verses of their own composition. Peals of laughter which shook the rafters of the house, greeted success or failure. This is a picture of rural life then quite common, which has, I think, no parallel in this latitude, and which reminds one more of Greek dimes


Where burning Sappho loved and sang,


than those of humid Britain. I will venture to assert, that if but a Greek writer had written a description of such a scene (a scene perhaps more Doric in character than Corinthian, more Iketian than Athenian), Mr. Gladstone would have written essays on the Welsh ideal culture, and Mr. Alma Tadema would have painted the scene with its accessories of poet, critic, and audience, all in sympathy with each other. What was this, but a straining after higher things by a class of youths usually considered and ranked amongst the dullest and least imaginative of mankind?


Before proceeding with the tribanau, it may be well that we should give here a brief disquisition on the place of the ox in the domestic and social economy of Wales. For many hundreds of years it was part of the rural economy of England and Wales, that ploughing should be done by oxen. Many traditionary maxims had accumulated in all those ages, and were handed down to each successive generation of husbandmen. This traditional lore contained guidance as to the management of the ox how he should be treated, when first put under the yoke, how fed and managed whilst working, his likes and dislikes; and how he should be honoured, and many other matters relating to him. The gentle disposition and willing obedience of the animal caused him to be looked upon with a degree of fondness. Superstition credited him with a kind of occult intelligence, something like that which has been attributed to bees. It was thought that the experience of olden times dictated that regard should be paid to the sympathy that existed between the ox and his owner.


In popular mind, his association with the manger of Bethlehem gained for the ox, at least at one season of the year, a kind of reverence. At midnight on Christmas Eve it was thought that he fell on his knees to adore the Infant Saviour. Where wassailing was a customary part of the Epiphany festivities, as in certain parts of Herefordshire, they never failed to offer the wassail bowl to the best or the favourite ox. This was done with numerous ceremonies.


On the same particular occasions, a cake was placed on his horn, which he was incited to toss off, so that augury might be drawn from its falling as to the fruitfulness or otherwise of the coming year. Important events, when they





(delwedd 2347)





occurred in the family of his owner, were to be communicated to him. In case of death, it was thought necessary to deck his horns with signs of mourning. A most remarkable idiosyncrasy connected with the ox is that he will not work smoothly and well unless he is continually sang to. The practice of ox-drivers the world over is in remarkable accord in this respect. Lady Duff Gordon heard the youthful Egyptian ox-driver sing to his beasts on the banks of the Nile, and noted down his song.*

* Lady Duff Gordons Letters from Egypt.

We could quote instances, where Englishmen travelling through Glamorganshire, and delighted with the beautiful airs which they heard sung by the young swains at ploughing-time, did similar service for the triban songs of Morganwg. With regard to the tribanau themselves, they are in every particular pure Glamorganshire lore. Some of them are very old*,

* Iolo Morganwg was of opinion that some of the airs have come down to us from the time of the Romans.

others perhaps may be as late in date as the year in which oxen were last seen yoked to the ploughs they drew across the broad cornfields of the Vale of Glamorgan. When that last yoke was unfastened cannot perhaps be fixed, but it could not be much later than the year 1845. The custom had been slowly dying out ever since the year 1830, and now (1885) the traditions, songs, and all the memories of the centuries which terminated a little over fifty years ago, are in the perishable keeping of the few grey-headed men who were the plough swains of the palmy days of ox-driving.


Although the ox liked singing to accompany his labour, to keep his mind, so to say, from chafing under the indignity of finding his shoulder under the yoke, it was not every, or any kind of song, that pleased him. There was a set measure and tune to the drivers song, which it was known he loved, with strains gentle and soothing, and a prolonged note or two in each cadence. Not only that, but the words also must be such as pleased his intelligence. A sense of humour had the ox, it must be gratified by some playful nonsense. He was wise, therefore words of sound sense must now and then be chanted to him. He had lively sympathy with those who owned and tended him, therefore his driver could confide to him the story of his love affairs, or his varied experiences in service. Finally, the ox had a modest, though decided sense of his own importance, and the singer must by no means neglect the fact.

Occasionally, the strength and beauty of the yoke might fittingly be sung. And this in the full license of poetry, was done, needless to say, in terms of hyperbolical praise. Altogether, these songs form quite a curious feature in the happy strides of rural life. Who shall say how many thousands of young hearts have not been nurtured into contentment of life, by the singing of these songs, or drank happiness from them in the sunshine of each happy day? In later life, may not the recollection of them have built up the good citizen by the three-fold chord which bound him to the hearth he had established for himself in his native village, and the warmth they infused into his innate feelings of loyalty and patriotism? And yet, these songs are now in the keeping of generation which is becoming patriarchal, and are in danger of being altogether lost The boy ox-driver has become a being of the past, and there is no one whose duty it is to commit these songs to memory; or, if occasion occurred, to increase their number. They are diminishing year by year. Let them not be altogether forgotten. Those that we have been able to rescue, poor as they may be in the eyes of the critic, are dear to us all, as the last draught of the exhausted spring of





(delwedd 2348)



poetry that once flowed side by side with the life of the people; and for this alone, they are truly worth preserving.




Tri pheth ni chr un Cristion,

Yw dadwrdd haid o feddwon ;

Gweld offeiriad mas oi go,

A byw lle bo cybyddion.



Tri pheth wyn weld yn lled-chwith

Hwch a iwc mewn gwenith;

Cl o bolon heb un clwm

A Thwm y llipryn llaw-with.*



Tri pheth gashaf om calon

Hen fenyw dlawd afradlon;

Gwesty llwm, di-lo, di-fawn,

Ar pared yn llawn poerion.


Tri pheth wyn farnun gydradd

Dyn meddw brwnt mewn angladd,

Gwraig gwr llen yn tyngu, a swn

Rhain gyru cŵn i ymladd.


Tri pheth ar wraig syn hagrwch

Gwallt ansyber siabwch,

Plant yn gramen yn eu crwyn,

A melyn drwyn gan drewlwch.


Tri pheth syn gas anhywaeth

Crach ustus mewn cymdogaeth,

Anudonwr dig, a brat

Disynwyr at wasanaeth.



Tri pheth sy gas ac anfad,

Cael drwg am ddan lle taliad

Colli parch heb wybod pam,

A goddef cam-gyhuddiad.


Tri pheth syn llonir bachgen

Gweld gwraig y tŷ yn llawen,

Ar crochan mawr yn berwin ffrwd

A llond y cŵd o boten.


Tri pheth wyn garu beunydd,

Yw digon o lawenydd;

Mynych dramwy yn ddi-ble,

At ieunctyd y Dre-newydd.


Tri pheth ni saif yn llonydd,

Ywr niwl ar ben y mynydd;

A malwoden mewn lle llwm,

A thafod Twm Felinydd.


Tri pheth ni saif heb siglo,

Yw llong ar fr yn nofio;

Dail yr aethnen yn yr haf,

A thair merch fraf yn dawnsio.





(delwedd 2349)


Tri pheth wyf yn hoffi

Offeiriad wedi meddwi;

Yn bwrw gwlaw cynauar gwair

A merch gair drwg iddi.



Tri pheth syn dda gan hwsmon

Cl petwar tymor ffrwythlon

Gweld y teulu ar eu gwn,

A chwrdd-a hen gyfeillon



Tri pheth nid wif yn hoffi

Ywr llapitch, t, a choffi;

Erlid clecian fel y cloc

A mynd ir lloc at Siani.



Tri pheth wyn garun ffamws

Cig, pwdin a phytatws;

A chwpan llawn o ddiod dwym

A chusan mwyn gan Catws.



Tri pheth win garu ora -

Yw rum a llaeth y bora,

Mynd tuar Hiltwn a Brynsach,

Ir bola bach gael gwledda.



Tri pheth syn cwnu nghalon

Fod genyf arian ddigon

Cael wybren haf yn deg uwchben,

A gwenau Gwen lliwr hinon.



Tri pheth syn hardd ar Gymro,

Sef dysgun graff a ddysgo;

Cadwr gwir rhag mynd ar feth,

A dyweyd y peth a fedro.



Tri pheth syn anhawdd ddigon,

Cael cae o dn heb feillon;

Cwrdd offeirad heb ddim dysg,

A thwyn Penprisk heb ladron.



