1272k Gwefan Cymru-Catalonia. Detholiadau o waith Dewi Wyn o Essyllt, or gyfrol Ceinion Essyllt a gyhoeddwyd yn y flwyddyn 1874

 

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_029_dewi_wyn_o_essyllt_01_1272k.htm
Cysylltwch ni trwyr llyfr ymwelwyr / Contacteu-nos a travs del llibre de visitants:
YMWELFA

 

0001 Y Tudalen Blaen Google: kimkat0001

..........2657k Y Porth Cymraeg Google: kimkat2657k

....................0009k Y Barthlen Google: kimkat0009k

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon) Google: kimkat096k

..........................................y tudalen hwn


..

 

 

 

 

 

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

CEINION ESSYLLT
Rhai o Brif Weithiau Barddonol a Rhyddieithol Thomas Essile Davies, neu Dewi Wyn o Essyllt, Dinaspowis. Caerdydd. Argraffwyd gan D. Duncan ai Feibion. Yn Swyddfa y South Wales Daily News. 1874.

 

(delwedd 7419)

 



 

CEINION ESSYLLT
Rhai o Brif Weithiau Barddonol a Rhyddieithol Thomas Essile Davies, neu Dewi Wyn o Essyllt, Dinaspowis. Caerdydd. Argraffwyd gan D. Duncan ai Feibion. Yn Swyddfa y South Wales Daily News. 1874.



Y TUDALENNAU SYDD WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN (mewn llythrennau coch)
x01 / x02 / x03 / x04 / x05 / x06 / x07 / x08 / x09 / x10 / x11 / x12 / x13 / x14 / x15 / x16 / x17 / x18 / x19 / x20 / x21 / x22 / x23 / x24 / x25 / x26 / x27 / x28 / x29 / x30 / x31 / x32 / x33 / x34 / x35 / x36 / x37 / x38 / x39 / x40 / x41 / x42 / x43 / x44 / x45 / x46 / x47 / x48 / x49 / x50 / x51 / x52 / x53 / x54 / x55 / x56 / x57 / x58 / x59 / x60 / x61 / x62 / x63 / x64 / x65 / x66 / x67 / x68 / x69 / x70 / x71 / x72 / x73 / x74 / x75 / x76 /
x77 / x78 / x79 / x80 / x81 / x82 / x83 / x84 / x85 / x86 / x87 / x88 / x89 / x90 / x91 / x92 / x93 / x94 / x95 / x96 / x97 / x98 / x99 / x100 / x101 / x102 / x103 / x104 / x105 / x106 / x107 / x108 / x109 / x110 / x111 / x112 / x113 / x114 / x115 / x116 / x117 / x118 / x119 / x120 / x121 / x122 / x123 / x124 / x125 / x126 / x127 / x128 / x129 / x130 / x131 / x132 / x133 / x134 / x135 / x136 / x137 / x138 / x139 / x140 / x141 / x142 / x143 / x144 / x145 / x146 / x147 / x148 / x149 / x150 / x151 / x152 / x153 / x154 / x155 / x156 / x157 / x158 / x159 / x160 / x161 / x162 / x163 / x164 / x165 / x166 / x167 / x168 / x169 / x170 / x171 / x172 / x173 / x174 / x175 / x176 / x177 / x178 / x179 / x180 / x181 / x182 / x183 / x184 / x185 / x186 / x187 / x188 / x189 / x190 / x191 / x192 / x193 / x194 / x195 / x196 / x197 / x198 / x199 / x200 / x201 / x202 / x203 / x204 / x205 / x206 / x207 / x208 / x209 / x210 / x211 / x212 / x213 / x214 / x215 / x216 / x217 / x218 / x219 / x220 / x221 / x222 / x223 / x224 / x225 / x226 / x227 / x228 / x229 / x230 / x231 / x232 / x233 / x234 / x235 / x236 / x237 / x238 / x239 / x240 / x241 / x242 / x243 / x244 /

(MAER TUDALENNAU HYN MEWN LLIW GWYRDD AR GOLL YN Y GYFROL SYDD GENNYF)
x245 / x246 / x247 / x248 / x249 / x250 / x251 / x252 / x253 / x254 / x255 / x256 / x257 / x258 / x259 / x260 / x261 / x262 / x263 / x264 / x265 / x266 / x267 / x268 / x269 / x270 / x271 / x272 / x273 / x274 / x275 / x276 / x277 / x278 / x279 / x280 / x281 / x282 / x283 / x284 / x285 / x286 / x287 / x288 / x289 / x290 / x291 / x292 / x293 / x294 / x295 / x296 / x297 / x298 / x299 / x300 /


x301 / x302 / x303 / x304 / x305 / x306 / x307 / x308 / x309 / x310 / x311 / x312 / x313 / x314 / x315 / x316 / x317 / x318 / x319 / x320 / x321 / x322 / x323 / x324 / x325 / x326 / x327 / x328 / x329 / x330 / x331 / x332 / x333 / x334 / x335 / x336 / x337 / x338 / x339 / x340 / x341 / x342 / x343 / x344 / x345 / x346 / x347 / x348 / x349 / x350 / x351 / x352 / x353 / x354 / x355 / x356 / x357 / x358 / x359 / x360 / x361 / x362 / x363 / x364 / x365 / x366 / x367 / x368 / x369 / x370 / x371 / x372 / x373 / x374 / x375 / x376 / x377 / x378 / x379 / x380 / x381 / x382 / x383 / x384 / x385 / x386 / x387 / x388 / x389 / x390 / x391 / x392 / x393 / x394 / x395 / x396 / x397 / x398 / x399 / x400 / x401 / x402 / x403 / x404 / x405 / x406 / x407 / x408 / x409 / x410 / x411 / x412 / x413 / x414 / x415 / x416 / x417 / x418 / x419 / x420 / x421 / x422 / x423 / x424 / x425 / x426 / x427 / x428 / x429 / x430 / x431 / x432 / x433 / x434 / x435 / x436 / x437 / x438 / x439 / x440 / x441 / x442 / x443 / x444 / x445 / x446 / x447 / x448 / x449 / x450 / x451 / x452 / x453 / x454 / x455 / x456 / x457 / x458 / x459 / x460 / x461 / x462 / x463 / x464 / x465 / x466 / x467 / x468 / x469 / x470 / x471 / x472 / x473 / x474 / x475 / x476 / x477 / x478 / x479 / x480 / x481 / x482 / x483 / x484 / x485 / x486 / x487 / x488 / x489 / x490 / x491 / x492 / x493 / x494 / x495 / x496 / x497 / x498 / x499 / x500 / x501 / x502 / x503 / x504 / x505 / x506 / x507 / x508 / x509 / x510 / x511 / x512 / x513 / x514 / x515 / x516 / x517 / x518 / x519 / x520 / x521 / x522 / x523 / x524 / x525 / x526 / x527 / x528 / x529 / x530 / x531 / x532 / x533 / x534 / x535 / x536 / x537 / x538 / x539 / x540 / x541 / x542 / x543 / x544 / x545 / x546 / x547 / x548 / x549 / x550 / x551 / x552 / x553 / x554 / x555 / x556 / x557 / x558 / x559 / x560 / x561 / x562 / x563 / x564 / x565 / x566 / x567 / x568 / x569 / x570 / x571 / x572 / x573 / x574 / x575 / x576 / x577 / x578 / x579 / x580 / x581 / x582 / x583 / x584 / x585 / x586 / x587 / x588 /


MYNEGAI
(1) Dymar Mynegai yn nhrefn y wyddor. Nid felly y mae yn y gyfrol wreiddiol fei ceir yn l y math o ysgrif neu gerdd (erthygl, awdl, englyn ayyb). Yr ym wedi rhoi y *gynwyseb wreiddiol ar ddiwedd y tudalen hwn.
(2) Maer eteimau sydd iw gweld yn y tudalen hwn wedi ei hamlygu mewn llythrennau cochion
(3) Yn ein cyfrol ninnau, mae adran o ganol y llyfr ar goll. Maer eitemau ar goll mewn llythrennau llwydion.


Addysg Foreuol - Ei Dylanwad ar y Cymeriad

ERTHYGL

x168

 

Adferiad Tywysog Cymru

ENGLYN

x226

 

Yr Afon Towy

CANIAD

x337

 

Agoriad Rheilffordd Deheudir Cymru

CANIAD

x483

 

Amaethyddiaeth

CANIAD

x571

 

Anerchiad i Arthur Taliesin Davies

ENGLYN

x572

 

Anerchiad i Gomer, Mabyn Gwilym Ddu o Went

ENGLYN

x573

 

Anerchiad i Febyn H. Humphreys, Ysw.

ENGLYN

x582

 

Anerchiad i Laura, Maban Llysfaenwr

ENGLYN

x572

 

Anerchiad i Margaret Rowlands

ENGLYN

x291

ar goll

Angau ar Bedd

ENGLYN

x107

 

Angorfa Penarth

ENGLYN

x181

 

Ar Briodas Gwilym Williams, Ysw., Meisgyn

ENGLYN

x387

 

Ar Ddyn

AWDL

x348

 

Ar Farwolaeth William a Thomas, &c.

ENGLYN

x165

 

Ar Ferthyrdod Stephan

AWDL

x458

 

Ar y Flwyddyn

AWDL

x108

 

Ar Gymru

AWDL

x409

 

Ar Ragluniaeth

AWDL

x490

 

Ar Walter Savage Landor

ENGLYN

x405

 

Ar Ymweliad y Geri Marwol Chymru, yn 1849

AWDL

x546

 

Ardalydd Bute

ENGLYN

x457

 

Asgre Ln Diogel ei Pherchen

CANIAD

x583

 

Y Bardd

ERTHYGL

x213

 

Y Bardd yn Ofni Marw

CANIAD

x259

ar goll

Beddargraff Mebyn Dewi Isan

ENGLYN

x234

 

Y Beirdd Cymreig

ERTHYGL

x309

 

Bettws Fountain

CANIAD

x338

 

Y Bibl - Ei Lenyddiaeth

ERTHYGL

x86

 

Y Blewyn Brith

CANIAD

x254

ar goll

Blodaur Gwanwyn

CANIAD

x94

 

Buddugoliaethau y Meddwl Dynol at Natur Allanol

PRYDDEST

x9

 

Y Cadfridog Havelock

MARWNAD

x437

 

Cantoresau yr Eisteddfod ar Cysegr Cymreig

ENGLYN

x346

 

Caradog

ENGLYN

x481

 

Y Cardotyn Dioglyd

ENGLYN

x484

 

Cariad Mamol

CANIAD

x187

 

Castell Caerphili

CYWYDD

x401

 

Cenfigen

ENGLYN

x588

 

Charles or Bala

CYFIEITHIAD

x448

 

Cyfiawnder Dwyfol

ENGLYN

x588

 

Cymdeithas Heddwch

CANIAD

x472

 

Cynddelw

ENGLYN

x445

 

Cynydd Masnachol Caerdydd

CANIAD

x452

 

David Williams, Ysw., Ynyscynon

MAWLGERDD

x393

 

Deserve it

CYFIEITHIAD

x82

 

Diarebion- Neb cyn dloted ar hwn syn meddu arian yn unig

ERTHYGL

x89

 

Diwydrwydd

CANIAD

x188

 

Duw yn Llywydd Rhagluniaeth

CANIAD

x339

 

Dyddiau Maboed

CANIAD

x449

 

Dyffryn Cynon

CYWYDD

x485

 

Dylanwadaur Nos

CANIAD

x258

ar goll

Y Dyn Balch

ERTHYGL

x182

 

Eisteddfod Caerdydd

ENGLYN

x436

 

Enllib

ENGLYN

x588

 

Yr Eppa

ENGLYN

x588

 

Etifeddes yr Aelwyd

CANIAD

x97

 

Y Farn

ENGLYN

x260

 

Fferylliaeth Natur

CANIAD

x569

 

Galar Rhieni ar ol eu Mab. &c.

CANIAD

x510

 

Garibaldi

ENGLYN

x587

 

Y Gauaf ai Ddioddefiadau

ENGLYN

x64

 

Y Gelynen

ENGLYN

x480

 

Glanau y Mor

ERTHYGL

x227

 

Y Gomed

ENGLYN

x544

 

Y Gwallgofdy

CANIAD

x98

 

Y Gwefrefydd

ENGLYN

x212

 

Gwilym Huw, Llanfair-Caereinion

MARWNAD

x579

 

Gwilym Ilid

MARWNAD

x406

 

Gwilym Maesaleg

ENGLYN

x584

 

Gwilym Williams, Ysw.. Meisgyn

MAWLGERDD

x389

 

Gwlad Canaan

ENGLYN

x408

 

Gwraig Dda

ENGLYN

x408

 

Y Gwynt, neu Gysylltiad y Materol ar Ysbrydol

ERTHYGL

x430

 

Y Gymraeg - Ei Henafiaeth ai Gwreiddioldeb

ERTHYGL

x76

 

Y Gymraeg - Tynghed yr Iaith Gymraeg, yn ol Barn y Saeson.

ERTHYGL

x77

 

Yr Haf

ERTHYGL

x99

 

Yr Hen Flwyddyn ar Newydd

ENGLYN

x84

 

Henafiaeth y Bardd, neu Ragfudiant Barddoniaeth

ERTHYGL

x514

 

Henry Williams, Telynor

MARWNAD

x269

ar goll

Yr Hinwydr, ar Cwmpawd

ENGLYN

x180

 

I Bont Fwa Pontypridd

ENGLYN

x93

 

Iaith

ERTHYGL

x69

 

Yr Iaith Gymreig

ENGLYN

x62

 

Ieuan Gwynedd

MARWNAD

x292

ar goll

Ioan Tegid

MARWNAD

x220

 

Llawdden

ENGLYN

x444

 

Llwyddiant, Mawredd, a Gogoniant Prydain Fawr

AWDL

x19

 

(x8a) Llwydlas a Gwenynen Gwent

ENGLYN

x343

 

Llys Ifor Hael

AWDL

x237

 

Llythyrau Gwyddonol - Y Comedau

ERTHYGL

x282

ar goll

Llythyrau Gwyddonol - Y Ffynonau Foethion

ERTHYGL

x285

ar goll

Llythyrau Gwyddonol - Y Gawod Frogaod

ERTHYGL

x273

ar goll

Llythyrau Gwyddonol - Y Goruchion

ERTHYGL

x278

ar goll

Llythyrau Gwyddonol - Y Sugnwynt

ERTHYGL

x270

ar goll

Llywelyn y Llyw Olaf

ENGLYN

x167

 

Maer Gwynt yn Oer

CANIAD

x63

 

Marwnad ir Gwir Anrhydeddus John Nicholl, D.C.L.