Tri pheth syn anhawdd gwybod,

Bywn sobr lle bo diod;

Nabod benyw wrth ei gwn,

A thwyllo hen frithyllod.



Tri pheth ni chr fy nghalon

Mynd ar y nhraed drwyr afon;

Marchogaeth ebol heb un ffrwyn,

A merch er mwyn i moddion.



Tri pheth ni allai aros,

Yw enwyn tri phythefnos;

Bara haidd yn llawn o frn

A menyn Siwan Domos.



Tri gorchwyl tra anghynes

Yw treulior Sul ar neges;

Dalar arad heb un sw^ch,

A charu hwch o Sgenes.



Tri pheth erioed ni cherais,

Yw putain a lladrones;

A phydleres ar ben ffair,

Ond dyna dair cydmares?



Tri pheth na chr y ngena

Yw afal sur y bora;







(delwedd 2350)




Grawel moch oddiar y drain,

A diod fain Llangana..



Tri pheth ni allaf garu,

Swn llygod yn y gwely;

Taith drwyr gwynt ar glaw dros fryn,

Am hesgid yn y ngwasgu..



Tri pheth syn gas gan wladwr,

A phawb, beth bynau cyflwr,

Crefu cwrw, danod bai,

A bwydo hen Dai Bwdwr .



Tri pheth syn gas yn mhobman -

Dyn yn anmarchui hunan;

Tlawd yn dioddef eisiau bwyd,

Ar cybydd llwyd mewn caban.



Tri pheth syn gas yn wastad,

Gan bawb fon berchen teimlad;

Anudoni, gwasgur gwan,

Gwn Pharo gan offeiriad.



Tri ysbryd iw rhyfeddu,

Yw ysbryd cath yn carthu;

Ysbryd whilber wrth naill gos,

A dwy frn nos yn chwyrnu.



Tri pheth syn gas bob amser -

Dysgawdwr dwl di-feder;

Cigfran war-ddun dallur w^yn,

Ar blaidd yn dwyn eu hanner.



Tri pheth ni allai aros -

Ci rheto heb ei anos;

Byw heb fara yn fy nghell,

A chrefydd bell Rhys Tomos.



Tri pheth mae Marin garu,

Cael sponer tn iw gwasgu -

Un gyrhaedd gusan ar ei min,

A modrwy cyn priodi.



Tri pheth syn gas echryslon,

Gweld gwr a gwraig yn feddwon -

Bailin carior gwely bant,

A nythaid o blant noethion.



Tri pheth syn anhawdd nabod -

Dyn, derwen a diwrnod;

Y dydd yn hir, y pren yn gau,

Ar dyn yn ddau-wynebog.



Tri pheth wyn garun mhobman,

Yw cwrdd a chwmpni llawen;

A gwasgur enath fach bob nos,

Ai lluon groes iw thalcen.



Tri pheth syn with ei wala -

Gweld march heb ddim pedola;

Hwyad wyllt yn criped craig,

A merch-neu-wraig yn ffowla.



Tri pheth syn gas afrifed -

Dadleuon dyn pengaled;






(delwedd 2354)



Sain ddiles offeren Sul,

A marchnad gul heb drwydded.



Cas hefyd dri-pheth arall,

Y creiriau a bardd anghall;

Tafarn lle mar drwg ai dardd,

A cherdda bardd di-ddeall.



Tri pheth mwy cas nar cyfan,

Offeirad balch ei anian;

Prydydd pŵl yn fardd y blawd,

A clerwr tlawd ei driban.



Tri dawnswr goran Nghymru,

Syr Charles o Gefn-Mabli;

Scweier Lewys Wych or Fn,

A Syr John Carne or Wenni.



Tair Sian a dwy Wenllian,

Dwy Ann, a Margad fychan:

Dwy Fari ln, a Leisa ffel,

Cydseiniant fel yr organ.



Tair wŷr, tai chwaer, tair chwerw,

Tair merch, tair gwraig, tair gwidw;

Tair llong ar fr, tair brn uwchben,

Tair clwyd, tair clomen wrw.



Tri pheth syn mynd yn ddiffrwyth,

Blawd ceirch i wneuthur cramwyth;

Torir pren cyn crinoi frig,

A phobir cig yn olwyth.



Y tri lle oeran Nghymru,

Yw mynydd bach y Rhydru;

Twyn y Garth, ar Cefn Onn,

Lle buoi bron a sythu.



Tri pheth yw fy nymuniad,

Bod harddwch fy ymddygiad;

Yn denur bachgen glana rioed,

I addaw bod yn gariad.



Tri pheth ddymunain hynod -

Cael sawl wyn garun briod;

A nerth gan Dduw i fywn gytun,

A marw run diwrnod.



Mae geni grefft or gora,

Pedoli moch a gwydda;

Dodi iwc ar uchaf brain,

A dala chwain mewn rhwyda.



Mi welais ferch yn godro,

A menyg ar ei dwylo;

Hilor llaeth drwy glust ei chap,

A merch Sion Cnap oedd honno.



Mi welais ddydd ar Mari,

Y delsa mas ir baili;

I ddysgwyl am y bachgen llon,

[ ] chalor a thori.

(?? = Bu bron iw chalon thorri).



Mi welais ddwy lygoden,

Yn llusgo coach yn llawen;

O Ewenni i Gaerdydd,

A llestri pridd a halen.






(delwedd 2355)




Mi welas arnai amser,

Ddiar hyny nid oes llawer;

Y troeswn feddwl merch go fawr,

Mewn llai na awr a haner.



Mi fusn carun gynhes,

A merch o wniadyddes;

Rhwng Bontfaen a blaen Colhuw,

Maer lle maer bywr angyles.



Mi wela Benrhiw Meibion,

Mi wela Ddyffryn Cynon;

Ar tŷ lle ma yn Aberdr,

Yr un a gr fy nghalon.



Mi geson gwawdd i ginio,

Ar binslons* wedi stiwo;

Bara haidd a dysgl goed,

Ni fu erioed swd roeso.


*Enw yn Morganwg ar eirin, neu plums.



Mi welas Deirw Corn-dwb,

A phob daun ymladd dwp-dwb;,

A dyn disynwr gydar rhain,

Mi alswn lefain Iwb-wb.



Mi wela Ben Bwlch Garw,

Mi wela Waen Croeserw;

Mi welar ferch fydd mam y mhlant,

Mi wela Nant-y-Bedw.



Mi welar man yn ola,

Lle ces anadliad gynta,

Does neb a w^yr ond Duw ei hun,

Ble chwythair un diwetha.



Mi weriais gant o syllta,

A mil o chwecheinoga,

Wrth yfed cwrw a gwin at Gwen,

Ai cholli ar ben y siwrna.



Mi gefais gawl i ginio,

Caf gawl i swper heno;

Fe gaiff y feistres fynd i ddiawl,

Cyn yfai chawl hi eto.



Mi ddysgais fod yn brydydd,

Ac hefyd yn felinydd;

Dysgais hefyd godir doll,

Cywreinia or holl garenydd.



Mi welain mhell oddiyma,

Mi wela Foel y Caera;

Mi welar ferch sydd arnai chwant,

Maen berchen gant o bunau.



Mi welar ferch or Gelli,

Mi wela Ddyffryn Llyfnwy,

Mi wela ben y dwarchen las,

Mi wela blas y Wenni.



Mi welas heddywr bora,

Do, Bili o Benbwlch Ucha;

Guto fain, ai fwall gam,

Yn trychu am y trecha.







(delwedd 2356)




Mi fuo lawer blwyddyn,

Yn canu gitar ychin,

Bara haidd a chosyn cnap,

Dim tishan lap na phwdin.



Mi gwnnas heddir bora,

Mi welas gywon gwydda,

Ecin haidd ac epol bach,

Oh bellach fe ddaw Clama.



Mi gwnnas gariad newydd,

Mi roes yr hen i fynydd,

Man promiso cwrdd, os ceidw i gair,

Wrth Eclws-fair y Mynydd.



Mi brynas casag felan,

Am betar punt a hweugan (wigan)

Cheisha i byth or bwt yn l,

Wath bargan ffl nath Morgan.