AWDL

x445

 

Marwolaeth Alaw Goch

ENGLYN

x398

 

Marwolaeth Alaw Goch ac Eben Fardd

ENGLYN

x400

 

Marwolaeth Alexander Smith

ENGLYN

x299

ar goll

Marwolaeth yr Enwogion

ENGLYN

x334

 

Marwolaeth Gwilym Ilid

ENGLYN

x585

 

Marwolaeth Gwilym Mai ac Eliza, Caerfyrddin

ENGLYN

x255

ar goll

Marwolaeth Ifor Cwm Gwys

ENGLYN

x298

ar goll

Marwolaeth Samuel Evans

ENGLYN

x107

 

Y Meddwyn

ENGLYN

x587

 

Meistresan C. Davies, Aberteifi

CANIAD

x340

 

Merch a Gwasanaethferch yr Amaethwr Cymreig

ENGLYN

x347

 

Y Moesol ar Anianyddol

ERTHYGL

x233

 

Y Mynydd

PRYDDEST

x171

 

Y Nadolig

PRYDDEST

x574

 

Nef ac Uffern

ENGLYN

x84

 

Y Nwywawl

ENGLYN

x225

 

Ofn

CANIAD

x181

 

Y Parch W. Morgan, Llywydd Eisteddfod Treforis

ENGLYN

x442

 

Y Porthladd

CANIAD

x66

 

Priodas Ardalydd Bute

CANIAD

x455

 

Priodas Ardalydd Bute

ANERCHIADAU

x456

 

Prydferthwch

PRYDDEST

x189

 

Prydferthwch Rhianod Gwent a Morganwg

ENGLYN

x342

 

Richard Fothergill, Ysw.

MAWLGERDD

x301

 

Y Ser! Y Ser!

CANIAD

x257

ar goll

Y Seren Ogleddol

ENGLYN

x165

 

Talhaiarn

ENGLYN

x443

 

The Beauty and Excellence of the Welsh Language

ERTHYGL

x61

 

The Death of Gwen Fach

ERTHYGL

x451

 

The Dying Maiden to her Mother

CYFIEITHIAD

x68

 

The Poets Task

CANIAD

x219

 

The Spirit has no Rest till it Returns to God

CYFIEITHIAD

x80

 

Thomas Powell, Ysw.

MARWNAD

x262

ar goll

Thomas Richards, Porthceri

MARWNAD

x505

 

Trallod

ENGLYN

x586

 

Y Wialen Geryddol

CANIAD

x92

 

Wrth Odrer Mynyddoedd

CANIAD

x335

 

Wyth Englyn i Carvan

ENGLYN

x508

 

Ymweliad ar Bardd Gwilym Ilid

ENGLYN

x300

ar goll

Yr Ysgoldy Brytanaidd

ENGLYN

x261

ar goll



NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x01 / x02 / x03 / x04 / x05 / x06 / x07 / x08 / x09 / x10 / x11 / x12 / x13 / x14 / x15 / x16 / x17 / x18 / x19 / x20 / x21 / x22 / x23 / x24 / x25 / x26 / x27 / x28 / x29 / x30 / x31 / x32 / x33 / x34 / x35 / x36 / x37 / x38 / x39 / x40 / x41 / x42 / x43 / x44 / x45 / x46 / x47 / x48 / x49 / x50 / x51 / x52 / x53 / x54 / x55 / x56 / x57 / x58 / x59 / x60 / x61 / x62 / x63 / x64 / x65 / x66 / x67 / x68 / x69 / x70 / x71 / x72 / x73 / x74 / x75 / x76 /

TYNGHED YR IAITH GYMRAEG.

(x77) yn anhawdd iawn i ni olrhain ystyr gwreiddiol neu honiadol Zeus yn y Rywaeg; ond y mae dyaus yn y Sanscritaeg yn adrodd ei hanes ei hun. Y mae yn tarddu or un gwreiddyn ag sydd yn cynyrchu y ferf dyut, ystyr yr hon yw pelydru neu dywynu. Gallai gwreiddair o ystyr mor gyfoethog ac ang ag ydyw hwn, fod yn gymhwysiadol at amryw feddylddrychau: gellid dywedyd am y wawr, am yr haul, yr awyr, y dydd, y sr, y llygaid, yr eigion, ar ddl, eu bod yn ddysglaer, tywynol, gwnol, blodeuog, dysglaer; ond yr iaith arferol a sefydlog India, y mae dyu, fel enw, yn arwyddo awyr a dydd. Cyn i hymnau henafol y Veda ddadlenu i ni ffurfiau cynaraf yr iaith ar meddwl Indiaidd, or braidd y cydnabyddid y gair dyu fel enw duw Indiaidd, - ond yn unig fel yn fenywaidd, ac fel y term adwaenedig am awyr.

Er fod yr enw uchod agos yr un ffurf yn mhob iaith, ac yn eiddo pob iaith, megis: eto mae yn rhaid fod y gwreiddyn oddiar ba un y tarddodd yn aros yn mysg rhyw un iaith yn rhywle; nis gall pob un or ieithoedd uchod fod yn berchen ar ei wreiddyn. Yn awr, yr iaith hono yn mha un y gallwn olrhain ystyr ei wreiddair heb drais na gorfodaeth a ddylai gael ei ystyried ar hawl fwyaf cyflawn iddo. Nid yw y drychfeddwl a gysylltir r enw dyaus yn y Sanscritaeg yn cynwys mwy o briodoldeb darluniadol or gwrthddrych a gynrychiola nar enw Cymreig Duw. Os ystyr y gair Dyaus yw pelydru, tywynu, mae ystyr y gair Duw yn fwy athronyddol, cynwysfawr, a pherffeithiach fyth. Y mae w yn nherfyniad amryw o wreiddeiriau Cymreig yn gwrthdroi ystyr dosran ddechreuol y gair; megys gwdd-w, h.y., sefyllfa groes i fod dan y wedd neur iou briodasol: heb fod dan y wedd - gweddw (widow.). Marw - mar-w; ystyr mar yw bywiog, megys yn y ddaear a enwir marl, a marlbl (marble). Mar-w, ynte, yw sefyllfa hollol groes i sefyllfa fywiog. Ystyr y gair Du-w, gan hyny, yw peth neu sefyllfa hollol groes i dywyllwch (Du). Du-w - h.y., goleuni. Mae yr enw Cymreig ar Dduw yn myned yn mhellach yn ei ystyr nar enw Dyaus yn y Sanscritaeg, o gymaint ag y mae achos yn myned y tu hwnt i effaith: pelydru, tywynnu, yw ei ystyr yn y Sanscritaeg, ond goleuni yw ei ystyr yn y Gymraeg. Nid yw pelydru, tywynu, ond effaith rhyw achos; ar achos hwnw yw goleuni; a goleuni yw ystyr y gair Duw.


TYNGHED YR IAITH GYMRAEG, YN OL BARN Y SAESON.
UN ffaith fawr ac anwadadwy am yr hen iaith Gymreig yw ei bod yn ymluosogi yn fawr ar lyfrau, eithr yn anamlhau ar dafodau. Pa beth yw ei sefyllfa tua chymydogaeth calon y genedl nid yw mor eglur, (x78) oddieithr i ni allu barnu oddiwrth frawddeg hono sydd yn tystio mai o helaethrwydd y galon y mae y gemau yn llefaru. Gan nad ydym mewn un modd am dristu na chythryblu calon ein ieithgarwyr, nac am ddirgymhell ein opiniwn, ein credo, nac ein athroniaeth arnynt, ond cyn belled ac y byddent yn cydweled a chydamgyffred pethau eu hunain; yr unig gymwynasgarwch ag ydym yn ei ddysgwyl oddiar eu dwylaw yw fod iddynt gydnabod a derbyn y gwirionedd, gan nad o ba gyfeiriad bynag y delo.

Yr ydym yn awr yn cynyg iw sylw ac iw hystyriaeth farn a thystiolaeth gwr o genedl arall, ac mae y syniadau a gynwysir ynddynt yn ffafriol hynod ir hen iaith; a dyma fel y dywed y Saxon:

- Mae yr iaith Gymreig yn awr mewn sefyllfa dra blodeuog. Darfu i dynghed ei chymdoges, y Gernywaeg, yr hen a fu farw drwy esgeulusdod, arwain rhai i dybio y buasai y Gymraeg yn diflanu o herwydd yr un achos; ac yn wir, darfu i Mr. WYNN, llywydd y Gymdeithas Asiaidd, yr hwn oedd Gymro ei hunan, -gyfeirio at ddadfeiliad graddol yr iaith Gymreig, fel prawf o effeithiolrwydd y gyfundraeth anymyrol yn y cyfryw achosion, mewn dadleuaeth ar y pwnc o ddwyn yr iaith Seisonig i fewn yn lle rhai o ieithoedd brodorol yr India. Er ys mwy na chanrif yn ol, crybwyllodd GORONWY OWAIN, yn un oi lythyron (argraffedig yn y Cambrian Register), ddarfod mewn dadl ar yr iaith Gymreig gyda Chymro arall, i OWEN, cyfieithydd y Juvenal ir Saesonaeg, - yr impyn drygionus - ddywedyd, a hyny gyda gwawr o foddlonrwydd, nad oedd dim yn yr iaith yn werth ei ddarllen, ai fod ef yn sicr fod yr iaith Saxonig yn enill tir arni, ac nad oedd ynddo yr amheuaeth lleiaf na buasi wedi llwyr ddiflanu cyn pen can mlynedd. Ond mae digwyddiadau yr amser sydd wedi myned heibio wedi profi fod Mr. OWEN wedi carmsynied! Oblegid er ys mwy na deg canrif, medd y Parch W. J. REES, mewn anerchiad a draddodwyd yn 1821 ar ffurfiad y Gymdeithas Gymreigyddol yn Ngwent, oddiar deyrnasiad Offa, yr hwn a wnaeth ei glawdd enwog hwnw er atal ymgyrchoedd y Cymry iw diriogaethau, nid yw yr iaith Gymreig wedi encilio ond ychydig mewn cymhariaeth oddifewn ir terfyn, yn neillduol felly mewn rhai parthau yn Ngogledd Cymru: ond mewn rhandiroedd ereill, pan ystyrir y cyfwng hir o amser sydd oddiar fuddugoliaeth IORWERTH Y CYNTAF hyd yn awr, ar cydgorfforiad agos hwnw gan HARRI Y CYNTAF yn nghyd ar gefnogaeth fawr a roddwyd i gyrhaedd gwybodath or iaith Saesonig, y mae yr olaf wedi enill llai o dir nag a allesid yn rhesymol ddysgwyl. Y mae y Sais, pan y mae yn ymdeithio ar hyd heolydd cyhoeddus y dywysogaeth, yn fynych yn cyfarfod a phersonau sydd yn siarad y Saesonaeg; ar rhai hyny hefyd ag y mae ganddo achos iw cyfarch ar hyd y gwestai, y maent hwythau yn alluog, yr un modd, iw ateb yn y Saesonaeg; ac y mae y boneddigion y mae yn ymweled a hwy yn (x79) siared {sic} Saesonaeg; ar rhai hyny ag sydd yn galw gyda y cyfryw rai yn siarad yr unrhyw iaith yn ei glywedigaeth; ac oddiwrth rhyw ffeithiau eiddil fel hyn ag sydd yn dyfod iw wybodaeth, y mae yn cyfeiliornus gasglu mai y Saesonaeg yw iaith ffynianol yr holl wlad. Nid oes neb ond yr hwn ag sydd wedi preswylio yn hir yn rhanau mewnol y wlad, a chael ymdrafodaeth ar bobl gyffredin, a all ffurfio unrhyw farn tebyg i fod yn gywir am helaethder yr iaith Gymreig, ac fe gyfaddefa y rhan fwyaf o bobl wirionedd yr haeriad, mai y Gymraeg yw unig dafodiaith fyw, nid yn unig miloedd, ond degau o filoedd, ie, rhai canoedd o filoedd o drigolion y dywysogaeth. (Cambro-Briton, vol. iii., p. 229).

Nid yn unig y mae yn dal ei thir yn yr Hen Fyd, ond y mae hefyd wedi ymfudo ir Newydd. Yr oedd MACLEOD, yn ei ragymadrodd iw Leabhar nan Cnoc, yn ymorfoleddu yn y gobaith, os oedd y Gaelaeg wedi ei thyngedu i farw yn yr Ucheldiroedd, y byddai iddi groesi ir ochr draw yr Atlantig, yn nhafodiaith fyw llawer mwy nag ai siaradodd erioed yn Ewrop. Yr oedd CARNHUANAWC yn gorfoleddu ac yn ymffrostio yn gyffelyb, - ei fod wedi derbyn or Amerig rhai rifynau or cyhoeddiad hwnw a elwir Cyfaill yr Hen Wlad. Ond pe buasai byw heddyw, pa faint mwy fyddai ei orfoledd ai ymffrost? oblegid y mae yn hysbys mai nid Cyfaill yr Hen Wlad yw yr unig gylchgrawn Cymreig a gyhoeddir yn Amerig. Y mae y cynydd hwn yn myned rhagddo yn barhaus. Mewn hanes am y Wasg yn yr Unol Daleithiau, am y flwyddyn 1861, crybwyllir fod pump newyddiadur Cymreig yn cael eu cyhoeddi yn y wlad hono - amgylchiad ag a ddichon arwain rhyw hanesydd Celtig dyfodol i gasglu gwirionedd y grediniaeth, yr hon a ddelir mor gadarn gan rhai Cymry, fod yr iaith wedi blodeuo ar Gyfandir Amerig er dyddiau MADOG. Ac ar yr un pryd, ceir fod Llenyddiaeth a Gwasg Gyfnodol Cymru ei hunan yn cynyddu yn flynyddol; tra yn y rhifyn cyntaf erioed a ymddangosodd o gyhoeddiad Cymreig, nid mwy nag haner can mlynedd yn ol, yr awgrymid mai or braidd y buasai yr iaith yn goroesi y genedlaeth hono. Mae yr Eisteddfodau, ag oedd gynt yn dra anaml, yn awr yn lluosog, ac yn myned yn fwy fwy poblogaidd. Mae y galwad am esgobion a ddeallent yr iaith Gymreig wedi bod yn ddigon croch a grymus i orfodi sylw y Cyfringynghor Seisonig. Ar y foment bresonol, nid ywr uchelgais gwladgarol hwnw ag sydd mor fynych ar eneuau y Cymry, Oes y byd ir Iaith Gymreig, yn ymddangos ond mewn perygl bychan am anghyflawniad.