Mi ddeuthum o Lanhari,

Yn bennaf rhag ymboeni,

I gwrdd r Eustons o Dre-frn,

I weud y gn odd gen i.



Mi wna i bob camp in ddifa,

Mi garia i ddŵr miwn sifa,

Mi farchoga i odd ma ir North ,

Ar giefan torth o fara.



Mi wna i bob camp yn gampus,

Gwna i afal sur yn felys,

Mi wna i ir gweddrod ddod ag wyn,

A brig y brwyn yn ffigys.



Mi welas Wil or Felin,

Yn byta naw sgadenyn,

Tatws, erfin, lonad cart,

A douddeg cwart o enwyn.



Mi flinas bywn y Blaena,

Yn ifad llth mor dena,

Cosyn glas blas y maidd,

A bara haidd fynycha.



Mi fuas yn y Caera,

Am lawar o flynydda,

Yn gweitho yno am y mwyd,

Nes mynd yn llwyd y ngrudda.



Mi fytas gwt o botan,

A dwy ne dair pytatan,

Ond am y cig thal i mi sn,

Ath Shoni Shn r cyfan.



Mi welas long ychrydus,

Gan dalad odd i mastus,

Yn hwylon braf sha Brystan llin,

A lodin or Ist Indis.



Mi gymra i ryw hen sgeran,

Sha phymthag mlwydd ar hucian,

Cyn yr elo-hin dywydd smart,

I dwymo part o nghiefan.


*Dull Morganwg o ddywedyd i fynu.

*Chweugain, deg swllt,

*Yn llinyn,






(delwedd 2357)




Mi wela ir Dimlon domlyd,

Ar wraig fonheddig hefyd,

Mi wela ir ty ar ben y twyn,

Sy bron dwyn y mywyd.



Mi gwrddas heddir bora,

Dafydd or Felindra,

Rhwng tylar Cnwc, a Chraig Rhiw-blawd,

golwg glawd i wala.



Mi glywas gn y gigfran,

Syn hofran uwch Craig Afan,

Fod Gwilym Prys ai wallt yn wyn,

Yn tynnun dynn shag yffarn.



Mar ceilog coch yn canu,

Man bryd ir merched gwnnu,

Mar bachgan bach yn mynd shar glo,

Ar fuwch ar llo yn brefu.



Ma gen i bedwar eidon,

Rw in gwelad hynnyn ddigon,

A cheffyl gwyn, nid ywond gwan,

Or gora dan y goron.



Ma gen i hwech bustechyn,

U gwell ni ellir erfyn,

Nw dorran gwys fu rid i bath,

Am ganllath fel y cordyn.



Ma rhai medelwyr hwylus,

Yn neud u gwaith yn campus,

Ond am y neill, a u natur laith,

Ma ganddyn waith echrydus.



Ond oti-hin beth nafus,

Fod gwraig yn gwishgo britshus,

A mynnur pwrs ar aur i gyd,

Y faedan ysglyfaethus.



Ma llawar henon wylo,

Ac erill yn gofidio,

Gwell ganddyn welad Dydd y Farn,

Na gweled Trarn yn falio ,

Trarn = Trahrn (Trahaearn)



Ma nghariad i eleni,

Yn bywyn Sowth Corneli,

Yn fain i gwast, yn nt i phleth,

Man wynach peth nar lili.



Ma Taf yn afon rwysgus ,

Ma Taf yn dra pheryglus,

Taf a ddygodd fywyd cant,

Ma Taf miwn pant echrydus .



Mar merched yma leni,

u bwriad ar brioti,

Heb ddim i ddoti yn u tai,

Ond nw eill dau a babi.



Ma effath llysa hwerw,

Yn dda i ddyn rhag marw,

Ond dymar peth naiff ddyn yn iach,

Yw llymad bach o gwrw,






(delwedd 2358)




Mar Fro a i meusydd ffwythlon,

Yn swyno lawar calon,

Mar wlad o Lai i Ogwr laith,

Yn llawn o waith prydyddon.



Man bwrw glawn y Blaena,

Man dychra pican yma,

Man heulon deg ar bont Llan-daf,

Man dywydd braf ym Mrysta.



Mar Mr fel mr yn mynad,

Mar stor hyn wedi i styriad,

Trowch yr eidon i ddwr piwr,

Man suwr o dorri i syched,

Mr = pwll dwr mawr yn Sant-y-brid (Pwll y Mr, heol y Wig)



Ma llefan mawr a gwaeddu,

Yn Ystrad-ffin eleni,

Ar cerrig nadd yn toddin blwm,

Rhag ofan Twm Sin Cati.



Ma Bedffwrd Gymro digri,

A i gyfall Ffil y joci,

Yn hela oria trist ywr gair,

I hwara iair ar cendi,

Iair ar cendi = ystl gadno.



Ma gwyr y Wig, medd dinon,

Yn meddu ar arferon,

Pe u mesurid, led a hyd,

Gwnn faeddur byd o ddigon.



Bechgyn Shoni Shencyn,

Am ganu gitar ychin,

Dyna u tl, un math o fwyd,

Sef crwstyn llwyd ac enwyn.



Bum bart o dri diwarnod,

Yn rhodio Cefan hirgod,

Rhint y dderwan gopa fain,

Ar ty ar waun y gwaddod.



Peth ffein yw houl y bora,

Peth ffein yw blodar fala,

Peth ffein yw cariad fo gerllw,

Dyn helpor sawl fo bella.



Dyn helpor mab nas medro,

Lwyr ddilyn merch a i cheisio,

Fe fydd hwnnwn farwn fud,

A i gladdu a i glefyd yndo.



Fi helas yn y Walas,

Do, lawar bora diflas,

Rhint y gwr a gwraig y ty,

Or diwadd fi madawas.



Fi wela i st Berddawan,

A Brithwn wrtho i hunan,

Fi wela fferm fawr Castletown,

A begars pownd Sain Tathan.



Rw i nawr ers llawar blwyddyn,

Yn bywmiwn carchar cyfyng





(delwedd 2359)




Dos gen i le i gwnnu nhrwyn,

Miwn ffald ar dwyn Trefflemin .




Mi wela Fryn y Betws,

Mi wela Gwrt y Mwnws,

Mi welar ty ar ben y twyn,

Lle mar un fwyn yn gorffws.



Tra mn yn troi miwn melin,

Tra llong yn cario lodin,

Tra mr yn tawlu i donna lan,

Mi fota ar ran y Stradlin.



Y gwr or Lela domlyd,

Ar feistras fach gymhenllyd,

Yn awr rw in rhydd ar ben y twyn,

Nw fuon bron dwyn y mywyd.



Shoni bach, wr diflin,

Syn gwishgo cap phlufyn,

Pantalwns a siacad grop,

Y fe yw top y gegin.



Caer-lan sydd hardd ar fynydd,

Y Gilfach ar Tynewydd,

Ond hendreforgan ar Graig-las,

Syn maeddu Plascilfynydd.



Yn y Lela leni,

Mar tair merch lanan Nghymru,

Enwa rhai sydd ym mhob man,

Sef Cati, Ann a Mari.



Gwaethar gwynt yw hwythu,

Gwaethar glaw yw gwlychu,

Gwaethar dydd yw dod i ben,

A gwaethar Gwen fydd pallu.



Tra paro mr miwn asgwn,

A charrag las miwn pingwn,

Ar ceilog coch yn canu draw,

Yn sytyn daw dydd Satwn.



Y wylan fach adnebydd,

Pan fon gyfnewid tywydd,

Hi hed yn deg ar adan wen,

Or mr i ben y mynydd.



Ffordd fer i halar gaea,

Hir oria tywydd eira,

Yw catar fawr o fln y tn,

A llunio cn ddiddana.



Ma gen i bedwar bwlyn,

Yn pori brig yr eithin,

Nw dorran gwys or mwya gwych,

Nw gerddan rhych ir blewyn.



Pe bawn yn Nghwmydyffryn,

Ni fydda arna i newyn,

Cawn gwrw gwych heb altro i naws,

A bara chaws a menyn.