Yn awr, anwyl ddarllenwyr, dyna farn y Sais am dynghed yr iaith Gymreig. Profwch chwithau, ynte, bob peth, a deliwch ar yr hyn sydd dda.

NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x80 / x81 / x82 / x83 / x84 / x85 / x86 / x87 / x88 / x89 / x90 / x91 /


(x92)
Y WIALEN GERYDDOL.
Os bu fy nghnawd yn boenus im,
Wrth ddwyn ei llym geryddon,
Ah! dyna pam, ddarllenydd bach,
Wyf heddywn iach fy nghalon.
Pwy a wyr pa faint o gystudd,
Poen a thrallod, gwarth a chwilydd,
A ragflaenwyd gan ei cherydd?
Fe wnaeth cerydd y Wialen
Asio llawer grymus ddolen,
Yn nedwyddwch ein tydghedfen.
Pa sawl merch ieuanc allsai fod
Ar lwybrau clod a deall,
Ag sydd, o ddiffyg cynar foes,
Yn treulioi hoes fel arall?
O! na chawsair Wialen sefyll
Rhwng ei chalon ieuanc, dywyll,
A phob gair ac ystum trythyll:
Rhoddi ambell gwialenod,
Pan oedd llygad, llaw, neu dafod.
Ond yn esgus gwneuthur pechod.
Pwy wyr sawl adyn heddyw sydd
Rhwng muriau prudd y carchar;
Neu ynten alltud prudd ei gell,.
Yn nghyrau pell y ddaear;
Neu yn gorphen ei dynghodfen
O dan boen a gwarth y gro - bron,
A allasai fod yn amgen?
O, na fuasid yn eu guro,
Pan oedd gobaith iw ddiwygio,
Yn lle gadael - gadael iddo!
Tybiais ganwaith im gael cam,
Pan oedd fy mam ofidus
(x93) Yn gollwng y Wialen lefn
Ar draws fy nghefn clwyfus:
On pe buasai mam rhy dyner,
Im ceryddu mewn iawn-amser,
Cawswn gam oedd fwy o lawer;
Pe dygwyddwn weled rhywdro,
Y wialen anwyl hono,
Gwn y gallwn ei chofleidio.

**R wyn cofior hen ddysgyblaeth lem,
Pan oeddem gylch yr aelwyd;
Pan ydoed y Wialen hael,
Yn cael ei mynych ysgwyd;
Medrodd hon, a nin anhywaith,
Do, ein hargyhoeddi ganwaith,
Pan oedd rheswm yn ddieffaith;
Cadwodd ni rhag llwybrau anfod, -
Hi ddiwygiodd ein hymddygiad,
Ae a ffurfiodd ein cymeriad.

Bendigaid wyt, Wialen gu,
Wyt yn cenhedlu rhinwedd;
Ae maeth geryddon boreu di,
Yn tywys i anrhydedd;
Dysgaist i mi lwyr gydnabod,
Hawl ac iawnder, moes a defod,
Tim perffeithiaist mewn ufydd-dod;
Boed ir sawl a fon dy arfer,
Gael doethineb, pwyll a chleuder,
Fol nad eloth waith yn ofer

ENGLYN I BONT UN-FWA PONTYPRIDD, AR GYRHAEDDIAD El CHANT OED.
ADEILAD un-fwa uwch dyli - Taf,
Pont hardd, llawn mawrhydi,
Cant oed, yn awr, wyt ti
Cant arall it, cyn tori.

NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x94 / x95 / x96 / x97 / x98 / x99 / x100 / x101 / x102 / x103 / x104 / x105 / x106 / x107 / x108 / x109 / x110 / x111 / x112 / x113 / x114 / x115 / x116 / x117 / x118 / x119 / x120 / x121 / x122 / x123 / x124 / x125 / x126 / x127 / x128 / x129 / x130 / x131 / x132 / x133 / x134 / x135 / x136 / x137 / x138 / x139 / x140 / x141 / x142 / x143 / x144 / x145 / x146 / x147 / x148 / x149 / x150 / x151 / x152 / x153 / x154 / x155 / x156 / x157 / x158 / x159 / x160 / x161 / x162 / x163 / x164 / x165 / x166 / x167 / x168 / x169 / x170 / x171 / x172 / x173 / x174 / x175 / x176 / x177 / x178 / x179 / x180 / x181 / x182 / x183 / x184 / x185 / x186 / x187 / x188 / x189 / x190 / x191 / x192 / x193 / x194 / x195 / x196 / x197 / x198 / x199 / x200 / x201 / x202 / x203 / x204 / x205 / x206 / x207 / x208 / x209 / x210 / x211 / x212 / x213 / x214 / x215 / x216 / x217 / x218 / x219 / x220 / x221 / x222 / x223 / x224 / x225 / x226 / x227 / x228 / x229 / x230 / x231 / x232 / x233 / x234 /



(x235)
Awdl ar Lys Ifor Hael.

GRAND EISTEDDFOD AT NEWPORT, IN CONNECTION WITH
THE ATHENAEUM AND MECHANICS INSTITUTE.
MONDAY, NOVEMBER 8th, 1869.

(EXTRACTED FROM THE NEWPORT GAZETTE)

However widely different opinions may have been as to the wisdom of promoting the Eisteddfod meetings which took place on Monday last, at the Victoria-hall, Newport, there can be now but one agreement as to its successful and satisfactory result. Eisteddfodau are matters peculiarly Welsh, which the English people know but little about, and seem to care less; but with regard to the peculiarities of the Welsh people we may quote the concluding words of the successful essay at the Eisteddfod, and say, they have much to praise, but little to blame; much to copy, and little to avoid; much to love, but little to hate. The promoters of this Eisteddfod seem to have laboured under many disadvantages, and to have met with many obstacles. It was projected in aid of an English institution by Englishmen, who had previously had no experience of Eisteddfodic mysteries. Many genuine Welshmen, therefore, kept aloof from the movement, deeming it rather an impertinence for Englishmen to meddle with such matters: and, on the other hand, the English people were not to be charmed by the strange and ancient word which for several months past has been persistently placed before their eyes. The claims of the Athenaeum too, which has held an honourable position as one of the institutions of the town for nearly a quarter of a century, labouring as it is under a debt of nearly ₤100, failed to elicit the sympathy which it really deserves. It was with the hope of relieving the Athenaeum from debt, and then making an effort to constitute it a nucleus of a more extensive free library that the promoters of the Eisteddfod proceeded with their task. They announced a long list of valuable prizes to be competed for in music, literature, and drawing, and relied upon the inhabitants of Newport to subscribe the requisite amount, so that the proceeds of the day might be available for the benefit of the Athenaeum; but either from the causes assigned above, or lack of energy on the part of the committee, only one half the amount, or ₤40, was obtained by subscriptions, occasioning an increased responsibility and anxiety on the part of those most actively concerned in the arrangements. The choral competitions at the Eisteddfod were made a special feature, and proved as attractive as was anticipated. Such an assemblage of choirs had never been witnessed in Newport before, and it is much to be regretted that the townspeople of Newport did not more extensively patronise the gathering and enjoy the grand music which the choirs so ably rendered,. To those not accustomed to Welsh choir singing, the power, tone, precision, and taste displayed, was surprising when the


x235 / x236 / x237 /


(x238)
O, le hapus! Wern y Clepa - oeddit,
Yn nydd cynefindra
Telyn, awen, hedd, a gwledda,
Ath neuadd deg, ac ath nawdd da.

O, na fai mr yn fy mhen, - fi wylwn
Filwaith uwch tynghedfen
Y lle fun babell awen, -
Castalia* hen Walia wen.

(*Un or ffynonau awenyddol, o ba rai y byddai y beirdd yn yfed eu hysbrydoliaeth, ac yr oedd Gwern y Cleppa yn ffugyrol felly i Ddafydd ap Gwilym.)

Lle bu DDAFYDD,
Br awenydd - rhwng y bryniau,
Yn gwaur cywydd
Mawl iw FORFYDD - Mewn ml-ferfau!

Llawer tro bun rhodior allt,
Ar waen oddeutur Wenallt,
A glanau yr Wysg lonydd;
Mown cariad, ar doriad dydd,
Ar awen iw ben yn br,
Iw hymarfer ar MORFYDD:
Ac ynon hir canu wnai -
Ynon fynych cwynfanai,
Mewn hiraeth am wn araf -
Seirian-wn ei seren haf -
Hedd-wn ei FORFYDD anwyl:
Ei nefoedd oedd MORFYDD wyl.
Saith cywydd iw FORFYDD fain*,
Seth, hoewgorph, a saith ugain,
A ganodd cyn digoni
Ei serch, wrth ei hanerch hi.

(*Canodd Dafydd ap Gwilym saith ugain a saith o gywyddau iw gariadferch
Morfydd.)

Ond darfur helynt dirfawr,
Mwynhad oedd fel mynyd awr;
(x239) Drwyr lle llwm trwm yw tramwy -
DAFYDD na MORFYDD nid mwy.

Ofnadwyr cyfnewidiad
Ar ddiwair Lys harddar wlad!
Ei le iachus ar lechwedd
Y Wern, ydoedd fangre hedd:
Yno nid oedd sain yn dod
O un tref, nac un trafod,
Ond sain yr awel fain fach,
Yn cyfranu cyfrinach;
Ar Ebwy* yn dweyd rhywbeth

(*Mae yr Ebwy yn llifo ychydig ir dwyrain o Wern y Clepa, drwy barciau Tredegar)

Ar bardd yn unig wyr beth:
Safair awenllys hefyd,
Yn ngolwg Gwentllwg i gyd
Uwch y wlad, uchel ydoedd -
Ei weld ef yr holl wlad oedd.
Ei ragfuriau golau, gynt,
Draw ou huchedd edrychynt,
I lawr, ar gyraur holl wlad,
Wnai estyn fel llyn gwastad
0 aber Wysg ir Ebwy
0 ben yr Hafren ar Wy, -
Y ddwy Holmes a Chaerdydd hi -
O Feirin draw i Fari;
A llon ymylon y mr,
Ar eu hyd i Gaerodor,
A gwaelod rhydd Gwlad yr Haf,
Or traeth ir Pentir* eithaf.

(* Lands End. Ar ddiwrnod clir gellir gweled yr holl leoedd yn rhanol a rhai o honynt yu gyflawn, or man lle a saifai {sic}, Llys Ifor Hael.)

Diau, IFOR a DAFYDD
Ar lawer mad doriad dydd,
(x240) Yn moreu hoff dymhor ha
Godent, ac a aent gyda
Mil o deimladau melys,
A llon, i ffenestr y llys -
Wynebai, egorain gain
A chlir, ar dir y dwyrain,
I weld y wawr yn dadgloi dydd -
Taror miwsig hwnt trwyr meusydd;

Ar ehedydd yn rhodio - palmentydd
Cynhes wybrenydd - canu soprano
Breilw a gwellt yn berlau gwyn,
Ar moelydd yn aur melyn!

Ei gwedd oedd ogoneddus - yn marchog
Hafren enwog a Moel-y-farn* hoenus:

(*The Malvern Hills.)

Tanir oedd Gwent yn rhuddaur -
Y Wern oedd fel bryn o aur!
Aur ywr oror oreuryw -
Tir a mr syn borphor byw!

Gwelent yr haul ar glau hynt rydd, - n dyfod
Oi ystafell derydd,
Ai oleuni ysplenydd - yn disgyn,
**N rhubana, melyn ar ben y moelydd!

Ai wyneb mewn llawenydd - yn porthi
Ein byd da ni a bywyd o newydd.
Mae aniau etton myned - ar ei hynt,
Ar haul mawr, gogoned,
Yn awr, fel cynt, - mor llon mor ffyddloned,
A bryn a moel bob boreun ymweled;

Ond hwyr teulu, Hae!" ar gael iw gwilied,
Oddiar gaer, non o ddor egored
Nid ynt mwyl - maent hwy mewn tir,
Oi waelod, haul ni welir.

(x241) Treigla yr Wy ar Ebwy rhwng cribog,
Foelydd neu dwynydd ir mr amldonog;
O gol y bryniau yr Wysg hwyllrenog,
A megys cynt ar ei hynt orfreintiog;
Ond IFOR, wr drugarog, - dan dywyll
A duon esgyll bedd, nid ywn ysgog.

Chwa y lwyd wawr drwy yr ucheldiroedd
Suan ofer wrth groesi y nefoedd;
A thrwy awyr Gwent pe rhuthrair gwyntoedd
Ni chlywai IFOR eu huchel lefoedd;
Huna yn drwm, trwm fol y trumoedd,
Anian a wylan ei tharth ai niwloedd -
Uwch mud feddlawr IFAWR, oedd - mor hoffus
Oi llais hyderus drwy y llys-diroedd.

Llais natur sydd uwch y llys hwn etto, -
Mae telyn anian ei hunan yno;
Ond alaw nawnol y delyn hono
Ddydd y wledd geid, sydd wedi llwyr beidio:
Weithian maen hongian, ai cherdd yn angho!
Ar benau helyg yr Ebwyn wylo!

Dymar Wern ddedwydd lonydd nwch glanau,
Mr Hafren fwyn, yn nghysgod gwyl dwynau
Lle bu i DDAFYDD drwy y blynyddau,
Nawdd a dyddanwch a chynydd doniau;
Weler porfaog ddihalog ddolau
Y creig-wregysog, chwyddog lechweddau -
Y dawel Wenallt ai banadl-lwynau,
A thir iachus y milfil gwrthddrychau
Wele gaeau fyrdd, ar golygfau - gynt
A orwychynt ei gain feddylddrychau.
Wele, hefyd y glir, fywiog afon,
Ai dwr di-stwr, fel Euphrades dirion,
Yn llithro i wared rhwng llethrau hirion,
Dan gysgod tawel y gwydd uchelion;
(x242) Lle bu IFAWR yn fawr ei ddifyrion,
Ai NEST fein-ael dan ddidrist haf-hinon,
Heb boen na gofal calon, - yn ymdaith
Ganwaith a milwaith ar ei hymylon.

Dynar hedd-lanerch - dynar ddol lonydd,
Dacwr glyn cerddgar lle crogar creigydd;
Dymar twyn tawel, yn awel newydd
Y boreu hardd, a llawer byr hwyrddydd,
Y gwelwyd hwyn rhodiawn llawn llawenydd,
Mor wyeb eu golwg yn mreichiauu gilydd.

Eu horiau, fel awyren - nefol hynt,
Ymaith hedynt ar esmwyth aden!
O, ddolydd hyfryd! O, ddiail wiwfro!
Os ywr hen fwynhad wedich llwyr ado,
Ar hen awenydd yn ei fron huno,
Yn nhrem hen natur maer awen eto,
Och hamgylch ogylch, fyth, fyth yn trigo!
Min ns arddun, fy hun, pan wyf yno,
Pryd hyn ysbryd hono, - fel chwa araf,
A glywaf, tybiaf, yn symud heibio!

O, ysbryd Awen, addien y dyddiau
Gynt a welid ar dynghed Gwent olau,
Pan oedd ei mwynhad ai phor deimladau
Yn llifon bodd rhwng ei holl fynyddau,
Rho yn awr, oth rin orau, - drem helaeth
I fewn i doraeth ei hen fwynderau.

O, dir! dy hyfryd oriau - a ffoisant
Hoffaswn gael chwarau
Au hadenydd, au hol-gudynau,
Au dal yn ol ar un o dy ddolau
Hoffaswn ddal rhyw un or ffo-oesau,
A myned i waered iw mwynderau;
(x243) Yn wir, carswn fwynhau, - o gyfiawnder
Diniwaid bleser, dawn dy balasau.

Yr oedd y pleserau hyn
A gwir hedd wrth eu gwreiddyn;
Difyrion tawel, melus,
Yn adfer llonder drwyr Llys;
Doi, o alaw y delyn,
Adfywiad i deimlad dyn,
A chodiad i serchiadau - ei natur,
O ymwneuthur ar dwym awen, hithau.

Ond, aeth am byth! y dwthwn -
Went dg - ar gogoniant hwn,
Oddiarnast. O! ddiwrnod
Uchel oedd am barch a chlod,
Ir awen oedd glomen glau,
A harosiad yn ngrisiau,
Llysoedd tawel uchel wyr,
Ai nawdd yn serch boneddwyr.

Pwy nad wyla
Gwern y Clepa,
Hen nyth ola - hoen a thalent, -
Gardd rosynaidd,
Baradwysaidd.
Y ddawn fwynaidd, - heddywn fynwent!

Yno dyn i syndod ai,
Ei fryd, dan friw, a oedai
Goruwch bedd y mawredd maith,
Fu ynon dalgryf unwaith.

Owr! olwg ddieithr welir -
Syn yw y wedd - nos yn wir!
Yn ller llys uwch y llawr llon,
Ni welir ond adfeilion!
(x243) Ow! pa le maer rhodle rhydd
Gysgodid gan gysgawdwydd
Harddwawr, llon, yn ngerddir llys -
Yn yr unlle ar crinllys
Nifeiriol, ar anfarwaint -
Blodau syn mhwysiaur saint.
Pa le maer eiriol golau - gwyn ei wallt,
Oedd dan gnwd o berlau,
Ai wn wyl yn llawenhau,
Afrywiog Fawrth foreuau?

Ble maer banciau
Aur-ymylau
Gwenai blodau - gwyneb-lydan
Ble maer perthi
Lle bu llwyni
Rhos a lili n res oleulan?

Ble maer ddidrais, lednais law
Trwy ei Hoes fun eu trwsiaw;
A chipdori wedi hyn
Y diwair deg, flodeuyn?

Y law hono sy lonydd
Islawr don ers llawer dydd!

O law anwyl, i weini - i filoedd, -
Elusen ydoedd, ond pa les nodi
Hyn oll, mae llwyr anallu
Yn ei dal mewn beddrod du!

Ni welir fwy nar niwloedd
Byr eu hynt y boreu oedd,
Nar gerddi nar llwyni llon,
Sawyrent fel bro Saron,
Ller ydoedd fel llawr Eden,
Wely ha ir lili wen - .................................................


MAER TUDALENNAU HYN AR GOLL YN Y GYFROL SYDD GENNYF
x245 / x246 / x247 / x248 / x249 / x250 / x251 / x252 / x253 / x254 / x255 / x256 / x257 / x258 / x259 / x260 / x261 / x262 / x263 / x264 / x265 / x266 / x267 / x268 / x269 / x270 / x271 / x272 / x273 / x274 / x275 / x276 / x277 / x278 / x279 / x280 / x281 / x282 / x283 / x284 / x285 / x286 / x287 / x288 / x289 / x290 / x291 / x292 / x293 / x294 / x295 / x296 / x297 / x298 / x299 / x300 /



(x301)
MAWLGERDD I RICHARD FOTHERGILL, YSW., RHEOLWR GWEITHIAU ABERNANT AR LLWYDCOED.
PWY yw y gwladgarwr gwir deilwng o foliant -
Air milwr twymfrydig, dewrgalon, a gaed,
Ar rwysg a chreulondeb yn selioi ogoniant,
A phorthi ei gleddyf ar anrhaith a gwaed
Ah! na, nid efe yw y teilwng wladgarwr,
Eithr hwnw syn ystyr dedwyddwch y gweithiwr,
Ar lles cyffredinol - syn sathrun ei gryfdwr,
Drais, gormes, a llygrodd, a thwyll dan ei draed.

Pwy yw y rhinweddol? Ai pawb a foliennir
Ar golofn a beddrod, a thafod, a thw^r?
Air hwn sy ddysgedig, sy gyfiawn, sy gywir,
Ai holl ymddygiadau cyn llyfhed i dw^r?
Ah! na, nid efe yw yr un gwir rinweddol;
Eithr hwnw sydd hynaws, haelfrydig, tosturiol,
Yn gwneuthur trugaredd a barn yn oestadol,
A ffrwd ei elusen yn rhedeg heb stw^r!

Pwy ywr gogoneddus? air teyrn ar ei orsedd?
Air arwr syn cychwyn mewn rhwysg ar ei farch?
Air hwn sydd yn berchen awdurdod a mawredd,
A miloedd ar filoedd yn gwneuthur ei arch?
Y gwir ogoneddus ywr hwn y mae rhinwedd
Yn gwneyd iddo goron o berlau trugaredd,
Yr hwn nid yw golud, awdurdod, na mawredd,
Na dim ond egwyddor yn sylfaen iw barch.

Yn nosparth y cyfryw ddynoliaeth oruchel
R. FOTHERGILL enwog syn gwneuthur ei le;
Nid comed lenyddol yn fflamior bell orwel,
Na seren wleidyddol fawr, fawr, yw efe;
Ond tawel Gaergwydion o ddysglaer rhinweddau,
Gwladgarwr cymedrol yn estyn ei freichiau


NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x301 / x302 / x303 / x304 / x305 / x306 / x307 / x308 / x309 / x310 / x311 / x312 / x313 / x314 / x315 / x316 / x317 / x318 / x319 / x320 / x321 / x322 / x323 / x324 / x325 / x326 / x327 / x328 / x329 / x330 / x331 / x332 / x333 / x334 / x335 / x336 / x337 / x338 / x339 / x340 / x341 / x342 / x343 / x344 / x345 / x346 / x347 / x348 / x349 / x350 / x351 / x352 / x353 / x354 / x355 / x356 / x357 / x358 / x359 / x360 / x361 / x362 / x363 / x364 / x365 / x366 / x367 / x368 / x369 / x370 / x371 / x372 / x373 / x374 / x375 / x376 / x377 / x378 / x379 / x380 / x381 / x382 / x383 / x384 / x385 / x386 / x387 / x388 / x389 / x390 / x391 / x392 / x393 / x394 / x395 / x396 / x397 / x398 / x399 / x400 / x401 / x402 / x403 / x404 / x405 / x406 / x407 / x408 / x409 / x410 / x411 / x412 / x413 / x414 / x415 / x416 / x417 / x418 / x419 / x420 / x421 / x422 / x423 / x424 / x425 / x426 / x427 / x428 / x429 / x430 / x431 / x432 / x433 / x434 / x435 / x436 / x437 / x438 / x439 / x440 / x441 / x442 / x443 / x444 / x445 / x446 / x447 / x448 / x449 / x450 / x451 /


(x452)
CYNYDD MASNACHOL CAERDYDD
O, GAERDYDD! maeth fasnach ddrudfawr,
Yn eillwydd ai chynydd dirfawr,
Yn rhyw phenomenon synfawr;
Wele, i gorawr gain,
O Benarth hyd afon Rhymnai,
Ae o Longborth Bute hyd Elai,
Yn un fasnach fawr a didrai;
Oni chlywch ei sain
Yn esgyn oi phorthladdoedd,
Ei rheiffyrdd, ai hystrydoedd,
Yn ysgwyd, siglo, taror tir,
Or bryniau ir wybrenoedd.

Hawdd y cofia ein henafgwyr
Sut y dygid haiarn Merthyr
Mewn certwyni gan y gyrwyr,
**Lawr i dref Caer-dydd {sic}:
Nid oedd son bryd hyn am gamlas,
Reilffordd, llongborth, nac am urddas
Llawer maelfa, bwth, a phalas,
**Nawr on cwmpas sydd;
A chofiant y diwrnod,
Pan drefnid meirch a mulod,
I ddwyn y glo i lawr in bro,
Ac lawer tro mewn trallod.

Y mae cynydd ei masnachaeth
Wedi amlhaur boblogaeth,
Gyda hyn ei thai ai thoraeth
Aeth yn helaeth iawn;
Ymestynodd ei hadenydd,
Ai ystr or mr ir mynydd
Chwydda mewn maintioli beunydd,
A defnydd pob dawn:
(x453) Aeth Canton, bentref bychan,
Yn dref oludog lydan;
Ar Crockherbtown, drwyr meusydd noeth,
Hyd at y Roath dry weithian.

Llai nag haner cant o flwyddau,
Ni chaid, tu draw Porth-llongau,
Ond yn awr maent yn glysdyrau
Hyd ymylau mr;
Ei phorthfu a ymestynant,
Ai storfeydd a luosogant,
Ai masnachdai mewn gogoniant
A safant ddr wrth ddr;
Bryd hyn ni chaid i chynil
Drigolion braidd yn ddwyfil,
Ond hwy drwy glau, fawr amlhau,
Ynt heddywn ddau ugeinmil.

Y mae treigliad araf oriau
Deg ar ugain o flynyddau,
Wedi gwneuthur rhyfeddodau
Mawr yn Nhref Caerdydd.
Dacw Gamlas Mawr Morganwg
Wedi gwiwlan ddod ir golwg.

Dacw Rheilffordd Tf yn amlwg
Er ys lawer dydd
Ac dacw Reilffordd heinif
Deheudir Cymru difrif,
Yn dwyn i mewn o nwyddau mad
Y ddwywlad iddin ddylif.

Weler llongau fel coedwigoedd,
Yn ymdoi ei holl borthladdoedd
Fe fasnachar holl genedloedd
Yn ein bryniau ni.
(x454) Damsang braidd, Gaerdidd dirion,
Wyt ar sawdl Tyre a Sidon,
Mewn masnachaeth fawr a chyson,
Cyfoeth, llwydd, a bri;
Dy l ath haiarn gynau,
Oent ganmil o dunellau;
Ond gwerth y rhain a aeth cyn hir
Or miloedd ir myrddiynau.

Maeth sefyllfa, yn arwyddo,
Ath ddaeareg yn cyd-dystio,
Yr estynir llawer eto
Ar dy derfyn di;
Ai r Morfa mawr yn gyfan -
Bydd Penarth a thithaun fuan,
Megys glust yn nghlust yn yngan,
Goruwch tonaur lli;
Anturiaeth syn ymsymud,
O gylch Penarth yn esgud, -
Ei thai ir lan or ddaear lwyd,
A gwyd fel bwyd y barcud.

Ceir clywed miwsig celfau,
A dawns masnachaeth hithau,
O gylch Penarth, lle nad oedd gynt
Ond twrf y gwynt ar tnau;
Dacwr Llongborth wedii gychwyn,
Dacwr geillt yn cilion sydyn,
Dacw lunio pant a bryncyn
Yn wastadedd tlws.
Gaerdydd Penarth - mae eich dyfodiant
Draw yn gwenu mewn gogoniant;
Mae amseroedd miwr eich llwyddiant
Bron ar bwys y drws.

(x455)
TELYNEG AR BRIODAS ARDALYDD BUTE A MISS GWENDOLINE HOWARD O GLOSSOP.
ARDALYDD BUTE enwog, gan bwy y mae bri,
O radd a theilyngdod yn debyg i ti?

Pwy hefyd mewn rhinwedd yn debyg ir hon
Dderbyniaist di heddyw ith fynwes mor llon?
Chwareued telynau, dadseinied y clych,
Poed hynt yr awelon, drwy goedwig a gwrych,
Yn gn a gorfoledd am undeb mor wych.

Cymreig yw ei henw - GWENDDOLEN fwyn, fad;
Nid rhyfedd ei gweld, ynte, n troi tuan gwlad
Amgylcher ei llwybrau bendith pob oes,
A boed fol ei henw mewn meddwl a moes;
Ar lan y Df loew boed farw, boed fyw,
Heb ddim ond hyfrydwch yn ngolwg a chlyw,
Ai serch ar ei theulu, ai phwys ar ei DUW.

BUTE anwyl! nid heddyw yn unig ywr dydd
A greaist i loni gororati Caerdydd;
Pob adeg oth fywyd, pob diwrnod oth oes,
Sydd destyn llawenydd, a theilwng oth foes;
Mae l dy haelfrydedd tu fewn i bob dr,
Tran estyn y ceir dy weithredoedd, fwyn br,
Yn llinell ysblenydd or mynydd ir mr!

GWENDDOLEN! parch Glossop* - oth hl yn llif daen,

{*Cartref ieueuctyd y Briodasferch.}

A groesaw Caerdidin darandwrf oth flaen;
A pharch ein
BUTE, yntau, syn gwisgo pob llun,
O draethau Mr Hafren hyd Ynys* ei hun;

{*Ynys Bute.}

Chwareued telynau, dadseinied y clych,
Aed chwyth yr awelon drwy goedwig a gwrych,
Yn gn a gorfoledd am undeb mor wych.