Ond oti-hin rhyfeddod,

Bod dannedd merch yn darfod?,

A tra bo ynddi anal hwyth,

Ni dderfydd byth mo i thafod





(delwedd 2360)




Diareb ddoth fynega,

Mai douparth gwaith i dychra,

Dyweda finna yn ddi-feth,

Ta cwpla peth sy ora.



Ryw noson cs yn shomi,

Pan y gofynnodd Mari,

Os parod own i ddod shar Llan,

Cyn Calan, cl prioti.



Yn ddistaw gwedas wrthi,

Taw gwell fai i ni oedi,

Na mynd yn fyrbwyll tan yr ieu,

Fod cariad weithian oeri.



Wrth ddod o Bont y Lladron,

Fi gefas ofan creulon,

Clywas fwstwr yn y berth,

A dorrws nerth y nghalon.



Diofal ywr aderyn,

Ni hau, ni fed un gronyn,

Heb ddim gorchwyl yn y byd,

Ond canu rhyd y flwyddyn,

Rhyd = ar hyd.



Eistedda ar y gangan,

Gan etrych ar i adan,

Heb un geinog yn i god,

Ond llywio bod yn llawan.



Pe bawn i ddim ond medru,

Ar ddarllin a sgrifennu,

Mi ddanfonwn lythyr crs,

At Gwen cyn nos yfory.



Ma Tomos Gronw wiwlan,

Yn caru Martha Ifan,

Oh! ma yn ffarmwr gwych,

A i bedwar ych a i wagan .


125Gwae fi na bawn yn gwbod ,

Am ffordd, heb ddod yn briod,

I gal y canpunt sydd yn str ,

Gan ferch yn ochor Llwytgod.


Oh na chawn ddod trw gennad,

I l yn annwl gariad,

Yr enath gron, a theg i grn,

Ddi chlymu o fln y ffeirad.



Peth ffein yw llth a syfi,

Peth ffein yw shwgwrcandi,

Peth ffein yw mynad wedir nos,

I stafall glos i garu .



Wrth helar ychin weitha,

A chroesi tros faenara,

Rw in llunio llawar pwt o gn,

I ferchad gln y Lela.



Dywedir ers peth oesa,

Ta buwch or Fro ywr gora,

Ond cyn boddloni cyflawn serch,

Ma rhaid cl merch or Blaena.



Yr ochor hyn ir clochdy,

Mar atgor oran Nghymru





(delwedd 2361)



A rhwng hynny a min y mr,

Ma calon r yn llechu.




Ym Merthyr-mawr ma ceingan,

I glanach does yn unman,

Mi wn am lawar calon hl,

Hwenycha chl-hin wreigan .



Ma radwr yn Llangewydd,

Yn poeni ar bob tywydd,

Genol nos yn fawr i sgryd,

Wth ganddo bryd nai gilydd.



Mar frech ar wynab Martha,

Run faint wecheinoca,

Er colli dou o i dannadd bln,

Ma yton ln i gwala.



Ma gen i hwech o ychin,

Yn well na chant o fechgyn,

Os caf gadw rhain yn fyw,

Mi reda i riw Penderyn.



Ma nghariad i eleni,

Yn bywym mhentrer Coety,

Rw in meddwl gofyn idd i mam,

A gr ddi-nam brioti.



Mar merchad wedi mynad,

Dos derfyn ar u siarad,

Yng nghylch dillad o bob lliw,

A phwy syn bywheb gariad.



Ma merched bach Sain Tathan,

Yn ffaelu troi cramwythan,

Heb ofyn cymorth gwr-ne-was,

Ddi thoso ms or ffrimpan.



Dou ych yw Silc a Sowin,

Un coch ar nall yn felyn,

Pan yn aretig yn u hwys,

Nw dorran gwys ir blewyn.



Nid twyll yw twyllo twyllwr,

Nid brad bradychu bradwr,

Nid lladrad yw, mi gwnaf yn dda,

Ladrata ddar ladratwr.



Pan fyddo mynydd Caera,

A i gap yn cuddio i gopa,

O niwlyn tew - am hynny taw!,

Ma yndi law, mi brwfa.



Os pall dy gariad i ti,

Paid byth a digaloni,

Ma meddwl merch yn troi fel rhod,

Hi ddichon ddod er hynny.



Ma nghariad i eleni,

Yn Lloegar - nid yng Nghymru,

Ymhlith Saeson duon dig,

A fin syn unig hebddi.



Fe wedodd mam y nghariad,

Na chawswn deg i dygiad





(delwedd 2362)



Tra ceir cawnan ar ga ton,

Rw in dowto hon gamsyniad.



Yng ngwaelod Cwm y Dyffryn,

Ma gwysgod idd u erfyn ,

Tn o lo, yn wych i naws,

A bara chaws a menyn.



Os blin y ddalan fyglyd,

Ma bagad yn i herlid,

Dros dir a morodd, medda-nw,

Gwnath afal mwy o ofid.



Oh rhyfadd faint y dwli,

Ir byd syn cl i gorddi,

Ar Sul ir sil yn enw llth,

Ma meddwin wth na brandi.



Pe basar brag ar berman,

Ar hops heb ddod ir unman,

Ar ffiol fach, y bib ar pot,

Fe fasa nghot yn gyfan.



Y ferch ar ddwy bleth amlwg,

Ar rhupan am i gwddwg,

Dera gita fi i roi tro,

Sha gwaelod Bro Morgannwg.



Yn Sant-y-brid ma nghariad,

Yn Sant-y-brid ma mwriad,

Yn Sant-y-brid ma merch fach ln,

Os caf hi o fln y ffeirad.



Mi wela geilog twrci,

Mi welar ferch or Mardy,

Mi welar frn yn hedfan fry,

Mi wela dy Pencelli.



Llan-fs, Llan-fair, Trefflemin,

A Smilstwn ar hen felin,

Os aiff cardotyn am u traws,

Caiff fara chaws ond gofyn.



Y neithwr mi freuddwytas,

Y mod in Sant Nicolas,

Gitar ffeirad, sef Wil Twm,

Yn clymu clwm priotas.



Pan welir pen Ml Caera,

Yn gwishgo cap y bora,

Odid fawr cyn hannar dydd,

Fydd ar i grudd-hi ddagra.



Y gwr a garor doman,

A i gasglo i gyd ir unman,

Mynd hi ir c miwn pryd,

A ddaw r yd ar ffetan.



Rw in drician d yn seriws,

Wrth lyfir mawr yr eclws,

Ni welas i rid shwd lap,

A Shoni Cnap Sant Dunws.



Mi welas ddyn a bachgan,

Yn bildo pompran dderwan,

Ac wedi cwplo yn y fan,

Hi gwmpws ran i hunan,






(delwedd 2363)




O stopwch! motryb Catrin!,

Arafwch yma ronyn,

Chi haeddach iarda ar ych gwar,

Am rannu ar yr enwyn .



Pan fyddor n yn crymu,

Ar talcan yn crngrychu,

Fe fydd y deall mwya glew,

Tan gwmwl tew pryd hynny.



Rw in un or crefftwyr gora,

Ar ystarn, stwc a thwba,

Ennill arian fel y gwynt,

A u halan gynt fynycha.



Ta gen i our ac arian,

Ta gen i dirodd llytan,

Mi rhown nwn rhydd heb unrhyw ble,

Am fyw yn nhre Llancarfan.



Cabitshan ar y baili,

Dou dop yn tyfu arni,

Y gwynt a i chwthodd-hi ir llawr,

Ar hen hwch fawr bytodd-hi.



Peth ffein yw haf a hawddfyd,

Peth ffein yw ysgafn iechyd,

Peth ffein yw arian lonid pwrs,

I dreulo cwrs yn ienctid.



Ty gwyn, ty gln, ty gola,

A llawn o bob rhinwedda,

Y ty gora ar waelod Nedd,

Am gwrw a medd ywr Creiga.



Os ffaelas yn yn amsar,

Cl tyddyn wrth y mhlesar,

Nl dod i fynwant Aber-dr,

Caf ynon shr or ddaear.



Llan-dw, Llan-daf, Llandocha,

Llan-fair, a Llambad Ycha,

Llantrisant sydd, Llangeinwr syw,

Llangynwyd ywr lle gora.



Ma merchad bach y Blaena,

Yn gwishgo cap a lasa,

Motrw our ar ben pob bys,

A chwt u crys yn llapra.