(x456)
Pob llwydd au dilyno, au hd fyddon fil,
Na weled Gwlad Forgan fyth dranc ar eu bil -
Ac, O! bydded iddynt, yn Nghastell Caerdydd,
Gyd-dreulio eu heinioes mewn cariad a ffydd!
Ar lan y Daf loew bont farw, bont fyw,
Heb ddim ond hyfrydwch yn ngolwg a chlyw,
Au serch ar eu gilydd, au pwys ar eu Duw.

PRIODAS YR ARDALYDD
BUTE AR ANRHYDEDDUS FEISTRESAN GWENDDOLEN (GWENDOLINE) HOWARD, GLOSSOP.
Anerchiadau a argraffwyd ar y Bwau ar Pilerau Celfyddydol a godwyd mewn gwahanol fanau yn Nhref Caerdydd, ar Ddydd eu priodas, Ebrill 16, 1872.

Hawddamor,
BUTE! drwy wlad a thref,
Hawddamor,
BUTE! hyd entrych nef,
I dreulioth einioes bur i ben,
Dan glwm ac
arno ddolen-wen.*

(*Dolen-wen h.y., Gwenddolen - enw y Briodasferch)

Hawddamor! cans heddyw y decaf o bryd,
Ar haelaf o galon, a glymwyd yn nghyd.

Hawddamor, GWENDDOLEN! i fwyniant ein tref,
Cai weld fod ein calon mor ddidwyll an llef.

Hawddamor,
BUTE anwyl! mor brydferth, mor llon,
Yw lili bro Glossop iw gweld gylch dy fron.

GWENDDOLEN! tyrd, groesaw! maen eiddot dri thwr, -
Dy Gastell* - ein Calon - a chalon dy Wr.

(*Castell Caerdydd.)

GWENDDOLEN fwyn! Cymreig ywth enw,
Poed dy galon fel dy enw.

GWENDDOLEN fwyn! GWENDDOLEN fad!
Pob groesaw it i Gymru wlad;
Maeth enw cun Gymraeg gln, gloew,
Poed dy anian fel dy enw.

(x457)
Can groesaw, GWENDDOLEN, ith newydd ddwy Std,
Sef calon dy Arglwydd a chalon ein gwlad.

Heddyw cydglymwyd gan Gariad a Ffydd,
Brydferthwch bro Glossop,* a Mawredd Caerdydd.

(*Cartrefle ieuenctyd y Briodasferch.)

ARDALYDD
BUTE.

DYMUNIAD teirgwlad* it, ARGLWYDD CAERDYDD!
Ceir dy weld yn ebrwydd,
Yn neddf oedran addfedrwydd,
Yn aer llawn, ar bigdwr llwydd; -

(*
England, Scotland, and Wales)

Ath gyfoeth yn dynoethi - ei allu,
Yn ei holl fawrhydi,
Drwy weithion hn draethau* ni-
Drwy linach - drwy haelioni.

(*Alluding to the Docks, &c.)

Doethineb gadwoth enau; - Daioni
Fon dwyn dy serchiadau;
Addoliant dy feddyliau;
A DUWr Nef ith gadarnhau.

Rhinwedd, - yn naear hono - both fonedd, -
Both fynwes yh ffrwytho;
A duwioldeb di-ildio,
Yn fawrodd ith fawredd fo.

Ac eistedd din dy gastell - yn was DUW,
Nes del, ar daen asgefl,
Archangel NAF ith stafell,
Ith hercyd ir gwynfyd gwell.

Iechyd, y fendith uwchaf - yn natur,
Hon it a eiddunaf;
A bydded, dan nodded NAF,
Hir einioes it, aer iawnaf.


NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x458 / x459 / x460 / x461 / x462 / x463 / x464 / x465 / x466 / x467 / x468 / x469 / x470 / x471 / x472 / x473 / x474 / x475 / x476 / x477 / x478 / x479 /


(x480)
Y GELYNEN
O! LANED ywr Gelynen, - mae hin werdd,
Pan maen wyw bob coeden:
Hed gwiw hf or goedwig hn,
Tra gyda hi trig
Eden.

Nid gwenun hyd y gwanwyn, - ond gwenan
Deg iawn drwyr holl flwyddyn -
Gwenu, nes denu pob dyn,
I fawrygui haur-frigyn.

Digalon ydyw Gwyliau - Nadolig,
A dwl ywn haneddau,
A sarug, bob drysorau
Y llwyn hwn iw llawenhau.

Ys hygar ydyw, - prif lwyn cysegredig
Drwyr oesoedd hen oedd i Sadwrn eiddig, -
Oedd acw yn waedlyd au-dduw cenedlig;
Ond, wele ei grawn ai dail gwyrenig,
Wedi hynyn Brydeinig - addurn ddaeth,
A glan hudoliaeth Gwyliau Nadolig.

Gwasg aur hon syn gwisgor h, - yn nghanol
Yr anghenus aua;
Troii gwrid nai newid ni wna,
Er corwynt, rhew, ac eira.

Felly gwir gyfeiflgarwch - ni newid:
Un yw ei brydferthwch;
Yn nos drom ein heisieu trwch,
A dydd ein hannedwyddwch.

Ai ffawd fun trwsioi phen - y gaua oer,
Fwy nag arall goeden?
Im rhoi prawf, bod Duw maer pren -
Addolaf dan ei ddeilen.

CARADOC (CARACTACUS).
Mawrhydi ymerawdwr, - milwri,
Mawrwri myr arwr;
A holl wiwdeb llywiawdwr,
Mwyn iawm, a gaid mown un gwr.

Y gwr ydoedd hen GARADAWG - ab BRAN,
Brenin neu dywysawg;
Yr hyf Siluriaid, hir hawg -
Aerwr yn arwr enwawg,

Enwawg am lewder anian, - ei arswyd
Aeth oi wersyll allan
Heibior tir fel braw taran
Ofnair byd - gattrefnw ban.

Ban ar Went, - yn Unben rhaith - galluog,
A llew wrth, ddwyn anrhaith, -
Llywydd mawr ei lluoedd maith,
An ceidwad yn eu cadwaith.

I gadwaith yr aent gyda - u dewryn cu,
Deyrn ac aillt - gattyrfa
Gan nad oedd g egni da,
Wr oi fal i ryfela.

Rhyfela a wnain orfilain, - darnio
Holl gadernid Rhufain -
Profwyd ei meib - pryfed main -
Crynent rhwng caerauu hunain.

Eu hunain oent yn honi - eu bod ar
Y byd oll, yn feistri;
Neun ol on Hynys ni,
A gawsynt er agosi.

(x482)
Agosi wnaent yn gysain - naw mlynedd,
Mal hyn naw ar ugain
Cd a fu, ac edau fain
Y profwyd coegdyb Rhufain.

Rhufain, unwaith oi rhyfyg - yn chwaneg,
Yn chwenych ymgynyg
Ostor gain arfogain fyg,
Ai holl aerwyr mewn lluryg.

Lluryg haedd, nid oedd yn d - na chysgod,
Uwch esgyrn ein Cymro;
Dewr nawd oedd ei darian o, -
Addurn rhagoraeb iddo.

Bu iddo daro, mal dewryn - ystig;
Ond OSTOB or dyffryn,
Drwy wychr eirf, fu drech; er hyn
Awr galed fu ir gelyn.

Gelyn brad, cwyniad, cyni, -ni lwyddynt
I ladd ei wrhydri;
Dilwfr oedd yn dal ei fri -
Ymerawdwr mawrhydi.

NODION. - Heblaw fod yn rhaid ir math yma o gyfansoddiad
gynwys deuddeg englyn, pa rai a elwir yn Gosteg o Englynion
mae yn rhaid hefyd ir un gair fod yn nechreu yr englyn cyntaf,
yn niwedd yr un diweddaf; a gair gorphenol pob englyn arall
yn air dechreuol yr englyn nesaf ato, hyd oni bo y cyfansoddiad
un cadwyn ddolenog, ac yn un cylch cyfgrwn a diadwy; ond nid
hyn, wedi y cwbl, ond gwag-gywreinrwydd afreidiol a llwyr aflesiol.

Rhoi meddwl a grym iddo,"
Mewn cael hyn y maer maen clo.


(x483)

AGORIAD RHEILFFORDD DEHEUDIR CYMRU
Wele! O, fuddiol anturfawr gelfyddyd,
Dy Reilffordd ers enyd yw bywyd y bau
Mae Rheilffordd Deheudir" hen Gymru n dywedyd
Fod amser llwyddianus yn serchus neshau:
Mae dydd ei Agoriad yn awr bron a gwawrio,
Bawb unwn bob enw iw gadwn ddydd gwyl;
Mae hwn yn ddiiwrnod syn werth ei addurno,
Gosodwn eneuaur magnelau mewn hwyl;
Awn, awn gydar gwyrda yn mlaen ir gydgordaith
Fawreddus, foreuddydd gwir ddadwydd a ddaw;
Bryd hwn bydd arwyrain, bryd hwn bydd yr araith,
Yn ysgwyd bob teimlad, a llygad a llaw.

Hawddamor, Fasnachaeth! hir fuost yn nychu,
Ath gynyrch mewn conglau anhygyrch yn hir;
A blin iawn amaethon y Blaenau yn methu
Cael addas gludeiaeth i doraeth ei dir;
Ond dyma hin hawddach i wyr y mynyddau
I ddwyn eu cynyrchion yn llon i bob lle;
Dowch, dowch, heb un ffaeledd, ach ceirch ach ceffylau,
Ar hen ychain duon ar droin ir dre;
Cewch ddod a chnydau i lawr i farchnadoedd
Difaol Morganwg a Gwentllwg deg wawr,
A dwyn anifeiliaid, os mynwch, yn filoedd
In ffeiriau cyfarwydd yn ebrwydd yn awr.

Hwy ddont o Garedin i lawr i Gaerodor,
Caerwrangon, Caergrawnt, a Chasnewydd-ar-Wysg;
Caerdydd a Llantrisant, Llanharan - llon oror, -
Llanilid, Llangrallo, gan ruthro mewn rhwysg
Penbont, Aberafon, a Chastellnedd hefyd,
I dref Abertawy, yn hy at y nod;
(x484)A lawr i Gaerfyrddin, drwyr wlad ddigyfurddyd
Yr hen RHYS AP TEWDWR a GLYNDWR fawr glod.
Mor hyfryd! mor hyfryd! fydd tremio Mr Hafren,
A gweld holl ragorion a gleinion ein gwlad;
Bydd golwg ar dlysni mawreddi mor addien,
I fryd yr ymdeithydd yn newydd fwynhad.

Ceir gweled yn union newyddion aneddau,
A gerddi ysplenydd hyd lenydd y Lai;
Mor felus a difyr ir teithwyr hwynt-hwythau,
Fydd hynt hyd ei glanau ar forau o Fai.
Celfyddyd a masnach ddawn hoewach o newydd -
Maer cyffro cyfagos yn dangos eu dydd;
Yr agerbeirianau yn rhwygor wybrenydd
Au twrf awdurdodol, arfeiddiol a fydd
Ar gwefrol Hysbysai ddwg bob hanes bwysig
O eithaf y ddwy wlad mewn eilad yn awr;
Aed Rheilffordd Dehoudir hen Gymru nodedig
Fyth fwy-fwy mewn llwyddyd - bob enyd, bob awr.

Y CARDOTYN DIOGLYD.
Oh! mae adyn im hudo - wrth y drws,
Araith drist sydd ganddo;
Cadd gelled drom, drom, rhyw dro,
Neu ryw loes iw barlysio.

Maes o waith ers mis yw o, - ymofyn
Mae hefyd am dano:
Ond, o mewn yn dymuno
Alln byth, nad felly bo.

Yn dallur hael, hen dwyllwr yw, - yn hl
Cynaliaeth drwy ystryw;
Fel hyn maer bawyn yn byw -
Cardottyn or crud yttyw.

(x485)
DYFFRYN CYNON O BEN Y DDYSGWYLFA.
SYLLU yn neutu Natur,
O ben y Ddysgwylfa bur,
Aros yno dros enyd
A garai beirdd goreu byd.

Maer bryn, yu mro wybrenydd,
Yn dal glas-gronglwyd y dydd
Ai awel yn rhoi bywyd
Drwym bron ddigalon i gyd.

Nid oes dwyn na chlogwyni,
Na chreigydd llonydd, na lli;
Un rhaiadr ynon rhuaw,
Nes siglor dref ddysglaer draw.

Gwyrdd oll yw gwawr ei ddillad, -
Uchol yw goruwch y wlad;
Twr a wnaeth Natur hen yw,
Adail y duwiau ydyw;
Oh! dyma olygfa lawn,
Cenyf, ar Ddyffryn Cynawn.

Canaid yw Dyffryn Cynon
Gan wawliaun mhob lliwiau llon:
Rhanu dydd i fryn a dl,
Wnai ffwrnesi ffroenysol;

Mae cyraur deau ar dn,
Ar ymyl Aberaman;
Hafal, or Llwydcood hefyd,
Yw gwedd y gogledd i gyd;
Gwawr Hirwaen syn goreuro
Holl nef rydd gorllewin fro:
(x486)Ac unwedd yw gogoniant
Wybr y ns o Abernant;
Bob hwyr mae ns y dwyrain,
Oi herwydd, fel cyfddydd cain.

Edrych ar y drych eirian,
Wele fl, o uchol fan,
Ar ddu nos - mor arddun yw!
Ai gwlad yn ffaglu ydyw ?
Miloedd o fflamiau melyn,
Du, llwyd, glas, gwelwlas a gwyn,
A welir ar yr un olwg
Yn chwarau drwr muriau ar mwg:
Ail ydywr fflamwawr ledan,
I urddas dinas ar dn!

Oh! dyma fan! dyna fyd,
O wyddor a chelfyddyd!
Ni thaw gweithiau ang!
O ddyn byw, clyw! clyw eu clang!
Tonc, ar ol tonc, a chloncian,
Su a chwyth, a llais a chn,
Twrf, trwst, ffrwst, ffroch, crocb, roch, rhu,
Yn ddiattal o ddeutu!

Odynau geir yn dn gwyllt!
Ffwrneisiaun ffrion iaswyllt;
Ar bywiog werthivyr buan,
Grug wrth grug, fel morgrug mn,
Yn chwaraur barau ar byllt,
Ar toddion poeth, tueddwyllt
Edrych arnynt! troi, chwyrnu
Mae preiffion olwynion lu
Dacw liwiog staciau lawer
Au penau wrth sodlaur sr!
Ar dalcen y wybren werdd,
Crogi mae caer o agerdd;
(x487) A mwg sydd yn ymagor,
Drwy bob parth, fel mygdarth mr.

Ac yn esgyn gan ysgwyd,
Uwch y llawr yn dorchau llwyd.

Ar y gwaelod mawr gwelir, -
Yn croesi neun torir tir,
Heolydd hir eu helynt,
Ar meirch tan yn gwan drwyr gwynt
Yn nes hwnt, maer Camlas hir,
Ar hyd y sarniol frodir,
Ar Orsaf, er mawr arswyd,
Yn llawn o beirianau llwyd!
A gwyngil deirmil o dai,
Yu gorwedd yn hir garai?
Tai gwych, nid eiddor to gwellt -
Tai a enfyn y tanfellt,
Yn ddi-werth oddiwrthynt -
Tai fel y Garth, nas teifl gwynt.
Tai awyrog, lle taria
Iechyd hoen, a chochwaed da,-
Tai bach, gln, dyddan, diddos,
Au muriaun rhaffau o rs -
Tai hudolus wnaed i deulu
Y mw^n tawdd ar diamond du.

A cheir bob lle cyfeiriwn,
Y tai ar hyd y tir hwn
Tai da i bona bonedd,
A gair mawr ir gwyr au medd,
Am olud lawer miliwn,
Ac hael law or treiglo hwn.

Wele, iesin balasau,
Hyd y cwm, yn ei decu;
(x488) BAILIS gwyd ei balas cn,
Ar ymyl Aberaman;
Y Gadlys - fendigeid-le -
Llys MORGAN eirian yw e;
Y siriol Gadlys arall,
Llys ROBERT gu, eirbert, gall;
Glandr, or hawddgar ryddgell, -
Palas WAYNE, pa le sy well?
Brynheulog, caerog bob cwr,
Llys WILLIAMS, ein llesiolwr;
Blaengwawr, rhiwiogfawr drigfan -
Difeius lys DAFIES 1n;
Ac anwyl Ynyscynon,
Llys mawr, mawr, ein llenawr llon,
ALAW GOCH, heulog ei wn -
Gwron yw, syn garn awen;
Ty^r Gamlas, addas heddyw,
Hoew lys hardd ein LEWIS yw;
Ar Ty^ Mawr, pert, a mirain -
Llys FOTHERGIL gynil, gain;
Cu yw trem y Llwydcoed draw -
Haul hwyrnawn tawel, arnaw -
Adail ardderchog ydyw,
Llys ein Rhys feddylgar yw;
Y Palas newydd dyddan,-
Gogoniant y glwysbant gln -
Llys WILLIAM WAIN gain ei gd,
Y gwron llawagored;
A gwelir ar y gwaelod,
Dan swynol henafol nd
Y Fedw Hir - fel gwynfa deg.
Llys EDWARDS ywr lle sywdeg.
Dyna blasau golau y gwyr,
Sy yn uchel fasnachwyr;
(x489)Glo a haiarn - meib gloewach,
Nis ca neb yn mysg un ach.

Ond, pwy a enwa haner,
Gwrthddrychau y parthau pr, -
Pob twyn, pob llwyn, pob llanerch,
A phob math o dwmpath derch, -
Heolydd, pontydd, pantiau,
A nentydd y cymydd cau, -
Tlysni y gerdd gwyrddion -
Amgylchoedd y llysoedd llon, -
Y dolydd ar gweunydd gwych,
Ar afon Gynon geinwych,
Islaw, ar y fro frs, ln,
Orwedd fel cadwyn arian?
Ni enwa neb mewn unawr,
Y byd o gelfyddyd fawr;
Ar llwyddiant - disiomiant, sydd
Yn mbob hoen, yma beunydd.

Bert Awen, maen bryd tewi,
Cans gormod ith dafod di
Yw canu i Ddyffryn Cynawn,
A rhoi ir lle ei fawrair llawn
Gad y dasg i gyd o d ol.
I ryw ddawn fwy arddunol.

Ond daear hedd Duw ai rd,
Ac ardal y cydgordiad -
Lle o addurn a llwyddyd,
A fyddo tra byddo byd.

NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x489 / x490 / x491 / x492 / x493 / x494 / x495 / x496 / x497 / x498 / x499 / x500 / x501 / x502 / x503 / x504 / x505 / x506 / x507 / x508 / x509 / x510 / x511 / x512 / x513 / x514 / x515 / x516 / x517 / x518 / x519 / x520 / x521 / x522 / x523 / x524 / x525 / x526 / x527 / x528 / x529 / x530 / x531 / x532 / x533 / x534 / x535 / x536 / x537 / x538 / x539 / x540 / x541 / x542 / x543 / x544 / x545 /


(x546)
AWDL AR YMWELIAD Y GERI MARWOL A CHYMRU YN Y FLWYDDYN 1849.
GWAER byd! Oi gysegr ban, - y diofer
DDUW syn dyfod allan:
Ei law ddyrchafodd ir lan,
I drafod holl bedryfan.

Herwydd euog ywr ddaear,
O bob anwiredd a br.

Y Geri anghrugarawg
A roes ymweliad yr hawg -
Ymweliad am ein miloedd,
Anwyl iawn on cenedl oedd.

Gwelai Duw nawr, ein gwlad ni,
Ar gynydd mewn drygioini.

Hi fwriodd edifeirwch oi golwg,
Drwy galon-galedwch;
Ei lle oedd ymostwng ir llwch, - eithr ni
Fu hyn iddi, - Ow! ni fynai heddwch.

Gwawdiai yr orsedd gadarn, -
Mae Cymrun addfedu farn!

Arwyddion anfoddloni,
O dur nef gai n daear ni;
Ond attal wnai Duw ettaw,
Ddwyn ei lid oedd yn ei law;
In yn aml oedd nin ymladd,
Ai wg ai wen yn llen lladd.

Lladd yr anifail ger llaw, - a wnelai,
Dryllion heulun drwyddaw:
Neun ein llwyddiant ein lluddiaw, - gwneyd
A mn diobaith, yna mynd heibiaw.

(x547)
Yn ngorchwyliaeth
Ei ragluniaeth, - IR golueni,
An rhybuddiodd
Daroganodd - doi rhyw gyni.

Duw mawr, yn ei dymhorau - a wgodd,
Pwy yw na welodd uwchben ei aeliau?

Mor hardd oedd tremyn y gwanwyn gwenog,
Bywiol egorai y gwydd blagurog;
Ymdrwsiair glesin - yr egin gwrygiog,
Ar bondew laswellt oedd mor bendlysog,
Gan laeth Aurora - gan wlith hwyr eurog;
Yn llad rhagorol gwnai llaw drugarog
Rhagluniaeth dirion rhoi gwlaw neithdarog,
Clauar awelon ac henlwawr hiliog;
Nes torair hadaun llysiau lluosog
Allan o fl daear, llen flodeuog,
Oedd ar fryn a glyn, yn glog, - welen awr,
Anian oreuwawr oedd un wn rywiog.

Addawai gwawr y ddaear - gynauaf
Gwyn, eang, ffrwythlongar:
Arwyddai gwn werdd a gwr,
Y gwanwyn y doin gynar.

Ond IN yn ol a dynodd - ei law hon,
Rhagluniaeth a rwymodd
O draur cymylaun mhob modd,
Ar nen a hir hinonodd.

Llawer mis uwchlawr meusydd, - iw brwylio,
Bur haul poeth, gwynebrhydd,
Heb gafod yn dod un dydd,
Na dafn braidd ar un defnydd.

Y flin wybr ai fel yn bres - coeth, uwch ben
Wyneb daearen yn danbaid eres:
Traflyncodd, attyriodd tes - yr haul rhydd
Nentydd ac afonydd acw iw fynwes.

(x548)
Clwyfodd anian - clf-ddihoenai, - ei grudd
Gan y gwres a wywai;
Hyder yr anifail gydai - wair ai y^d
Y ddifaol enyd bon ddiflanai.

Ofnid fod Duw yn trefnu
In dal drwy y newyn du;
Ond Zion ln, weithian, hi,
Yu gyhoeddus mewn gweddi,
Yu drist at ei Duw a drodd;
Ar IN da ai gwrandawodd,

Wedi troi barn nid hir bu - diwygiad;
Yn ol aim gwlad, yn ail - ymgaledu;
Aeth hon, cyn braidd ei thynu
O afael barn, fel y bu.

In etto ambarodd ein tymhorau;
Iw law Ef ei hun y maer elfenau
Yn hynod o addfwyn yn eu deddfau:
Dacw ef or mr yn galw ei drysorau -
Yn bwrw ei niwloedd ir wybren olau,
Yn ganoedd a miloedd o gymylau
Tywyll, tew, oedawl; au tywalltiadau
Garw, gwrthnysig, ar y gwair wythnosau;
O dan y gofidus daen-gafodau,
Llwyr ddirywiwyd sawr a gwawr y gweiriau
Ydoedd mewn ystodau; - ymborth miwail
Yr anifail yn dail ar y dlau.

Ac yn nhywydd cynauaf
Yr y^d, yn nghyflawnder ha^f,
Bwriodd ar ffon ein bara, - bygythiodd
Ei thori drwyodd o waith hir draha.

Ond Zion, weithion, a aeth - at ei thad,
Doeth Awdwr Rhagluniaeth;
A gofyn gan erfyn wnaeth, -
Duw, agor waredigaeth!

(x549)
Er mwyn yr Addfwyn a rodd
It Iawn, ath lawn foddlonodd!
Duw, yn hwn, diaun union,
A chan daer ochenaid hon,
A drodd hyd draw law ei lid,
A rhoddodd ini ryddid.

Yn lle ei gerydd, llaw ei gariad - a wnaeth
Ddynoethin ddieithriad
Estyn wnai etton wastad,
Ger ein bron arwyddion Rhad.
Nifer o gynauafau* -a gawsom,
Er gosod caniadau
O glod ir ARGLWYDD yn glau,
Yn ein heuog eneuau.

(*Cawd nifer o gynaufau rhagorol yn olynol.)

Ymwnair haul dymunol - yn awyr
Y cynauaf siriol;
Caed tirion hinion i hl*
Yr y^d iw le priodol.

(*Cyrchu, yn ol cangheniaith y Deheudir.)

Bu heddwch* ai wyneb addien - arnom,
Yn ddiwrnod o heulwen;
Yrar ydoedd twrw ar
aden - on deutu,
A llu yn gwaedu, - yn llanw gwae
Eden.

(*Cawd tymhor hir o heddwch.)

Dirwest*, hefyd, dros Dofydd,
Yn daer an galwai bob dydd,
I adael ein pechodau - llygredig,
A gwyniau blysig y gwin-balasau.

(*Ystyrid fod gan Ddirwest ei chenadwri atom.)

Diofn oeddem yn defnyddio - rhoddion
Ein HIN oedd dirion, idd ei daro.

Troin eirf, ddoniau tirion JAH - ar gyhoedd,
Wnaeth rhyw filoedd i wrthryfela
Iw erbyn Ef, er bywn wych
Ar ei gariad ragorwych.
(x551) O, DDUW! pam arbedi ddyn?
Rhyfedd na ddrylliet bryfyn i

Wele! sain Efengyl sydd - glywedig
Drwy ein gwlad ni beunydd;
O, mor hoff a thwym y rhydd
Am danom ei hadenydd!

Gymru freiniol!
Pob dawn nefol
A daearol - a gyd-dyrant,
Ar dy ddwyfron;
Dy fendithion
Fyth, ail afon - faith a lifant.

Naturiol lwydd syn toir wlad,
A rhoddion pob gwareiddiad;
Ond, mwy ywr gwarth, - dymar gwir, -
Or haeledd, er a welir,
Er y tail ar cariad hyn
A roddwyd at ei gwreiddyn,
Ni phar weithion ddwyn ffrwythau, -
Lluaws hedd nid ywn lleshau:

Addewidion
A bygythion - heibio gwthiodd;
Ar yr alwad
Or andwyad - ni wrandawodd.

An gwlad a ymgaledodd; - mewn dirmyg,
Annuwiaeth, a rhyfyg noeth, y rhwyfodd.
Niweidiol gyfeiliornadau - llawgryf,
A llygredigaethau,
Godynt yn gorwynt, a gau
A thrythyll athrawiaethau.

Golaesodd sl yr eglwysi; -
Zion
Roesawodd gnawd ati;
Ciliodd gogoniant Celi
Yn ol, hwnt oi chanol hi,
(x551) Y wlad oll a ledai gwyn; - mynd, hefyd,
I fywn ei hawddfyd yn fwy anaddfwyn
Cwyno, tuchan, ceintachu -
Ymryson anfoddlon fu;
Llawn o derfysg cymysg caid
Y werin ai blaenoriaid.

Arwyddodd y nef i raddau - ei llid
Yn llais yr elfenau;
Bu, braidd, ddyryswch bob ran,
Yn mheirian y tymhorau.

Etto, er bod bell dram natur
Yn bygwth barn o gadarn gur,
Hwyrfrydig i ddig oedd IN,
A thyner iawn wrth ddynion
Ni fynai fo daro dyn,
Nai arswydon rhy sydyn:
Codi ei ddwrn cauedig,
Yr oedd ef yn ara ddig
Ei wialen a nolai,
Cydion hon, ai hysgwyd wnai
Taraw ystlysaur tiroedd,
A thrwy hyn fel athraw oedd,
Neu dad, er atal dadwrdd
Ei rai bach, yn taror bwrdd
Hyn a wnaeth ein HIN i ni,
O ddefnydd, idd ei ofni,
An cael in lle clau, n y llwch,
Yn foreun hedifeirwch;
I ochel barn, a chael byw
Dan ei nawdd - dyna wneddyw.

Ond er a wnaeth Ir i ni, - troem
A diystyrem ei wiw dosturi:
Ciliem, ni fynem ei fad - leferydd,
Nag yn ei gerydd, nai gwyn, nai gariad,
(x552) Cymru o fodd ddigiodd DDUW,
Yr annuw a wronodd;
Cedai barn, yn ei dyb ef,
A wedair nef a wawdiodd:
Gwaradwyddair gwr diddliw
Fawr dda IN, fe heriai DDUW:
Uchel iawn aeth ei bechod,
Chwifio wnaeth iw uchaf nod;
Gan hyny y deffry Duw,
I roi unwaith ir annuw,
Brawf oi Gyfiawnder rhyw bryd,
Ai wirionedd rhyw enyd:
Ef yn hollol fyn allan
Ei glod ai santeiddrwydd gln.