Ma merchad Bro Morgannwg,

’r cyfan yn y golwg,

Yn tynnu llawar llencyn mwyn,

Dros dwyn i dorri i wddwg.



Ma merchad pert gwlad Forgan,

Yn gwishgo gyna shidan,

Ma rhain mor ffeinad yn u gwast,

A chynffon gast Shn Bifan.



Ma merchad balch y Coety,

Au bwriad ar brioti,

Heb flancad gwely yn y byd,

A u gyna i gyd heb dalu,






(delwedd 2364)




Ma gen i darw nepwan,

A phedwar corn ar hucian,

A buwch yn dod llo bob mish,

Nid odd i phrish ond hweician.


Nepwan = wynebwen.



Dim gwell hwech ych ac arad,

Nis gellir byth mo u gwelad,

Na ffeinach arddwr ar y ms,

Na Morgan, gwas y Sichad.



Ma castall yng Ngharffili,

A gwely pluf i gysgu,

A lle braf i hwara wic,

Wrth giefan Picadili.



Peth da mhob man yw melin,

Os bydd-hin malun ddiflin,

Ond drwg y dyn a ddwg y blawd,

Odd ar y clawd yn echwyn.



Gwae fi na bawn yn gwpod,

Am ffordd, heb ddod yn briod,

I gl y canpunt sydd yn str,

Gan ferch yn ochor Llwytgod.



Ta in hela blwyddyn gyfan,

Heb fwrw dim yn unman,

Fair dwr i gyd gan ferch y jawl,

Yng nghrochan cawl Cwmsaibran.



Hen Wil y saer, Cwmsaibran,

A ddringws fry ir nenbran,

Ac a waeddws megis cawr,

Ar fwli mawr y Gloran .



Nl macu hwch n y Blaena,

Ac anfon hon i Frysta,

Er maint a wl-hi yma a thraw,

Yn hwch y daw-hi adra.



Cadd Prys o Bantypandy,

Rhyw gollad fawr eleni,

Sef collir ty odd uwch i ben,

A phart o bren i wely.



Rodd Prys o Bantypandy,

Yn wr a haedda i grogi,

Yn hudor merchad wrth y cant,

A thawlur plant i foddi.



Rhyd y bompran grwca,

Pw welas-tin mynd drwa?,

Dy gariad-di, lliw blotar drain,

Fel cambric main or India.



Ti gisha iwc o dderi,

A gwyrs o Aberhonddu,

Mi fynna ddotir hwch miwn mwyth,

Cyn caffo i ffrwyth y gerddi.



Gwae fi nad allwn hedfan,

Fel brn, dros ben y Ciefan,

At y gloywa, glana i lliw,

Syn bywyn Aberboedan.



Cath ddu, mi glwas ddwedyd,

A fetar swyno hefyd,

A chadwr teulu lle man byw,

O afal pob rhyw glefyd,

Afal = afael.


*Enw pur gyffredin ar wartheg a da ,

*Gwyr y Gloran





(delwedd 2365)






Fe neidar gath yn hoyw,

Rhwng gwynt a thywydd garw,

Hi dro i phen-l shag at y gwres,

Po nesa bo hi i fwrw.



Fi waria heddi unswllt,

Fe waria fory ddouswllt,

A chyn y colla i ferch i mam,

Fi tria-hi am y triswllt .



Mi welas ir o Dwrci,

A mil o gywon dani,

Pob un o rheini fwy nag ych,

A chelwdd gwych odd hynny.



Rocar Sger le garwa,

Lle strandws llong Marina,

A bwmbast gwyn i wyr y Pil,

Gwerth petar mil o bunna.



Ma Shaco Clerc y Coety,

Yn fachgan iawndda lysti,

Dos neb mor dr ag en ddi-au,

I ddringo grishar clochdy.



Mi welas feinir lysti,

Wrth eclws Sant hilari,

Rhaid cl sepon a dwr brwd,

I olchir rhwd odd arni.



Dyn iach nad allo wenu,

Na godda neb i ganu,

Mi ddalia i swllt ag unrhyw un,

Mai dyna ddyn ga i grogi.



Y sawl a fynno fyta,

Dou enllyn gyda bara,

Fe ddyla hwwnw fod yn glawd,

Am nithir gwawd o i fola.



Mi wela Fro Morgannwg,

Golygus yw i ngolwg,

Mi welar tyddyn lle man serch,

Ond nid ywr ferch yn amlwg.



Rw in hoffi twyn Llangynwd,

Ar pentra lle ym ganwd,

A Chiefanydfa, fwyna nyth,

Anghofia i byth dy gronglwd.



Oh rhyfadd faint y twrw,

Sy i glywed drwy Gwngarw,

Iefan Tomos yn gweud fod glo,

I ddod i ms o hono.



Yng nghylchodd plwyf y Betws,

Bu rhai prydyddion ffamws,

Iefan hopcyn Dyn-y-nant,

Fe gursa gant yn llabws.



Nid pell o blwyf y Wenni,

Ma merch or enw Sali,

Hen faedan oerllyd, sychlyd, swrth,

Him poena wrth i henwi.



Ma Dafydd Lewys Lawan,

Medd pawb, yn burion fachgan,






(delwedd 2366)



Am yrru ychin hyd y gwys,

Rhag ofan pwys y carthbran.



Ni cheir ar l llafuro,

Rhyw lawar o arlwyo,

Nid os i gl, miwn amball fan,

Ond posal gwan yn paso.



Cs gwrw cryf miwn iolwrch,

A chwt o facwn tewdrwch,

Nes i mi neud y mol yn llawn,

Ar hir brynhwn yn Llwyn iwrch.



Siams Pritshard wych or Mwntwn,

Odd hoff o ddilyn helgwn,

Dodd neb ychwaith ym mhlwyf yr As,

A chystal bras o filgwn .


Yr As = yr As Fach (Nash) neu yr As Fawr (Monknash)



Ma gwynab y ddaearan,

Ag agwadd teg rhag angan,

Ma Bln Cwm taf yn ln i liw,

I gyd or Griw ir Graenan.



Oh, gwrandor mab or Dola,

Er brasad yw dy gamra,

Efalla doi cyn diwadd ds,

Mor fain dy gs a finna.



Mar merchad yn llawenu,

Wrth weld y caean glasu,

Oh! gan weud, fe ddawr haf,

Ac amsar braf i garu.



Pan fyddor tifedd candryll,

Yn mynad ar y gridill,

Sylwad pawb ar hynnyn syth,

Mar crefftwr byth yn sefyll.


Tifedd = etifedd.



Mynd at y bl y fforddrych,

A chanlyn dawns yn fynych,

A thawlu coetan, bar a gordd,

A neido ffordd y mynych .



Mae serch yn rhywbeth rhyfedd,

Yn maeau pob amynedd - ,

Rhyw anfad wall, ryw ynfyd wyn,

Yn ffwylo dyn a ffoledd..



Ma serch yn rwpath rhyfadd,

Yn maenu pob amynadd,

Rhw anfad wall, ryw ynfyd wŷn,

Yn ffwylo dyn ffoladd,



Mae merch a dwy ael feinion,

Yn Mro Morganwg dirion,

Swrdanllyd iawn bob awr ywr pen ,

Am dani, Gwen lliwr hinon..



Lle byddo Gwen lliwr lili,

Ar eraill maen rhagori;

Ni phlyg y gawnen ar ei hol,

Maen rhodior ddol mor lysti..



Daeth tes in mwyn gynhesu,

Maer gwwurydd glwys yn glasu;

O dera draw ir llwyni drain,

Y gaten fain llygeitddu..


Maer gwyntoedd yn gostegu,

Mae pawb yn mynd i gysgu;

Mae mab yn daros yn y llwyn,

Y fenw fwyn lygetddu.






(delwedd 2367)




Tir cantor du pigfelyn;

Hed drosof at fanwylfun,

A gwed nad oes un gair om pen,

Ond enwi Gwen liwr hiffyn..



Merch ifanc wyf yn hoffi ,

Dyn wasgfain, ysgawn, wisgi;

Ar man lle sangor deg ei dawn,

Ni phlyg y cawn o dani.