Heddyw cododd y cadarn
DDUW hyny i weinyddu barn:
Agorodd ddrws ir Geri,
A llen awr iu dryllio ni.

Hanes drom ei ddinystr o,
Yr adeg y bun rhodio,
Hanes flwyddyn hono -
Y Ddeunaw Cant (ddaw in co)
A Naw a Deugain, yn hir,
Ac hf am oes a gofir.

Weler cwmwl dwlyn dod - yn araf,
Ai wawr yn arwyddo
Dwys dymhestl fawr, fawr i fod, -
Brawychus ywr wybr uchod!

Ac ymlaen or cwmwl, oedd
Angaun melltenu ingoedd,
Tuar Gorllewin tawel
Maen dod, a difrod lle
del.

Y daran-dymhestl dorodd!
Ai dylif difrif a ddd
(x553) Wledydd y dwyrain lydan, - a lluoedd
Y Gorllewin bobman,
O ds dir Hindwstan - hyd eithafoedd
Amrywiog gyroedd Americ eirian.

Hwysgodd ef oi flaen hefyd
Lu i fr tragwyddol fyd;
Gerwin oedd y dryghin draw,
Ar awel drom yn rhuaw:
Nesu oedd, ns, ns o hyd;
Er hyny Cymru enyd, -

Ydoedd yn breuddwydiaw - lle iw ochel:
Diau, llechain ddystaw
Dan ei bron, rhwng edyn braw,
Rhyw obaith yr ai heibiaw.

Ond tuan goror y tynair Geri
Mileinig, barnol, yn mlaon hob wyrni
NAF ai arweiniodd, yn ei fawr yni,
Ar wlad o ryfyg, ar lu o drefi;
Ie, fe rodiodd mewn erch fawrhydi, -
Dynai swydd yn y dinasoedd heini, -
Taron feirw ganoedd trwy enfawr gyni
Ow! maer negesydd mawr yn agosi
Obry nawr in bro ni; - gan ddychrynu
Ceir hon, hyd wreiddyn, yn crynu drwyddi.

Llefai a sylwai ein holl Fisolion -
Llyfrau a daenid - llefarai dynion
Wrth eu gilydd, au llaw wrth y galon,
Am wyllt rwygiadau a mellt ergydion
Y Geri Marwol ysol ei loesion;
Ei anwar ddystryw yn nhiroedd estron,
Ai gam mawr aethus i Gymru weithion
Am ddiwedd einioes oedd ymddiddanion.
(x554) Pob graddau, - pawb ag arwyddion - ofn mawr,
Or un ogwyddawr yn eu hagweddion.

Bwrdd yr Iechyd, yn ebrwydd or achos,
Gyhoeddynt eirchion i union anos
Pob un i ddori- awb yn ddiaros -
Ddeddfau glanweithdra, sy dda, yn ddios;
Troi eu tuedd at awyrou teios,
Ac hoewaf, egor bob man cyfagos
Ller oedd budredd yn gorwedd ac aros,
Au bwrw ymaith rhag effaith ir geuffs
Llwyr lanhau ffau a ffs, - drwyr holl dalaeth,
Rhag rhoi anogaeth ir Gerin agos.

Yn hyn oll ein hanallu - eglurwyd,
Iw gloi o air Cymru
Oferedd cyflafareddu
Ar mawrwych deyrn ar y March Du.

Tramwyair dolur trwm, trwm ardaloedd
Cymru welw, euog, - cymerai luoedd
Yn ei grafangau yn gryf eu hingoedd
Y Geri Marwol ysponcia ir moroedd
Pa raith a lwydda yn y porthladdoedd
I attal cry beintiau? - dal y corwyntoedd? -
I rwystro angau? -roi ust ar ei ingoedd?
Ni all longau na badau bydoedd
Un awr ei gario i unrhyw gyroedd,
Nai yru etto or fan ller ytoedd,
Na llaw nae egni lluoedd - ei ffrwyno.
Ac yntaun noflo ar gnt* y nefoedd.

(*Cant - cylch, circle.)

Oh! gyfnod trwmlwythog ofnau! - afar
Wylofain a dagrau;
Cerhynt ing, corwynt angau.
Ir bedd yn ysgubor bau!

(x555)
Gollyngwyd esgyll Angau -, yn rhyddion,
Ac ymroddodd yntau
Gan mwyi lid, gan amlhan
Wythwaith ei farwolaethau.

Ysgydwad rhwysg ei
aden - echrys,
Oedd ddychryn daearen
Ar frys, megys am agen,
Y byd ostyngodd ei ben!

Arswyd! achreth! brys! dychryn
Euogrwydd, a sobrwydd syn,
Feddianodd fwy o ddynion
Na deg oes yr adeg ben.

Y daran drom or Dwyrain draw - glywid,
Glewian fain llesmeiriaw;
Bu pob bron, bu pawb, a braw, - bu syndod,
A bu, dan cryndod, y byd yn gwrandaw!

Agoshaun on wnai i Gasnewydd,
Blinai y gaer a blaen ei gerydd;
Bwrw wedi hyny y bur dienydd
Ei lid drwy ganol y wlad ar gynydd:
Angau ar dasg yn Nghaerdydd - fun gweithio
Troir lle i wylo trwyr bell heolydd.

Fe ranai dorf yr un dydd - i drengi
Drwy ing dihefelydd;
Galar o ben bwy gilydd - ai fwy-fwy,
Yn dwrw ofnadwy, - Ow! dref anedwydd

Etto, bu yn y Taibach
Yn ddrycin cynddeiriocach.

Aberafon a brofodd - ei artaith,
Nes ei hurtio drwyodd;
Haner ei phlant a hunodd
A phawb gan ddychryn a ffodd
(x556) Abertawy bert, hoewedd
Llawen oet, a Chastellnedd,
A Hirwain, a Chwmgwyrach,
Dro byr, ac Aberdar bach.

Ond heddyw swn dioddef,
A swn llu sy yn y llef;
Clywaf gref lef wylofai,
A garm oer yn rhwygor main;
Y Geri annhrugarawg
Sydd yno yn rhwygo rhawg
Dyna lu o dan ei loes,
A rhain diweddur einioes.

Angau, yn mharthau Merthyr, - ni fu rioed
Ai fraich yn fwy pybyr;
Dan ei waen dwyn ei wewyr - dacw filoedd,
Au hoer grioedd yn rhwygor awyr.

Yno ller Geri mall a ragorodd;
Ow! mor eiddig i ddystryw ymroddodd!
Cur a dinystr i bob cwr a daenodd;
Holl boblogaeth y lle byw a blygodd;
Y rhai oedd rymus yn rhwydd a rwymodd,
Ai fys cadarn efe au hysgydwodd,
Ail i wawn oeddynt - trwyddynt treiddiodd:
Ba lid a fu! Pob ail dy^ ofwyodd;
Rhai yma, rhai acw, yn feirw fwriodd:
Deunaw cant, bron, yn gleifion a glwyfodd,
Yn awr ei lwyddiant, au haner laddodd!
Merthyr gan wewyr wyodd, - ar bob llaw,
Wylofain drwyddaw yn elfen dreiddiodd.

Ow! r uchel, uchel ochi! Ow! groch fawr,
Ysgrechfeydd a gwaeddi!
Ow! dorcalon, greulon gri, -
Canoedd yn drwm eu cyni!
(x557) Ing a gwae ac angau gwyllt
Ar frig y Geri gorwyllt;
Masnach gref wedi sefyll,
Ac un drefn aeth yn gan ddryll!
Yr oedd pob peth ar fethu
Dan bwys tyn y dychryn du!
Rhai wnaent osgoi a ffoi ffwrdd - oent am gael
Rhyw le i adael y marwol odwrdd.

Clywid wylo, ac wylo o galon
Ar ol eu telaid gydmhariaid meirwon,
Gynau a laddwyd, - gan lu o weddwon;
Rhieni eilwaith, am rai anwylion
A chwerw wylant nes ochar awelon;
Blin ytyw gweled llu o blant gwaelion -
Rhai yma, rhai draw yn wylawn welwon,
A gwedd ddiallu uwchben gweddillion
En rhiaint oerwedd - yr enwau tirion
Yspeiliodd angau; a hwythau weithion
Heb nawdd, na neb yn ngwyneb anghenion
Bywyd, dylanwad byd, ai elynion:
Bler ant? ble troant, mewn byd tra on?
Prudd yw eu golwg! pa wawr ddigalon!
O, ddaionus DDUW union, - pa rhyw wedd
Daw trugaredd hyd at y rhai gwirion?

Duw ION a egorodd law dyngarwyr,
Ac ir amddifaid, gur-ymoddefwyr;
Ar gweddwon hefyd, wragedd annifyr,
Bu eu hebyrth o bob rhyw yn bybyr;
Oi bodd cymhorthodd Merthyr, - bydd coffhau
Yn mhen oesau, ei chymwynaswyr.

Wedi hyn, ar adenydd - fai wylltach
Nar fellten ysplenydd,
Llamair haint llym a rhydd - tuar Blaenau,
Neu dir y bryniau, y wybrenydd.
(x558) Cryghywel uchel, ac iach
Ei thiroedd, ni wnaeth eiriach;
Hedfanodd hyd y Feni,
A thost ysglyfaethodd hi.

Ar ei amnaid y Rhymni - a grynodd;
Pan y cuchiodd, gwnaeth Pen-y-cae ochi;
Aeth Tredegar hawddgar, hi - yn isel,
Yn ias yr awel hon, a Sirhowi.

Tawlodd, er dawn, er talent, - rhai on meib
Or Brynmawr ir fynwent;
Gwaedodd Nantyglon ei gadwent,
A blin i gyd fu Blaenau Gwent.

Yr un-ddull Aberhonddu,
Yn llawr haint rhyw faint a fu;

Ei ddifrod yn Llanymddyfri - a welwyd,
A Llandilo wedi;
Arddu wnaeth Caerfyrddin hi,
Yn hyllig a Llanelli.

Rhwysgo wnaeth a goresgyn
A llaw ddwys y lleoedd hyn:
Ddu haint tost! ynddynt hwy - yn ei ddwysedd
Boenau trymaf, y bun tramwy.

Anhawdd iawn, yn ddiau, i
Unrhyw ddawn yn rhwydd enwi
Pob tref neu bentref y bu
Yr haint anwar yn taenu
Tonau arswyd Duw, n wersi - ir holl oes;
A dystryw einioes yn dost drueni.

Gwibiodd o ben Caergybi - hyd Gaerdydd
Fraw dig oherwydd difrod y Geri;
Ac o Lanandreas gu, wr,
Hwnt i ddaear Ty-Ddewi.

(x559)
Sydyn oedd ymosodiad - y Geri,
Drwy gur a dirdyniad,
A.gwrwst, a gwaedguriad - yspeidiol,
Hyd wawch iasol - hyd oer-draed a chwysiad.

Gwelwedd syn eistedd yn awr
Ar wyneb oedd eirianwawr;
Cur beichus ai crebachodd
Yn ddim oll, - arwydda modd
Y drem hyll, gyfyngder maith
Enaid a chorff ar unwaith;
Rhyddni a chyfogi fydd
Yn galed ar eu gilydd .
Suddar llygad, sy addien,
I lawr yn mhell, pell ir pen
Dan ddu gylch ou hamgylch hwy,
Edrych, sydd fel dwy fodrwy;
Y ddwy wefus liwus, lon.
Is y loesau sy leision

Mae gwres y fynwes yn fawr, - nes ochain
Gan y syched dirfawr
Y cylla sydd fel callawr,
Ni thrig er hyn lyn i lawr.

Ir, dylaith, oer -, a dulas
Ywr croen, er y poethder cras
Sydd o fewn sedd y fynwes;
Yno ller aeth yr holl wres.

Maer loesau marwol, ysig,
Yn cryfhaun donau dig, -
Y cur ysgarawl greciar esgeiriau
Drwy wewyr brochwyllt nydd-droir y breichiau;
Maer coluddion yn eigion gwynegau,
O tan y ddyrnod, ar holltin ddarnau;
Mae cur, llafur, a llefau r goddefydd,
Goranedwydd, yn gur i eneidiau.

NID YWR TUDALENNAU A GANLYN WEDI EU CYNNWYS GENNYM YN EIN GWEFAN
x560 / x561 / x562 / x563 / x564 / x565 / x566 / x567 / x568 / x569 / x570 / x571 / x572 / x573 / x574 / x575 / x576 / x577 / x578 / x579 / x580 / x581 /


(x582)

ANERCHIAD I HUGH GODFREY HUMPHREYS, MEBYN
H. HUMPHREYS, ESQ., ABERTAWE.


Ln Hugh, ein angel newydd,
Arnat serch dy riaint sydd
Ninau sydd yn unon serch
An doniau i dy anerch.

Dy anerch ar dy eni, - a chyfarch
Hefyd dy fwyn fami,
A dywedyd ith dadi,
Y golud oedd dy gael di.

Groesaw it, febyn grasawl, -
Ein tiwlip gwyrdd - ein talp gwawl, -
I oreun holl ddaear ni,
Teyrnas a gaffot arni;
Eithr, yn wir, tir mewn gwlad dost
Yw deithio, ywr lle daethost;
Echrys gur a chroesau gant
Sy yma, a phob siomiant.
Ond, er dim, dilyn dir da,
A Rhinwedd ath dariana, -
Rhinwedd wobrwya rheini
Syn ei theg wasanaeth bi.

Boed iti deithi a bendithion - dwys
Dy dad, Amanwyson;
Moes da dy fam astud, fon
Gwylied wrth byrth dy galon.

Rhaid hefyd rhoi dy ofal - i DDUW, n IR;
Ei ddawn Ef ath gynal;
Rhoed Ef ei YSBRYD dyfal - ith wyliaw,
Ath arweiniaw, trwy ddisathr anial

Y byd drwg, ir bywyd draw, - ar etifeddiaeth
Hardd a helaeth sydd ar y Ddeheulaw.

(x583)
ASGRE LAN DIOGEL El PHERCHEN.
ASGRE ln (darllenydd clyw)
Diogel yw ei pherchen,"
Er cyfarfod, ystod oes,
A llawer croes dynghedfen;
Saif yn wrol yn eu canol,
Megys craig mewn mr ymchwyddol;
Mae ei gryfder dan bob toster
Yn ei fynwes - cwyd ei faner,
Heriar byd, a dystrywr bodd,
I ddwyn ei hedd ai hyder.