Mae chwil y bwm yn canu,

Cawn dywydd teg yfory;

Nid oes fawr goel ar chwil y baw,

Gall fod yn wlaw serch hyny..



Pwy le, pwy lan sy lana? ,

Pwy le, pa lan sy ora? ,

Wel, dynar lle o lanaur hyd,

I mi, Llanilltyd Faerdra..



Peth ffein y clychau ffamws ,

Mewn clochdy uchel cwmws;

Peth ffein yw rank o wyr mewn arms,

Peth ffein yw Psalm mewn Eglwys..



Mae son am wrach y rhibyn,

Y Tylwyth Teg ar goblin,

A son am ysbryd Ladi Wen,

N dychrynu plwyf Penderyn..



Y deryn du pigfelyn,

A diwnian dal ar frigyn,

Ar fronfraith rhydd ei cherdd mor fwyn,

O ganol llwyn o gelyn..



Anhyfryd beth yw methu,

A ffwyd ar ddyn yw ffaelu - ,

Ni wel fwynder glwysber glau ,

Nag unawr gn a gwenu..



Mae gwr yn mynydd Nantar,

Ai grys yn llai nai golar,

Ai golar crys mor fain a neis ,

Nes tybiodd Price y cobler nad oedd gantoi un. .



Beth wneir a march ni cherdda? ,

Beth wneir a chell heb fara? ,

Beth wneir a buwch ni roddo laeth? ,

Beth wneir a saeth heb fwa?.



Beth wneir a stwc heb waelod? ,

Beth wneir a chasg heb ddiod? ,

Beth wneir a soeg ond yn fwyd.moch? ,

Beth wneir a chloch heb dafod?.



Beth wneir a merch benchwiban? ,

Beth wneir a cheffyl truan? ,

Beth wneir a thaflod heb ddim gwair;

Beth wneir mewn ffair heb arian?,



Beth wneir a chig heb halen? ,

Beth wneir a bardd heb awen?,

Beth wneir a gardd ni chaffoi hau?,

Beth wneir ag iau heb ychen? .



Seren ddu a mwnci,

Jac y Gof yn dyrnu,






(delwedd 2368)



Modryb Ann yn pigo pys,

A finan chwys dyferu.



Ni roddaf fenthyg canswllt

Tra byddo maen a chyswllt,

Na thra fo gwr yn tynu llif,

Heb wybod rhif y rhidwllt.



Gwell bara haidd a heddwch

Na bara cn a garwch;

Gwell na llys Brenin, Duw ai gwyr,

Cwr perth mewn llwyr lonyddwch.



Three things I cannot relish

A woman that is peevish,

To meet a parson with no wit,

And Lantwits broken English.


The following triplet is from the Welsh, by the late lolo Morganwg: -


Three things with contempt have I treated through life

A soldier that lives upon rapine and strife,

A miser that coffers detestable gains,

And fashions dull puppy, that thing without brains.




The history of Nursery Rhymes is lost in the mist of antiquity. They are a species of literature that cannot now be produced. All juvenile literature worthy the name comes down to us from the dark ages. Children are most conservative in their tastes, for, spite of the floods of new books that are annually written for them, none of them take the place of the old tales. The stories of Jack and Jill, of Cock Robin, and of Little Jack Horner, are immortal. Sing a Song of Sixpence, or Old Mother Hubbard, are lisped by countless thousands, and they promise to stand on the summit of eternity, and see time itself into its grave. Nursery Rhymes are very mysterious things, the secret of their vitality defying analysis. In them nonsense is epitomized, etherialized, and immortalized. They are perfect perorations, inasmuch as nothing can be added to them, nothing substracted from them. Welsh Nursery Rhymes, so far as can be discovered, are sui generis. They are not derived from any other language or people, but are essentially a home product. They have not been imported from another tengue or speech, nor are they exported into any other language. The few specimens that we have been able to collect in Glamorganshire, are not perhaps so rich, or so suggestive of childhood, as the mass of English rhymes; but they are of the soil and race, whilst nearly all Nursery Rhymes in English, German, French, and Italian are derived from one common source the Scandinavia. Were Wales searched over, no doubt a goodly volume of Nursery Rhymes might be collected. Their fault (if any) is in their being too ethical: most of them contain a moral or a lesson.

There is a time for everything, and there is room for and an age set aside for the enjoyment of fun and nonsense. Many things that are habitually said








(delwedd 2372)





by grown-up people, are only saved from that realm and age by mere assumption. The line of separation is frequently too thin for human vision. A mind that contains no corner in it for the enjoyment of trifles, is an imperfect mind. What a grand corrective nonsense is to the over-assumption of wisdom to the ponderous pretentions of science. Who does not sympathize With Sidney Smith, when, after listening to a long and dull lecture on the "Fly's Eye," he took upon himself, mockingly, to dispute the fact of its being abnormally large (as insisted upon by the lecturer) on the ground of ancient testimony against that fact contained in the lines: -

Who saw him die?
I said the fly,

With my little eye

I saw him die.

One can picture the amazed Professor, and Sidney Smith's face must have been a fine subject for study.

Was it not Southey who said that amidst very learned talk he always felt
disposed to burst out into a long farrago of nonsense, just to correct the
atmosphere: and that he had formed in his mind the sentences to use, which
were wildly absurd.

Pan O'wn m 'd yggol
Heibio'r Egr;s ne%,
A' m llyfr
cloc yn taro
Slali, Mali, cwyn, mae heddy'n
Mae'r adar bach yn tiwno, a r gwcw yn y wym
Mae tn dda hen wr uwd a Il aeth,
Mae'n {ath lygoderw ;
Mae'n dda 'ra wr then at eh,
Mae'n dt;an hwch gael mesen.
Llifio, Ilifio co'd Llangrallo,
Tori ren bedw yn ngallt yr hen widW ;
Ei lik fe'n blancia',
Ei weithio goffra,
Un i Sion air llan i fina'.
Marc a MeuxiB b'le buoch ehwi'n pod ?
Ar waen lasa tuhwnt i 'Berhonddu ;
Beti gesoch chwi yn well nag yrna ?
Porra fras a dw'r ona'.
Dere, Pegi, cwyd yn wisgi.
Nid Oes itt oedi ;
Derai gynu tin teulu,
Bwyd yn Inrod 'win ei beru ;
Hi ddaw glau yn bump O'r gloch,
coch yo canu.
Siglor eaweu, nu hiw,
waith na wng'i'n fy myw ;
Siglo'r cryd a chanu wait h na eleni,





(delwedd 2369)





Awel oer mis M

Ni wna'r cnydau yn


Gwtyb gynauaf.

Awr (awr Galan, du-y Wyl Elian,

Tair Fair, a gwir yw'r gait.

Mis eyn Calanmai, can y eogau ;

Mis cyn hyny briallu.

Vr adar a ganant Cyn Gwyt Fair,

A giant Cyn Calanmai.

Os ein y ar bren llwm,

Gwerth dy a phryn

Cywion gwyddau, ebol bach,

Pa 'm na ddaw Calanmai t*llach.

Chwedl y gg

Mi ganai ehwi Ebrill a Mai,

A phart o Fehefin, ffarweliwch rhai.

Fair ddiwetha'

Vr es oddiyma,

Ni adewais yma rawer 0 yd, 'd ;

Gwyr y ffustiau,

Gwragedd Y i gyd' i gyd



Sian, gwr y t'hen wr call.

Vr hen law.

Twm Tipyn. at chwedl Gchan ddigri'.

Twm Pen Berman, goganydd ; ni waeth ganddon y byel beth a ddyweto.

vr Hen Geiliog.

Sion Cent ; dangoswr bai yn mhob man y eithr yn gyfiawn ei farm

Catwg Ddoeth ; athraw doethineb.

Y Budd Glas O'r Gadair.

Y Cwta Cyrwydd.

Ystudhch Fardd.

Yr Hen Wrach Eisingrug ; clecai enbyd, yo "hoeddi beigu a folinebau pawb.

Yr Hen Safin.

Guto o Fargam.

Wii Tabwr (Tabwrdd).


Yr Hen

There i. an oid adage very common io Mor toted a leuan Gyayiog

leu-an Gyaylog









(delwedd 2370)





Pan fove heb un t',

A cheicg du 'r fwyalchen,

Cynar dd'ont bir trig

Dan brig cerynen.

Gwelwch cbwi'r

Gwelwch chwi'r deryn

Gwelwch chwi'r dyn atr britches Iledr,

Saethws long y Brenin Lloegr.

Golaa leuad fel y dydd,

Sianco Dafydd a.r ei

Claddu'i blanc yn y nant,

Saith .in ac Wyth cant.

Trot, tren, tua'r dre'

Mofya tnra nn a th ;

Trot, trot, tua'r fair,

'Mofyu teisien dwy neu dair.

weWs txth na welws pawl),

V cwd a'r blawd yn cerad

Mali a fina

Yn myn'd tua ffair y Blaena',

yn 01 ar gefn y fran

A phyys o wln am ddimx'.

Un, doi, tori cnoi ;

Tri, phedwar, gad dy Rebar ;

Pump, Wech,f paid a' 'ggrech



Mae geni fi 'stori rach berta'n byd

Chwip a short, a thyna hi gyd;

M ae geni fi 'stori sydd di n yn

Tatws a Llaeth, a phiol a Rwy.

Pedoli, pedo, pedoli pe dine,

Gwaith y gf bach, a'i lygad blinc ;

Pedd a o dan y dro'd al,

PedcA yn eisia' dan y dro'd asa'.$

Mi fuo'n aru neithiwr,

Mi roeo mawr ;

Mi botch

i eista'

Mae geni gariadxxFrO'

110 ;

C'yd ei goesa a

Mae geni gariad {nai y Blaeg,

Nid mwy

Mae geni gariad bitw biti,

Ac am ei wddf mae clwtyn Ilestri ;

d guy,

A phan hi'n myn'd yn

Rwy'n o yn fy mhtx i








(delwedd 2371))




V 'deryn bach aggell gidan,

Cerdd di drosto'i i Gwmffosfelan,

A disgyn yno ar bost y gwely

Lle mae Nancy Jones yo cySgu.

Llifio, Ilifio, Ilifio'n dim,

Grit yw'r hir Rwyddyn hr ;

y fiwvd yn

Os byddwn ni

Ni gwnwn yr h i bedafr a dima'.



Gwylied pawb pob gwlad y bch,

V Iloer ls, y a ;

Llawer O'r gwynt y.v'r Iloer gch,

Liner wen yw y seren syeh.

Fuwch fach gota,

Yun a'i gwlaw neu hinddr

Os daw o'm ;

Fe neidia'r gath yn hoew

Rhwn\ gwynt a thyvvydd garW

Hi dro i phenl tuag at y gwres

PO nesa' byddo'i fwrw.

V wylan fach adnebydd,

Pan fo'n gyfnewid tywydd

Hi hed yn deg araden wen

i ben y mynydd.

Pan glywir y mr yn crochlefain yn din,

Xr cwmwl yn dew dros ben Castell Penllin,

Os gwir y ddiarheb, mae cawod o wlaw

Vnmagu'n yr wybren, a'i syrthiad gerilaw.

A translation of the above, by 1010 Morganwg

When the hoarse waves of Severn are screaming aloud,

And Penlline's lofty castle involved in a cloud,

If true the old proverb a shower of rain

Is brooding atx)ve, anci will soon drepch the plain.

pad welir Moel y Ciera'

Ati yn cuddio'i

Odiawr cyn haneT'd

Bydd ar ei grudd hi

Bwa DrindodT bora, aml

Bwa Drindod prydnawn, a gawn,


Awyr goch bon', brithion go' ;

Awyr goch Irydnawn, tegycb a gawn.

Niwi y gaua', arwydd ein ;

Niwl y gwanwyn, gwaeth na gwenwyn.

Orw fydd ddydd Gwyl Switan,

G w ddeugain niwrnod

The Lady-co..






(delwedd 2373)





Awel oer mis M

Ni wna'r cnydau yn


Gwtyb gynauaf.

Awr (awr Galan, du-y Wyl Elian,

Tair Fair, a gwir yw'r gait.

Mis eyn Calanmai, can y eogau ;

Mis cyn hyny briallu.

Vr adar a ganant Cyn Gwyt Fair,

A giant Cyn Calanmai.

Os ein y ar bren llwm,

Gwerth dy a phryn

Cywion gwyddau, ebol bach,

Pa 'm na ddaw Calanmai t*llach.

Chwedl y gg

Mi ganai ehwi Ebrill a Mai,

A phart o Fehefin, ffarweliwch rhai.

Fair ddiwetha'

Vr es oddiyma,

Ni adewais yma rawer 0 yd, 'd ;

Gwyr y ffustiau,

Gwragedd Y i gyd' i gyd



Sian, gwr y t'hen wr call.

Vr hen law.

Twm Tipyn. at chwedl Gchan ddigri'.

Twm Pen Berman, goganydd ; ni waeth ganddon y byel beth a ddyweto.

vr Hen Geiliog.

Sion Cent ; dangoswr bai yn mhob man y eithr yn gyfiawn ei farm

Catwg Ddoeth ; athraw doethineb.

Y Budd Glas O'r Gadair.

Y Cwta Cyrwydd.

Ystudhch Fardd.

Yr Hen Wrach Eisingrug ; clecai enbyd, yo "hoeddi beigu a folinebau pawb.

Yr Hen Safin.

Guto o Fargam.

Wii Tabwr (Tabwrdd).


Yr Hen

There i. an oid adage very common io Mor toted a leuan Gyayiog

leu-an Gyaylog







(delwedd 2374)




Modryb Angharad.; hen feddyges dda, a theuluwraig ddoeth iawn.

Dic y grwgnachwr hynod, ac anhawdd ei foddloni.

gwRu yn gnweledig i bob dirgelion pawl" chymydogion am yo gall"

Hob y Diri, a'i gantr byr

Yr Hen Fardd Penllwyd.

Hen Bregethwr 0 Gybydd Anghor.

Offeiriad y PJwyf.

Catti C vdnabod ; gwybod hanesyr holl wlkd,vobdyn a phob mart

pawl), hil, %d, ac epr



Adnabotl un yn mhig y frne

Agor am hwers a chauad am ddim.

-\gor un .bwlch i gauad y

Bid thyngoch WYr Pentytch,

Caws o fOWr


Clap y dwndwr,


Cord y Gelli haidd.

C'uwch god a

Chwareu Cilbwti

Chwerthin Cilbochau.

Dala llygoden, bwyta.

Dodi hwch i Wau hosanau.

Dysgu'th famgu i bedoli wid (hwyaid).

Fe ehwar,dd Ilonaid 0 fwyd' ni chwardd cot lwyd.

(Loud laughs the man who has eaten and

But sad is _the whose belly is lank.)

Fel i adyn.

Fel clapy Felin.

Fel crochan yn berwi'

Fel ,dw'r ar gefil hwyaid.

Gormod 0 gnnsnm

Gwneyd brenin 0 Lin, a baw 11211.

Gwyr Vr Hen Blwyf, dawd a batch.

Gwyr y Brenin Sian, saith again y cant.

Haul Llanhbon, tes Cwmselsig.i

Respectini this of Yr Ren Ibere is a tradition Which ascribes its origin W a source

something like e following carpenter in the parish, it is said, had to make coifin for a young man,

; to put the age upon. lid. puzzled what figures to

He was q satisfied wit t:bis new style ot numeration until it Came to be sub-ected t o u blic criticism.

when he he had made ridiculous mistake. Tbj"ay. tradion, was Occas?ou which gave

the name of Yr to Parish.

t CoaL






(delwedd 2375)




Heddwch gwyr mawr.

Hela diffrwyth i

Lleidr YW uety.

Llusgo gwrysgan gerfydd ei brig.

Llath Eglwysilan, erw Llangiwc, a Metthyr.

Mae dyy ocher i ystlys o gig mocb.

Mae tro yo ei

Mae'r iar yu gallach na'r WY.

Mae modfedd 0 ostal a mynytd o fetch.

Moch yr Eglwys Nevydd.

M orwyn gwr mawr a hwch melinydd.

Mor civil a hwch megn sod.

Mor dywyll a buwch.

Mor feddw a whilik_r.

Mor onest a'r

Mor inch ceiros.

Myned drwy wry* y cae.

Natur y cyw yn y cawl.

Nes penelin nag arddwrn.

Pobl y Bettws a deitiaid Margam.

Plant Alis y Biswael.+

Peth newydd da.

Rhwng seiri a phortbnxyn.

Rhys mynydd.;

Sian 'run siwd.

Sul yr hwch yn nghanol yr

Tori'r got yu 01 y trethyn.

Troi pob careg.

Troi'r clust byu.r.

Tynu wy 0 dn.

Wedi carno'i filwg.

Wedi estyn ei

V daclws gerws

Ymswynwch rhag gwyr y Gloren Il

Vstlys gerddd.

Vr bwch fud diffr

Vr hen wlgnen.l'

V gibi-w, air erioed ar was dn.

-Exeme idlene.


A common name given to in Glamorg

When a person is announced as dead-

Beware the people Of

A simplet09.







(delwedd 2376)






C. Beth wedd yn eich dwrn na wedd yn y ffwrn? Jext.byd (g god).

C. Beth aiff yn wyn i'r Ian, ac a ddaw'n felyn i'r Wy.

C. Crwn i mewn, a chrwn i maes, blew tnewn blew, a thyna beth Llygad.

C. Un twil, can twil, heb un twil trwyddo Gwniadur (

C. Milddrwsa malddrws, a bar trays ar bob drws GOgr hidlo (sieve).

C. Ladi fach wen. hwya bo'i yo y byd, Ileia i gd mae'n myn'd Canwyn.

C. Dwyladifach yn braichgai ar yr un march': un yo wlyb Rhodau'r

C. Ladi fach at Ian y nant,

Fe egyr un, ni chauiff cant Cneuen.

C. Beth Riff drwy'r berth nas gwelir efbyth Ergyd o ddry1L

C. Gwaen las lydan ya llawn 0 ddehid

Morwyn pen-aur, a gwas penarian Yr wybren.

C. Ladi wen Jas, yn byw'n y plas,

Ei daupen hi fewn at chanoi i Scolpen (star).

C. Milast ddu fain ar ben y berth ddrain,

Hi.ladd ac hi flyng, chyferthif hi ddim

C. Crochan mawr anghenfil yn bwyd i ganmil.

Vn berwin drwstan drosto hebdenyno din dano V mdr,

C. Beth aiff drwy'r berth, ac a adawa ei ar ei 01 VA. 'Defrn a nodwydti.

C. Peth erwn gwrol, twli yn ei ganol,

Ptnnnrn wastadol yn ystyried ei daith ;

A phaw% heb stopio,

ei weled yn canmol ei waith Rhd yn nyddu.

C. Beth aiffi ford y brenini a'i wrych ar ei benl Wynwyn

C. aiff tua Lundain a'i ganoi ytt mlaen Pedol ceffj.'l.

C. Beth sydd fwya'i uws, a Ileiai Clwtyn ilestri.

C. Beth hongian 0 dan y daflOd, a'i fys yn ei Aetwy.

C. sydd ar bob Peth yn y byd,

Ar gi a Chath hefrd

C. Beth sydd mewn coed, a chapan gwyn ar ei ben VA. Carw.

C. Beth syddar fwrdd y frenines, deigryn mar ei rudd VA. Ymenyn.

C. Beth sydd ar ford pawb drwy'r flwyddyn Goleuni.

C. Vn mblale y tarawyd yr hoel gyntaf? Ar eithops

C. Pa faint wna bar o esgidiau Dwy.

C. Pa beth sy'n grwn fel cosyn,

Ac hefyd yn dduach na'r frin ;

Haner 112th 0 gynffon,

A thwll ei yn mlaen Tegell.

C. Pa "'n fyv bob pen, a marw yn y canol VA. Andr mewo gwaithv

C. Paham yr eweh at y gwely Am na_dgy y gwely atoch chwi.

C. Pa Ixth sy'n debyg i haner Ileuad VA. Yr hana araLL

C Y tir yo wyn, yr achies yn ddu.

A'r hadau o feddyliau Llythyr.

C. Pra

Y saer ei naddws,

V gof ei cwplws Dryll.

C. ddawir t', a nun cryman ei ben-l Ceilii*.

C. Pren cam cwmws, yn y Coed fe dyfws,

Vn y t' fe gnnws, ar yr helyg cy*ws Telyn.






(delwedd 2377)



C. Drwmbwl drawtn y

Pedwar-ar-ddg yn Rusto'r Ta1au.

C. Beth sydd ary dw'r,.a fod yo cyffwrdd

cario dw'r ar ei phen dros *fen.

C. Dwy fraich, un glun,

Asgwrn cefen,a thwll Megim

C. Pa beth .myned yn hiracb wrth dori ei ddu pen Cutter.

C. Drwmbwl drambl draw'n y coed,

Pedwar llygad ac Wyth

C. Dau bost ar ben y mynydd,heb fod yn cyrdd y na

Cym eidion.

C. Goleu leuad dyddy

Sianco Dafydd ar ei hyd ;

Claddu'i blant yn y na.nt,

Saith "gain ae Wyth cgnt -y gleisiad yu daddu

C. Naw hen wraig a naw hen ddyn,

Naw hen gwd ar gefn pob un ;

Naw hen gath yn mhob un cyda',

A naw fich gap un O'r gatha'.

C. Ceiniog acheiniog, a dwy geiniOg, grot phump- Ceini% a thri

Pedwar swllt.

C. Brawd chwaer ni fi inli 'rioed',

Cefnaer na chnithder, nag achos eu bod

Vr unig berthynas oedd rhyngdd a fi,

Fod ei ef wedi yn mola fy

C. Fe

Nid mab ei dad na mah e'

Nid i Dduv mabi ddym

Ond plenEyn pryd&rth hardd ei Merch.

Clywsom ddarfod i'r diweddar Taliesin Ap 1010, flynyddoedd yn 01,

k:hwilio llawer am y rhigwm a ganlyn, Ond mor belled ag y gwyddom bu

yn aflwyddianus. Yn ddamweiniol, daethom ei draws yn ddiweddar

drwy ddarfod i mi glywed bachgen bychan yn ei adrodd, yr bwn, uneddid,

o edd Wedi ei ddysgu gan ei mgu. Cymerwn ein rhyddid i'w ddiogelu yn y

easg[iad hwn

Mab Stab Cwti'

C. pwy

Clwtyn Ilestri.

C. Pwy ? A. Llestri 'menyn.

C. Pwy feuyn 'Menyn theg

C. Pwy Gwar* duot;.

C. Pwy dduon VA. Duon rhawn.

C. Pwy rhawn Rhawn teiyn.

C. Pwy delyn Telyn Arthur.

C. Pwy Arthur

C. Pwy Mr 'sgadan.

C. Pwy V*adan bwyta.

C. Pwy fwyta X Bwyta

C. Pwy Baw ci.

Pwy Ci

C. Pwy Ech Bach gwizir.

C. rwy Gwair tbn.

C. Pwy dbn sych.

C. Pwy sych Sycb dy



Sumbolau: ā ǣ ē ī ō ū ȳ w̄ W̄

/ ˡ ɑ ɛ Ɛ: ɛ: ɪ ɔ ʊ ə ɑˑ eˑ iˑ oˑ uˑ ɑː ː eː iː oː uː /

ɥ / ɬ ŋ ʃ ʧ θ ʒ ʤ / aɪ ɔɪ əɪ ɪʊ aʊ ɛʊ əʊ /

ә ʌ ŵ ŷ ẃ ŵŷ ẃỳ ă ĕ ĭ ŏ ŭ ẁ Ẁ ẃ ẅ Ẁ Ẁ ŵ ŷ ỳ Ỳ




Creuwyd / Created / Creada: 31 10 2001

Adolygiadau diweddaraf / Latest updates / Darreres actualitzacions: 08-08-2017

Delweddau / Imatges / Images:



Archwiliwch y wefan hon
Adeiladwaith y wefan
Beth sydd yn newydd?

Ble'r wyf i? Yr ych chi'n ymwld ag un o dudalennau'r Wefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
Where am I? You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website
Weə-r m ai? Yu a-r vziting ə peij frm dhə CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katəluniə) Wbsait