Asgre ln, angelaidd ryw,
Diogel yw ei pherchen,
Bydded lwyd, a llwm, a thlawd,
Dan fynch wawd ac absen;
Maen ei galon hynaws, union,
Olud mwy nag eiddo MAMON;
Mae ffynonau ei fwynderau,
Fyth yn llawnion, - nid fel llynau,
Sychant wedir 1 y gwlaw
Yr ochr draw ir bryniau.

Asgre ln, ddieuog, syw,
Diogel yw ei pherchen;
Tra diysgog ydyw ef,
Fel gwreiddfawr gref gedrwydden;
Ni oes gydag ef yn trigo,
Dwyll na chelwydd - deil iw chwilio;
Nid ywn ofni ei groes-holi-
O flaen barnwyr saif heb wyrni:
Ei ddiniweidrwydd, cyn prydnawn,
A ddaw i lawn oleuni.

Asgre ln, rinweddol, wiw,
Diogel yw ei pherchen,

(x584)Rhag camwri, - Duw, n mhob man,
Ai ceidw dan ei aden;
Fel ei asgre, glan bydd ynte -
Gln mewn gweithred, moes, a mangre;
Ni oes elyn ai goresgyn, -
Nid oes arf a lwydd iw erbyn
Ei ddiniweidrwydd, yn mhob lle,
Fydd iddo fen amddiffyn.


GWILYM MAESALEG.
Finau, cyn mynd ir fynwent, - i WILYM
MAESALEG, rof adfent;
Un yw, o deulur hen dalent,
Oesau yn ol, a swynai Went.

GWILYM, wyt fardd o goleg - wybrenydd,
A bryniau MAESALEG;
Bardd ystwyth y Tylwyth Teg,
Awenydd y delyneg.

Wyd frodor or wlad hyfrydwedd, - brodor
Or baradwys harddwedd;
Gweryd yr hen, lle gorwedd
IFOR HAEL yn fawr ei hedd.

Ith wrandawn geiriaw mawl goror, - gwlad Went -
Gwlad wych bardd a cherddor;
Nefawl ysbrydion IFOR,
A NEST, ddaw ar bwys dy ddr.

Gwladgarwr disigl, diguro, - ydwyt,
Wedith enin Gymro;
Gwaedith fron cyn gwedith fro, -
Cywir iawn, ceri hono.

(x585)
Wyt gyfaill ystig hefyd, - dy olwg
Ddwed haeledd dy ysbryd;
Maeth ddwyfron esmwyth, hyfiyd,
Yn wlad o gariad i gyd.

WILYM, maen rhaid im farwelio - weithian;
Y daith syn ol etto
Oth ddiwyd fywyd, a fo
Yn hedd, a Duw yn eiddo.

MARWOLAETH GWILYM ILID.
(PARHAUEDIG O DUDALEN 408)
Rhywfodd neu gilydd aeth y prawfleni gynwysent y ran olaf or alarnad
ac oblegid hyny methwyd ai gosod i mewn gyda y ran gyntaf; ond
daethpwyd o hyd ir ran ag oedd ar goll; a meddyliwyd y buasai, ei gosod
yn y man hwn, yn well na bod hebddi o gwbl.

FARDD ILID! ei awen oedd ffrwd fythlifeiriol -
Ffynonell, yr hou Did ai a hesp unrhyw awr;
Rhyw ffrwythlawn ffigysbren, ar awel yn wastad
Yn ysgwyd ei ffrwythaun gafodydd i lawr;
Efe ni segurodd - dal wnaeth i wrteithio
Y ddawn a feddianodd yn faith a diflino
Efe a weithredodd oddiar y ffydd hono, -
Fod maes i bob llafur, ar wobrwy yn fawr.
Iddo ni roddwyd y dalent farddonol,
Yn ofer fel llawer o ddynion y byd
Cans ef, trwy ddiwyddrwydd diymbaid ai dyblodd, -
Ei awen ysgodai, ei scrifell o hyd;
Ah! r dydd difyr hwnw, dechreuodd ei yrfa -
Lenyddol yn mhlith Cymreigyddion Tre-oes;
Ar oriau a dreuliwyd hyd feusydd bro ILID,
Yn mhell i gysgodaur gorphenol a ffoes.
Mae ef wedi myned, ond mae ei gyfeillion,
Fun cydgyfranogi o fwynder y pryd -
(x586)Ein HARAN deimladol au HOWELLS feddylgar,
An MYFYR dderwyddol yn aros o hyd.

Ond, Ah! y maent hwythau fel llongaun y pellder,
Ag ol yr ystormydd yn drwm ar eu gwedd;
Yn prysur ddynesu yn mlaen tuar porthladd, -
Cyn hir hwy angorant yn nhwyllwch y bedd.

**R wyf finau yn canlyn fy mrodyr barddonol;
Myfi ni chaf ganu eu marwnad yn hir
Ond eraill a ganant fy marwnad i minau,
Ac fe allai ei gwlychu a deigryn bach clir.

Yn iach it, fy mrawd! yr wyt weithiau yn canu,
Ar destyn oedd hoff i dy awen cyn hyn
Os yma y cenaist dan boen a than gystudd,
Mae heddywn wahanol tu arall ir glyn.

Nos dywell o gystudd a welaist or ddaear,
Ond daeth dy foreuddydd or nefoedd i lawr;
Ath yspryd mewn mr o oleuni digwmwl,
Ddiflanodd on golwg, fel seren y wawr.

TRALLOD.
Os o loes, ar aswy law,
Neu ddolur ar ddeheulaw,
Neu draw, draw, or cyfyngder hwn,
I dir eangach y dringwn, -
Os ein lletty fyny fydd,
Yn mhen uchelar mynydd, -
Yno wedyn, rhyw niweidiol - elfen
Wna chwalfa ddinystriol -
Daw y storm i wneyd ei stl
Ar wr y fro awyrol.

Cofiwn, y bryn, er cyfuwch,
Y mae naid y storm yn uwch.

(x587)
Y MEDDWYN.
Rhyw adyn, yn methu rhodio - n un modd
Ywr meddwyn, er ceisio;
Yn yr heol gwna ruo;
Neu e gn fel dyn oi go.

Tyngu a rhegun anrhugar - a wna,
Gwawdio nef a daear;
Gablu, rhyfygun ei far, -
Rhwygoi wisg-herio, gwasgar.

Cauad ei ddeint - codi ei ddwrn, - brochi,
Noethi braich, ac arddwrn -
Rhwysgo i dori asgwrn,
Rhyw un sydd gerbron ei swrn.

Taro ei wraig - troi a rhwygo - pobun,
Pybyr y maen brolio;
Ato ef rhed plant y fro,
Ar ei wendid i wrando.

Newynllyd ei groen- llwyd ei grys, - bratiog,
Heb rot* dan ei wregys (*Fourpence)
Maglog lyfoerion myglys,
Liwiai farf, ei wefl, ai fys
.
Am dro bydd yu ymdrybaeddu, - n y baw,
Dan y berth, n ol cysgu;
Yn fawr ei syched foru,
Fe eilwi beint, a bydd fel bu.

GARIBALDI.
Gwr bold yw GARIBALDI, - cawr yw ef;
Rhagddo y cryn Sisili:
Ei ddyrnod, pan ddaw arni,
Gryma sedd ei gormes hi.


RHESTR WREIDDIOL OR CYNNWYS:

(x6a) CYNWYSEB

 

 

 

ERTHYGLAU.

 

The Beauty and Excellence of the Welsh Language

x61

Iaith

x69

Y Gymraeg - Ei Henafiaeth ai Gwreiddioldeb

x76

Y Gymraeg - Tynghed yr unrhyw

x77

Y Bibl - Ei Lenyddiaeth

x86

Diarebion- Neb cyn dloted ar hwn syn meddu arian yn unig

x89

Yr Haf

x99

Addysg Foreuol - Ei Dylanwad ar y Cymeriad

x168

Y Dyn Balch

x182

Y Bardd

x213

Glanau y Mor

x227

Y Moesol ar Anianyddol

x233

Llythyrau Gwyddonol - Y Sugnwynt

x270

Llythyrau Gwyddonol - Y Gawod Frogaod

x273

Llythyrau Gwyddonol - Y Goruchion

x278

Llythyrau Gwyddonol - Y Comedau

x282

Llythyrau Gwyddonol - Y Ffynonau Foethion

x285

Y Beirdd Cymreig

x309

Y Gwynt, neu Gysylltiad y Materol ar Ysbrydol

x430

The Death of Gwen Fach

x451

Henafiaeth y Bardd, neu Ragfudiant Barddoniaeth

x514

 

 

AWDLAU

 

Llwyddiant, Mawredd, a Gogoniant Prydain Fawr

x19

Ar y Flwyddyn

x108

Llys Ifor Hael

x237

Ar Ddyn

x348

Ar Gymru

x409

Marwnad ir Gwir Anrhydeddus John Nicholl, D.C.L.

x445

Ar Ferthyrdod Stephan

x458

Ar Ragluniaeth

x490

Ar Ymweliad y Geri Marwol Chymru, yn 1849

x546

 

 

PRYDDESTAU.

 

Buddugoliaethau y Meddwl Dynol at Natur Allanol

x9

Y Mynydd

x171

Prydferthwch

x189

Y Nadolig

x574

 

 

MAWLGERDDI.

 

Richard Fothergill, Ysw.

x301

Gwilym Williams, Ysw.. Meisgyn

x389

David Williams, Ysw., Ynyscynon

x393

 

 

MARWNADAU.

 

Ioan Tegid

x220

Thomas Powell, Ysw.

x262

Henry Williams, Telynor

x269

Ieuan Gwynedd

x292

Gwilym Ilid

x406

Y Cadfridog Havelock

x437

Thomas Richards, Porthceri

x505

Gwilym Huw, Llanfair-Caereinion

x579

 

 

(x7a) CANIADAU

x

Maer Gwynt yn Oer

x63

Y Porthladd

x66

Y Wialen Geryddol

x92

Blodaur Gwanwyn

x94

Etifeddes yr Aelwyd

x97

Y Gwallgofdy

x98

Ofn

x181

Cariad Mamol

x187

Diwydrwydd

x188

The Poets Task

x219

Y Blewyn Brith

x254

Y Ser! Y Ser!

x257

Dylanwadaur Nos

x258

Y Bardd yn Ofni Marw

x259

Wrth Odrer Mynyddoedd

x335

Yr Afon Towy

x337

Bettws Fountain

x338

Duw yn Llywydd Rhagluniaeth

x339

Meistresan C. Davies, Aberteifi

x340

Dyddiau Maboed

x449

Cynydd Masnachol Caerdydd

x452

Priodas Ardalydd Bute

x455

Cymdeithas Heddwch

x472

Agoriad Rheilffordd Deheudir Cymru

x483

Galar Rhieni ar ol eu Mab. &c.

x510

Fferylliaeth Natur

x569

Amaethyddiaeth

x571

Asgre Ln Diogel ei Pherchen

x583

 

 

CYWYDDAU

 

Castell Caerphili

x401

Dyffryn Cynon

x485

 

 

ENGLYNION.

 

Yr Iaith Gymreig

x62

Y Gauaf ai Ddioddefiadau

x64

Yr Hen Flwyddyn ar Newydd

x84

Nef ac Uffern

x84

I Bont Fwa Pontypridd

x93

Marwolaeth Samuel Evans

x107

Angau ar Bedd

x107

Y Seren Ogleddol

x165

Ar Farwolaeth William a Thomas, &c.

x165

Llywelyn y Llyw Olaf

x167

Yr Hinwydr, ar Cwmpawd

x180

Angorfa Penarth

x181

Y Gwefrefydd

x212

Y Nwywawl

x225

Adferiad Tywysog Cymru

x226

Beddargraff Mebyn Dewi Isan

x234

Marwolaeth Gwilym Mai ac Eliza, Caerfyrddin

x255

Y Farn

x260

Yr Ysgoldy Brytanaidd

x261

Anerchiad i Margaret Rowlands

x291

Marwolaeth Ifor Cwm Gwys

x298

Marwolaeth Alexander Smith

x299

Ymweliad ar Bardd Gwilym Ilid

x300

Marwolaeth yr Enwogion

x334

Prydferthwch Rhianod Gwent a Morganwg

x342

(x8a) Llwydlas a Gwenynen Gwent

x343

Cantoresau yr Eisteddfod ar Cysegr Cymreig

x346

Merch a Gwasanaethferch yr Amaethwr Cymreig

x347

Ar Briodas Gwilym Williams, Ysw., Meisgyn

x387

Marwolaeth Alaw Goch

x398

Marwolaeth Alaw Goch ac Eben Fardd

x400

Ar Walter Savage Landor

x405

Gwlad Canaan

x408

Gwraig Dda

x408

Eisteddfod Caerdydd

x436

Y Parch W. Morgan, Llywydd Eisteddfod Treforis

x442

Talhaiarn

x443

Llawdden

x444

Cynddelw

x445

Ardalydd Bute

x457

Y Gelynen

x480

Caradog

x481

Y Cardotyn Dioglyd

x484

Wyth Englyn i Carvan

x508

Y Gomed

x544

Anerchiad i Arthur Taliesin Davies

x572

Anerchiad i Laura, Maban Llysfaenwr

x572

Anerchiad i Gomer, Mabyn Gwilym Ddu o Went

x573

Anerchiad i Febyn H. Humphreys, Ysw.

x582

Gwilym Maesaleg

x584

Trallod

x586

Y Meddwyn

x587

Garibaldi

x587

Cyfiawnder Dwyfol

x588

Cenfigen

x588

Enllib

x588

Yr Eppa

x588

 

 

CYFIEITHIADAU.

 

The Dying Maiden to her Mother

x68

The Spirit has no Rest till it Returns to God

x80

Deserve it

x82

Charles or Bala

x448




Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc?
Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

Diben y gwefan hwn yw bod yn ddolen gyswllt rhwng Cymru ar Gwledydd Catalaneg, gan roi gwybodaeth ar iaith a diwylliant Cymru i siaradwyr Catalaneg, a gwybodaeth am yr iaith Gatalaneg ar Gwledydd Catalaneg ir Cymry Cymraeg.

Y Gymraeg ar Gatalaneg yw prif ieithoedd y gwefan. Mae rhai or tudalennau wedi eu trosi ir Saesneg ac i ieithoedd eraill.


CYMRU-CATALONIA

 

Adolygiadau diweddaraf: 01 02 2002

iw gywiro:hou Did


Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats