1352k Siencyn Penhydd. Edward Matthews (1813-1892). Fei ganwyd yn Sain Tathan, Bro Morgannwg a bun golier yn Hirwaun am 14 blynedd nes yn 28 oed pan gafodd ei ordeinio gan y Methodistiaid Calfinaidd. Bun weinidog ym Mhont-y-priddam gyfnod, ond wedyn aeth i fyw i Ewenni, ger Pen-y-bont ar Ogwr. Cyhoeddwyd y llyfr yn 1850, ac yntaun 37 oed.

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_046_siencyn_penhydd_1850_1_1352k.htm

0001z Y Tudalen Blaen

..........1863c Y Porth Cymraeg

....................0009k Y Barthlen

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon)

........................................y tudalen hwn / aquesta pgina


..

 

 

 

 

 

 

 

0860k y llyfr ymwelwyr

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles

Dyma ran o Adran 11 yn y wefan hon, sef

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

 

Hanes Bywyd Siencyn Penhydd
Edward Matthews (1850)


(delw 4666)

 

 

Dynodir y tudalennau felly (x20), (x21), ar adrannau felly (d1), (d2) ayyb.Defnyddiwch eich archwiliwr i fynd atynt yn uniongyrchol.

 

Orgraff ddiwydiedig sydd yma, fel yi ceir ym Morgannwg Matthews Ewenni a olygwyd gan Henry Lewis, yn 1952. Dim ond detholion or Hanes sydd gennym ar hyn o bryd. Gobeithiwn ychwanegu ato rywdro.

d1 SIENCYN PEN-HYDD x1

d2 TAFLU DISlAU (I) x8

d3 TAFLU DISIAU (II) x10

d4 TAFLU PL I DO x12

d5 CLWB TE x14

d6 GWYL MABSANT x15

d7 CWRW BACH x18
d8 STREIC TAI-BACH x20
d9 CHWARAE BANDO x22


(x1)

d1 / SIENCYN PEN-HYDD


Y mae yr enw uchod mor adnabyddus ym Morgannwg ag yw haul, sr a phlanedau; a diamau gennym fod Cymru yn gyffredin, yn enwedig yr hen bobl, yn hynod gyfarwydd chymeriad Apostol Pen-hydd. Wrth fyned o Gastell-nedd ir Maes-teg, ychydig tu hwnt i le a elwir Pont-rhyd-y-fen, yr ydym yn dringo gallt, ar hyd ffyrdd troeog, geirwon ac anhygyrch, i ben clogwyn o fynydd diffaith ac anniwylliedig. Oddi yno canfyddir amryw fryniau a dyffrynnoedd bychain wedi ymffurfio yn debyg i ben a chyrn yr hydd oherwydd paham, y mae yn debygol, y gelwid y tŷ gan ei hynafiaid yn Ben-hydd. Yng nghanol y bryniau bychain hyn, mewn ychydig o bant, y gwelir yr amaethdy hynafiaethol; ei furiau isel ai agweddiad gostyngedig sydd yn ymddangos fel pe byddai yn ymostwng ir llwch, ir diben i roddi mantais ir mynyddoedd cylchynol i daflu eu hadenydd cysgodlawn drosto. Er cyflymed yw cyfnewidiadau amser, ac er mor ddirfawr yw gwelliadau yr oesoedd, y mae hen dŷ Pen-hydd wedi ymgadw at ei ffurf gyntefig, wrth ychydig neu ddim cyfnewidiad er ys rhai canrifoedd. Er cymaint o gyfnewidiadau sydd wedi bod ynddo o bryd i bryd, nid oes nemor iw weld arno. Nid ydym yn gwybod am ddim perthynol ir tŷ hwn amgen rhyw dai eraill yn y gymdogaeth, ond yn unig mai hwn yw lle genedigol y gwrthrych sydd dan sylw. Mae llawer o leoedd anenwog ddigon ynddynt en hunain, heb fod dim lleol nac amgylchiadol iw dyrchafu i sylw y cyffredin; ac eto yn eu perthynas genedigaeth a hanes rhyw berson penodol, y maent (x2) yn dragwyddol gofiadwy.... Nid oes dim gwychder mewn modd yn y byd yn Llangeitho na Llan-gan, ac eto cofir hwynt byth mewn cysylltiad gweinidogaeth danbaid Rowlands, a phr nefoleiddrwyd efengylydd Llan-gan. Felly ni buasai sn am Ben-hydd, ond gorweddasai yn ddistaw rhwng y bryniau oesol, yn anadnabyddus i bawb ym mron, oddieithr y plwyf y perthyna, oni buasai mai yno y trefnodd Rhagluniaeth ddwyfol i wrthrych ein cofiant gychwyn ar fodolaeth diddiwedd. Mor swynol ydyw yr hen anhedd-dy ir teithwyr Methodistaidd! Wrth basio, braidd y gallwn dynnu ein golwg oddi arno. Ar l myned heibio ymhell, yr ydym mewn profedigaeth i atal y ceffyl yn ei fynedfa, a throi ein hwynebau yn l i syllu arno or newydd, fel pe byddai rhywbeth ar do a muriau yr hen amaethdy. Nid oes dim yno; ond eto y mae yn dwyn in cof, gyda bywiogrwydd a theimlad rhyfeddol, holl neilltuolrwydd y dyddiau gynt, y sonia ein tadau gymaint amdanynt, ynghyda chymeriadau y dynion rhyfeddol y bu Duw gyda hwynt.

 

Pan gymerwn olwg wrthedrychol ar bethau er ys can mlynedd yn l neu ragor,... yr oedd tywyllwch dudew ar wyneb y dyfnder. Y Beibl ydoedd lyfr anadnabyddus ac anghyfarwydd ir cyffredin, ac heb neb braidd yn gallu ei ddarllen pe buasai yn gyraeddadwy. Yr oedd un lled fawr ym mhob eglwys plwyf, yr hwn a ystyrid yn llyfr at swyno yn fwyaf neilltuol, ar offeiriadon yn trin y gelfyddyd o swynyddiaeth. Tybid am bawb oedd wedi dysgu Lladin, y gallent, drwy offerynoliaeth y Beibl, wneud dr byd yn agos fel y mynnent. Nid rhyfedd oedd clywed fod Mr. Jones or persondy wedi dodi Twm Tŷtywarch i sefyll ar ei ben ar dop y simne, a phob ymdrech wedi bod yn (x3) aflwyddiannus iw gael or fan honno, nes ir gŵr varchedig ddyfod r llyfr iw rhyddhau oi benyd. Treulid y Sabothau mewn chwaraeyddiaeth a difyrrwch cnawdol gan ieuenctid yr oes, a chyfarfyddai yr hen bobl fethedig i gilydd, yma ac acw, wrth eu ffyn, ac ym mhob llun, gorau y gallent, i siarad am eu campau gynt. Chwaraeid pl ddydd Sul, o fore hyd yr hwyr, yn erbyn yr hen eglwys, ar offeiriadon hybarchus yn fynych yn cadw cyfrif rhwng y pleidiau, ac yn cael rhan or cwrw ar ddiwedd y daplas am eu gwasanaeth. Wrth weled y fath agwedd alaethus ar Gymru, yr enynnwyd tn yn rhai personau, a llefarasant u tafodau. Dyma y cyfnod y taflwyd y baban Methodistaidd allan o groth tragwyddoldeb i feysydd anniwylliedig Cymru, heb lygad yn tosturio wrtho. Gwelodd Duw, er hynny, ei amser yn amser serchogrwydd; lledodd ei adain drosto, a chuddiodd ei noethni; tyngodd hefyd iddo, ac aeth i gyfamod ag ef. Pan oedd rhyw lais distaw fel hyn yn dechrau swnio, a thrydar soniarus fel pe byddai rhyw gornant yn so, ac mewn ymdrechfa ddiarbed am dorri allan oddi rhwng y glennydd, ar yr 16eg o Fedi, 1746, y ganwyd Siencyn.

 

Nid oes neb, ar a wyddom ni, yn meddwl fod Duw wedi danfon y bachgen hwn ir byd at un pwrpas uwch na bugeilio da a defaid ar hyd y mynyddoedd ar clogwyni cymdogaethol, byw yn hen, a marw yn gyfoethog, wedi talu i bawb eu gofynion. Ond yr oedd Llywydd nef a llawr, wrth bob tebyg, wedi rhagweled pethau gwell iddo, a phethau ynglŷn wrth iachawdwriaeth. Yn bugeilio a thrin y ddaear y bu am flynyddoedd, yn hollol ddifeddwl am enaid, a byd diddarfod. Er hynny yr oedd rhywbeth yn y bachgen (x4) hwn yn wahanol i fechgyn eraill, er yn annuwiol. Tyfodd i fyny yn ddyn lled annibynnol, hynod o arw ac anniwylliedig. Nid oedd yn prisio am neb, mawr na bach, gwreng na bonheddig, dyn na diafol; ymlaen yr i Siencyn drwyr tew ar tenau. Dyn blewog, mynyddig, a Chymroaidd yr olwg arno ydoedd, Ynghylch pum troedfedd a naw modfedd o hyd. Oni bai fod y Goruchaf yn rhyfeddol yn y cwbl, buasem dan brofedigaeth i feddwl ei fod wedi camsynied wrth ddewis creadur fel hwn at bwrpas mor fawr.

 

Cafodd ef mewn lle anial, mewn anialwch gwag erchyll; arweiniodd ef o amgylch, a pharodd iddo ddeall, a chadwodd ef fel cannwyll ei lygad.

 

Er mor arw ei ymddangosiad, cafodd hwn drugaredd. Yr oedd rhyw ddyn dieithr yn digwydd bod yn pregethu yn y gymdogaeth y pryd y dygwyd y gwirionedd adref at ei feddwl, ac y bu rhyw ymgynhyrfiad rhyfeddol yn holl ymerodraeth feddyliol y llanc.

 

Yr oedd rhywbeth o gylch argyhoeddiad fy ewythr Siencyn ag oedd yn weddol hynod. Yn y dyddiau hynny yr oedd pregethu yn beth anghynefin, ac edrychid ar hynny fel rhyw newyddbeth disylwedd ac afreolus. Ymhlith yr ychydig gynghorwyr, fel yu gelwid, yr oedd hen ŵr a adnabyddid wrth yr enw Iefan Tŷ-clai; arferai ddyfod drwy Forgannwg yn fynych ar daith bregethwraidd. Dyn lled fywiog yr olwg arno ydoedd, yn gwisgo cot lwyd, o frethyn gwlad heb goler melfed, siaced fraith, clos pen-lin corduroy, hosanau dur ddafad, ac esgidiau coed wedi eu sicrhau am y traed byclau pres. Yn y wisg offeiriadaidd hyn, gan farchogaeth ar ebolyn coch, heb docio na mwng na chynffon, y teithiai fy ewythr Iefan Tŷ-clai bant a bryn, ar efengyl dragwyddol ganddo. Yn y dyddiau (x5) hynny cynhelid y cyfarfodydd mewn tai annedd neu ysguboriau, fel y gwyddoch. Yn y cyfryw leoedd y byddai Iefan Tŷ-clai yn cerdded o gylch y lle, gan bregethu wrth hwn ar llall wrth fyned heibio. Ar rai achlysuron cerddai o gylch y tŷ ryw naw neu ddeg o weithiau, gan draddodi yn ddihafarch yn awr y ddeddf, ac wedi hynny yr efengyl. Yr oedd cetyn o ffon onnen, chlopa anferthol, o gwmpas pwys neu ddau, yn un llaw, ar dwrn arall ynghaead wrth ddannedd y gynulleidfa, yn ymddangos yn benderfynol i bastyno y bregeth iw hymenyddiau au calonnau. Mae yn gofus gennym glywed yr hen bobl yn dweud am dro y digwyddodd apostol Tŷ-clai ddyfod ar gyhoeddiad i Langrallo, y plwyf gerllaw yr hwn yr oedd Jones Llan-gan yn byw. Noson or wythnos ydoedd, a chrynhodd bagad o bobl y pentref i dŷ annedd ir cwrdd. Eisteddasant oll o gylch muriaur tŷ, gael ddisgwyl y pregethwr dieithr. Ym mhen tipyn, wele yr angel yn dod. Darllenodd a gweddiodd yng nghanol y dynion, yn danllyd ryfeddol. Yna dechreuodd ymsymud wrth ei ffon o un ir llall, gan bregethu efengyl y deyrnas i fawr a mn yn ddiwahaniaeth.

 

Deuwch allan ou canol hwynt, meddai, ac ymddidolwch. Gwyddoch chwi beth, ffrins, os gwelwch ir yn ymdroi llawer mewn gwrysg bytatws, yno y bydd yn debyg iawn o wneud ei nyth; ac felly, os ymdrowch chwithau lawer rhagor yn y byd annuwiol hwn, yno y byddwch yn debyg o aros, ac fe aiff eich nyth ar dn byth, bobl; deuwch oddi yno. A chwithau y bobl grefyddol yma, edrychwch ar ba bethau yr ydych yn byw, o ran eich ysbrydoedd, canys bydd l ac argraff y pethau hyn arnoch ym mhob man, a chyda phob peth. Maent yn dywedyd wrthyf fi, os (x6) bydd oen yn sugno gafr, mai blew gafr a dyf arno ac felly chwithau, os sugno y byd a wnewch, y mae yn debyg iawn mai ysbryd y byd fydd ynoch, ac am y byd y bydd eich ymestyniad gwastadol. gan esgeuluso Mab Duw, ac felly ymlygru eich ffordd, nes or diwedd fyned yn eifr perffaith, heb ddim yn debyg i ddefaid ynoch.

 

Fel hyn y bu y gŵr o Dŷ-clai yn cerdded yn frysiog o amgylch y tŷ, o gwmpas hanner awr, gan draddodi lliaws or cyfryw sylwadau diwinyddol a philosophyddol, au cymhwyso yn gelfydd at bob un ar ei ben ei hun; or diwedd ymddangosair agerdd fel pe buasai yn gwanhau, ar olwynion yn raddol yn arafu, a phob arwyddion fod cerbyd y Tŷ-clai yn sefyll. Pan oedd ar gyfer y gadair yr eisteddai hybarch efengylydd Llan-gan, Mr. Jones, gyda serchogrwydd a gwn fwynaidd, a lefarodd wrth yr hen bregethwr, gan ddywedyd wrtho,

 

Iefan bach, yr wyt yn yr ysgol er ys llawer dydd yn awr; atolwg, beth yr wyt wedi ei ddysgu yno yr holl amser hyn ?

 

Mr. Jones, bach, ebe yntau, yr wyf wedi bod wrth yr un wers trwy yr holl flynydde, a gallaf ddweud yn onest wrthych heno, fy mod wedi dysgu honno or diwedd.

 

Beth ydyw honno, Iefan bach ?

 

Wel, mi ddywedaf wrthych; Yr wyf wedi dysgu nad wyf yn gwybod dim.

 

Ti wyt ?

 

Ydwyf yn siŵr i chwi.

 

Wel, wel, yr ydwyt ti, Iefan bach, yn y dosbarth blaenaf yn ysgol Iesu. Yr ydwyf fi o hyd, er ymgyrraedd, yn methu yn llwyr ddod i fyny ir class yna.

 

Wedi yr ymddiddanion hyn, terfynwyd y cyfarfod trwy fawl a gweddi, ac aeth pawb iw ffyrdd dan synnu wrth athryllth a huawdledd y pregethwr.

 

****************************


(x7) Yr ydym yn meddwl y dylasem wneud sylw or hen gyfaill hwn yn fwy na llawer or rhai yr ydym yn cyfarfod hwy ar ein taith, yn gymaint ag mai efe yw tad ysbrydol y patriarch o Ben-hydd. Fel y mae yn gyffredinol, felly yr awr hon hefyd, cenhedlwyd y mab ar ddelw ei dad.

Cawsom yr hanes yn ddiweddar, gan frawd sydd yn hen yn awr, am ymddiddan a fu rhyngddo a Siencyn ar y mater hwn, mewn cyfeillach neilltuol. Gofynnodd y brawd ieuanc yn ddisymwth iddo, wrth deithio ynghyd,

Siencyn Tomos, pa bryd, neu trwy ba foddion y dechreuasoch chwi feddwl a chwennych bod yn grefyddol?

Mi ddywedaf i ti y gwir, yn union a rhwydd, ebe yntau. Pan oedd hen ŵr o gynghorwr, nid enwog iawn o ran ei ddoniau, ond hynod effeithiol ar brydiau, yn dyfod trwy y wlad i bregethu, euthum i, gyda llawer eraill om cyfoedion, ir cwrdd i wrando, nid gyda golwg ar un lles ysbrydol trwy hynny, ond i gael difyrrwch yn bennaf, oherwydd ei ddawn dieithr ai lwybr ysmala. Wedi iddo ddechrau fel arferol, trwy ddarllen a gweddo, dechreuodd ymadroddi fel pe buasai yn siarad ni ei wrandawyr. Nid wyf yn cofio ei destun, os oedd testun hefyd ganddo; canys nid wyf yn cofio iddo enwi un adnod wrth ei henw ai rhif. Meddyliais wedi hynny lawer gwaith fod ei araith yn dra ysgrythurol drwyddi oll. Ei amcan y pryd hwnnw, yr wyf yn cofio, oedd ymdrechu deffroi pechadur oi gwsg pechadurus, a pheri iddo gredu ei fod mewn perygl enbyd o fod yn uffern am byth. Yr oedd yn union fel pe buasai yn siarad yn bersonol a rhyw un yn y gynulleidfa a adwaenai ef fel dyn melltigedig o ddrwg, drwg iawn, allan or cyffredin. Agorais innau fy llygaid, ac edrychais yma ac acw; (x8) a chan droi eilwaith fy ngolygon yn l ar y pregethwr, canfyddwn ef yn edrych yn daer arnaf, a bygwth y dyn drwg yn ofnadwy. Mor wir i ddweud, credais yn benderfynol mai ataf fi yr ydoedd yn cyfeirio yn uniongyrchol. Beth bynnag, nid hir y gwrandewais cyn gorfod credu taw fi oedd y dyn drwg, ar dyn drwg iawn oedd gan y pregethwr, a fy mod yn wrthrych y bygythiad ofnadwy. Dilynodd sŵn y bygythiad fi nes llanw fy nghydwybod braw a dychrynfeydd uffern dn; ac yno y gadawodd fy ewythr Iefan Tŷ-clai fi heb ddywedyd cymaint a ffarwel i ti, fachgen.Minnau a euthum im ffordd tua chartref, ond nid fel cynt; ac nid oedd cartref, na phawb a phob peth a feddyliwn amdanynt yn fy ngwella i, nac yn esmwytho fy ngofid. Yn wir mi wnes dros beth amser, lawer cynnig i dawelu fy meddwl, ond methu a wneuthum.

 

d2 / TAFLU DISlAU (I)

Wedir oedfa hon, y maen debyg i Siencyn wneud llawer cynnig arni i dawelu cydwybod deffrodig, ai hesmwythu yn ysgafn, heb blygu gerbron Duw. Ychydig wedir amser hyn, debygid, yr oedd peth a elwir yn daflu disiau mewn lle cyfagos, or enw Troed-y-rhiw, neu Ben-rhiw, ym mhlwyf Margam. Byddai y gamp hon yn arferedig iawn er ys llawer dydd yn y gwledydd yma. Yn hirnos y gaeaf byddar teuluoedd yn myned, yn fechgyn ac yn ferched, yn hen wŷr a hen wragedd wrth. eu ffyn, yn lluoedd tua rhyw fan y byddai taflu disiau, a thyna lle y byddent yn torri cnau ac yfed cwrw hyd y bore yn fynych. Ar nos Calan Gaeaf byddai cnau ac afalau yn gyffredin ar ddisiau, a gwaith yr enillwr fyddai gwerthur ysglyfaeth (x9) ir gwyddfodolion, gan eu cadw hwynt yn malu trwy gydol y nos. Rhai sychedig iawn yw cnau, fel y gwyddoch, yr hyn oedd yn galw am ryw wlybwr ym mron o hyd i gynorthwyor felin i falu. Serch noson yn y flwyddyn, yr oedd pawb yn maddau ychydig o draul ir diben o gael gwledd ar gwrw. Yng ngwres y gwirf, yr ymddiddan cyffredin a gymerai le oedd ynghylch ysbrydion, canhwyllau cyrff, a bendith y mamau. Bid a fynno, aeth Siencyn Pen-hydd tua Phen-rhiw, i dreioi law ar ergyd o ddisiau ryw noson, ac i edrych a gi yno esmwythad iw feddwl trallodedig. Pa un ai rhagluniaeth neu rywbeth arall y gelwch yr amgylchiad, trodd y chwarae o blaid ein gwron, ac enillodd y gamp. Cyhoeddwyd trwy y llys mai efe oedd wedi carior fuddugoliaeth, a choronwyd ef banllefau cymeradwyol. Dwy ŵydd oedd yn digwydd bod ar ddisiau y tro hyn, o ganlyniad trodd y noson hon allan yn sychach na llawer un, yn gymaint bod cryn dipyn o drafferth wrthynt cyn y gallesid eu bwyta. Gan awydd dangos yr ysglyfaeth ir teulu gartref a phob peth, cychwynnodd Siencyn iw daith tua chanol nos. Cododd y gwyddau, un dan bob cesail, a ffwrdd ag ef. Yr oedd yr adar yn lled anesmwyth yn awr ac eilwaith, fel pe byddent yn arwyddo anghymodolarwydd u sefyllfa, gan roi ambell ysgrech yn awr ac yn y man. Nid oedd hyn yn rhyfedd yn y byd, pan ystyrir eu bod yn hanner hurt mewn tywyllwch nosawl, rhwng cwsg a di-hun, wedi eu haflonyddu yn amhrydlon; nid ydynt y creaduriaid callaf or cwbl liw dydd, yng nghanol eu synwyroldeb. Er hynny ymdrechodd Siencyn fel gwron i gadw heddwch a distawrwydd ar bob llaw; ond gwnaed ei eithaf, byddai un yn rhoi ysgrech wrth un glust iddo, ar llall fel pe (x10) byddain cydsynio r afreolaeth wrth y glust arall, nes gwneud y sefyllfa yn hynod annymunol i fodoli yn hir rhwng dwy ŵydd. Eto nid ymoflyngodd yn ei ysbryd, eithr cerddodd yn y blaen trwy y llaca tew, gan ddymuno bob cam gyrraedd pen y daith. Och fi! er y cwbl cynyddodd yr ymdrechfa ar ddeau ac ar aswy; y gwyddau yn dyfod yn fwy aflonydd, Siencyn yntau yn gwanychu a digalonni, nes or diwedd iddynt ymryddhau ychydig, a chael gwell mantais i guro ar bob llaw ar ystlysau y bachgen, fel y gallesid meddwl eu bod o ddifrif am geryddu ynfydrwydd y llanc. O ryfedd, fe chwysodd yn yr ymdrechfa, a daeth ofn a braw arno; tybiai ei fod yn gweled goleuni disglair yn tywynnu oi amgylch, daeth golygfeydd uffern ar farn ddiwethaf o flaen ei feddwl, a thybiodd ei fod yn marw! Y pryd hyn y gollyngodd y gwyddau yn sybyrthol ir llawr, a syrthiodd ar ei liniau, gan weiddi am drugaredd.

d3 / TAFLU DISIAU (II)

Clywsom am dro ddigwyddodd y bu yn gyfyng ar Siencyn oi blegid, er mai caredigrwydd ei galon yn ddiau ai harweiniodd y ffordd honno. Yr oedd hen wraig yn y gymdogaeth yn lled dlawd, ac wedi cyfarfod yn ddiweddar rhyw bethau anffortunus, fel yr ydoedd yn wasgfa ryfeddol arni mewn perthynas iw hamgylchiadau bydol. Penderfynodd mai yr unig lwybr iddi ddyfod allan oi chyfyngderau presennol oedd gosod rhywbeth ar ddisen. Nid ydym yn cofio pa beth ydoedd, pa un ai gŵydd, bwrdd, pedwaran o gnau, neu beth, pe byddai rhyw bwys yn hynny hefyd; beth bynnag, dynar pethau sydd yn cael eu gosod ar (x11) ddisen yn gyffredin, ac y mae yn gofus gennym ennill pedwaran o gnau unwaith, pan yn ieuanc, yn y ffordd hon. Daeth yr hen wraig at Siencyn i adrodd ei chŵyn, a thruenus ydoedd yr hanes, maen debyg. Gosododd y mater ger ei fron, dan wylor dagrau yn hidl, ac l gofid caled yn ei hwynepryd. Gofynnodd a oedd efen meddwl y byddai yn bechod yn erbyn Duw iddi hi, o dan y cyfryw amgylchiadau, i osod rhyw beth ar ddisiau, i gael casglu ychydig o arian i ddyfod or gwasgfeuon presennol. Yr oedd enaid y patriarch yn ddrylliedig iawn erbyn hyn, ai deimladau yn gorlifo pob rheswm, fel y byddai efe weithiau. Trodd o amgylch gryn dipyn, gan edrych weithiau ir nef, ac yn fynych tuar ddaear.

Gwrando di, eb ef, gan mai hon ywr unig ffordd effeithiol i ddyfod allan or dryswch hwn, a chan fod dy ddiben dithau yn gywir yn y mater, yr wyf fi yn methu gweled na ellir ei wneud yn ddistaw; cofia, bydd mor ddistaw ag sydd bosibl, heb ddwyn dim arall mewn cysylltiad ag ef. Beth yw pris yr ergyd?

Swllt, Siencyn Tomos, eber wraig. Wel, dyma swllt i ti; ond paid dodi fy enw i i lawr i daflu disiau; yr ydwyf fi yn rhoddi swllt yn rhad. I bant yr aeth y wraig, fel un wedi cal ysglyfaeth lawer, a chyhoeddodd ym mhob man fod taflu disiau i gymryd lle yn ei thŷ hi, a chasglodd enwau lawer i ymgystadlu am y wobr. Yr oedd y wraig wedi cyrraedd y diben erbyn hyn, a chanddi ddigon o arian yn ei phoced i dalur cwbl, a rhyw faint dros ben. Noson y gystadleuaeth a ddaeth; yr ydoedd yn prynhawnu yn deg, a Sol yn ymddangos fel pe buasai wedi bod yn trochi ei adenydd mewn mr o borffor, a chan eu lledu am draws yr wybren, ymsuddai yn ddistaw or golwg y tu cefn i fynydd cyfagos. Yng ngwyll y nos, rhwng dau olau, (x12) fel y dywedir, dyma sŵn cynnwrf mawr drwyr holl ardal, yn enwedig ymhlith y dynion ieuainc, gan wneud y darpariadau angenrheidiol tuag at gychwyn i diriogaeth y gystadleuaeth. Yn fuan gwelid hwy o bob cyfeiriad yn dringor allt tua thŷ y fenyw, yr hwn oedd yn sefyll ar ael y bryn. Pan welodd Siencyn yr hofl ymdyrru hyn, deallodd yn eglur mai nid yn ddistaw, fel y cynghorwyd, y byddai y gorchwyl yn debyg o fyned yn y blaen, ac y byddai rhyw gyffro yn debyg iawn o fod yn y byd crefyddol hefyd oi blegid. Ond, fel y byddir yn gyffredin, gobeithiodd y pethau gorau, ac esmwythodd ychydig. Dyrchafai ei olygon drachefn, a gwelai y cryddion ar teilwriaid yn ymdyrru o bob cwr tuag yno, a Wil y crydd cloff o fewn can llath ar eu hl, yn gwneud gorau ei galon iw dilyn ar ddwy ffon fagl. Deallodd ein hewythr, wrth weled y tylwyth yma yn carlamu, fod cwrw yn y cwestiwn hefyd, gydar disiau. Nid anuniawn y barnodd ysywaeth, canys yr oedd yr hen wraig wedi darpar ychydig o borter, fel na fyddai iddynt chwarae yn sych. Aeth yr ymdrechfa heibio; enillodd rhyw un, ac yfwyd wedyn hyd y bore; canys pan oedd Sol yn agor drws ei ystafell i ddyfod allan fel cawr i redeg gyrfa y diwrnod hwnnw, tywynnai ar rai or cryddion ar teilwriaid yn gorwedd yn ochraur cloddiau wedi cysgu mewn meddwdod; ac yr oedd eraill iw gweled yn rhedeg yma a thraw am loches, fel pe buasai arnynt gywilydd i weled yr haul.

 

d4 / TAFLU PL I DO

Y mae yn gofus gennym glywed hen bregethwyr a fuont yn cydoesi gryn lawer ag ef yn adrodd am y (x13) cymdeithas rhyfeddol ag oeddynt yn y Dyffryn yn yr amseroedd hynny. Yr oedd Siencyn, meddant, Daniel or Constant, Wil y gwehydd, a Richard James, ynghydag amryw eraill, yn cwrdd gydai gilydd yn wastad. Dechreuai un ohonynt adrodd rhywbeth, fe allai oi deimladau y diwrnod hwnnw, neu sylw ar ryw ran or Beibl; cymerai y nesaf ato y sylw, ac yn y blaen, o un ir llall yn ddiorffwys fel tn gwyllt yn ffaglu mewn gwellt. Y mae yn gofus gennym glywed yr hen weinidog parchus, Mr. Richard James, wedi iddo heneiddio a methu gydar achos, yn adrodd dan wylo, fel glaw y cynhaeaf, yn rhyw ddafnau breision a ffrwythlawn ryfeddol, am hen societies y Dyffryn yn amser y gwroniaid a enwyd uchod.

Yr oedd yn union, eb ef, fel pe taflesid pl i do, ar hen fechgyn yn dechrau twymo, a chwarae drwy ei gilydd gyda chyflymdra bachgennaidd, heb neb yn blino. Wedi iddi gael to unwaith, nid oedd yn cael amser i syrthio ir llawr; yr oedd un neu y llall yn ei gafael hi o hyd. Byddai Wil y gwehydd yn taflu pl i do yn fynych, a Siencyn, i wallt fflwch ai lygaid eryraidd, yn codi ac yn ei tharo yn l gyda grymuster mawr. Gyda hynny, byddai yn llaw Daniel or Constant, yr hwn ai gwasanaethai i bwrpas. Felly, o un i un, y chwaraeent, weithiau hyd hanner nos; ar benywod, er nad oeddynt yn dweud dim yno, yn curou dwylo ynghyd, ac yn dibennu mewn banllefau o fawl.

Fel hyn yr oedd yr hen bobl yn tynnu eu cymariaethau oddi wrth yr hen gampau yr oeddynt wedi eu harferyd yn eu hieuenctid, ar rhai yr oedd pawb yn adnabyddus ohonynt.

 

d5 / (x14) CLWB TE

Yr oedd rhyw Fari oedd yn anferthol o ymrafaelgar yn perthyn ir Dyffryn. Hi oedd y feistres am dafod drwg yn y rhestr tai ller oedd hi yn byw, ac nid oedd hi byth yn hapus heb bwt o ffrae cyn machlud haul bob prynhawn. Yr ydoedd yn bur hoff or peth a elwir yng Ngwent a Morgannwg, Clwb te.

Y dull y cynhelir y clybiau hyn yw, drwy ymgynlliad o amryw o ferched Efa at ei gilydd, un yn dyfod the, y llall deisen, un arall ag ychydig frandi neu gin iw roi ynddo, ac yn y blaen fel yna. Cynhelir y gymdeithas yn nhŷ un or aelodau, ar gorchwyl sydd yn myned yn y blaen fwyaf, ebe hwynt wrthym ni, yw ymdrin ychydig mewn ffordd gyfeillgar a distaw i materion y gymdogaeth. Bydd y rhan fwyaf o bethau fel hyn, perthynol i bobl eraill, yn dyfod dan sylw y cyfarfod; a phob un wedi dibennu yr hanesyn yn dweud: Er mwyn dyn, peidiwch dweud wrth neb arall; cedwch en secret.

Yr oedd Mari, deg i un, i llaw yn go ddwfn yn y fasnach hon i thafod hefyd yn rhedeg yn gyflymach o lawer nar express ar y Great Western. Wel, yr oedd pawb ohonynt, drwyn yn nhrwyn, yn addo gadael y cwbl yno ar eu hl, heb sn am ddim byth mwyach. Ond, rywfodd, erbyn trannoeth, byddair glec yn dechrau cerdded, hanes y clwb yn dyfod allan yn raddol, a phawb yn sibrwd o dŷ i dŷ, fel y gallasech feddwl fod sŵn llawer o ddyfroedd yn eich clustiau, ac ystormydd o wynt, glaw a tharanau ar ymdorri. O brysur, rhyngoch chwi a ninnau, nid oedd y gawod ddim ymhell pan fyddai rhyw arwyddion fel hyn yn ymddangos.

(x15) Byddai aml un ohonynt fel hyn wedi gollwng y
gath or cwd, a thyna lle y byddair holl gymdogaeth yn ceisio hela honno drwyr drain ar drysni - welsoch chwi erioed sut beth. A byddain digwydd fod gan y Fari grybwylledig gyfran helaeth ymhob helynt. Yr un anhapusrwydd, o ganlyniad, oedd yn yr eglwys oi phlegid. Mari oedd Fari mewn byd ac eglwys. Yr oedd Siencyn wedi ei derfysgu drwyddo lawer gwaith yn achos hon, ac yn enwedig mewn rhyw derfysg go ddiweddar a ddigwyddodd.

Pa fodd bynnag, ar l y terfysg uchod, noson y cwrdd eglwysig cyntaf, dyma Mari yn taro i mewn mor dal neb. Cynhyrfodd Siencyn yn yr olygfa arni; cododd i fyny, caeodd ei ddwrn, trawodd ei droed yn erbyn y llawr, a chrochlefodd:

Mari, Mari, cerdda maes or society, y jack y lantern uffernol, gwaith arwain pawb i ddryswch ydwyt y ffordd y cerddi.

Felly y gorfu i hon gymryd y traed, ac i bant hi ar hyn yna. Fel hyn y byddai ef yn gweinyddu y peth a elwir yn ddisgyblaeth eglwysig yn dra aml, a hynny yn ateb y diben lawn cystal rhyw ffordd arall, os nid gwell yn fynych, yn yr amserau hynny.

d6 / GWYL MABSANT

Byddai Siencyn a satan yn cwympo allan yn bur aml - weithiau yn yr ysgubor, y caeau, wrth gerdded yr heol, ac yn fynych ar gefn y ceffyl. Clywyd ef o getyn o ffordd mewn ffrae ddychrynllyd rhywun, ac r tafod casaf, mwyaf bawlyd a brwnt ag oedd bosibl ddychmygu. Galwai rywun yn rascal, scoundrel, y bredych, y twyllwr, y lleidr, ac felly yn y blaen. Byddai pobl ddieithr, a ddigwyddai ei glywed, (x16) mewn syndod, ond y lleill oeddynt yn bur gyfarwydd i arferion. Yr oedd yr hen frawd yn bwrw pob bai ar gefn y diafol, pa un a oedd yn ei haeddu ai peidio. Pan y byddai rhyw demtasiwn yn dyfod iw feddwl o rywle, byddai y ffon i fyny yn erbyn satan yn y funud, ac yntau yn ceisio cynllunio rhyw lwybrau i ymddial arno am ei boeni.

Yr oedd yn myned unwaith at gyhoeddiad, ac yr oedd y ceffyl oedd ganddo y pryd hynny yn digwydd bod yn go denau, fel y bydd ceffylau pregethwyr yn gyffredin.

Yr oedd yn myned heibio i hen chwarel, ac yno saethodd profedigaeth oddi wrth ddiafol, medd ef, yn ei gymell i daflur hen geffyl i mewn ir chwarel, i dorri ei wddf, a dweud mai slipo a wnaeth wrth fyned heibio. Cei geffyl newydd gan dy frodyr pan glywant am yr anap; maent yn ddigon abl. Bu meddwl y patriarch mewn dirfawr boenau yn y brofedigaeth ddieithr hon; ond trwy ras ataliol gorchfygodd y brofedigaeth, a dihangodd yr anifail i einioes yn ysglyfaeth heibio ir pyllau ar chwarelau. Wedi ir ystorm fyned heibio, yr oedd yn methu deall beth i wneud mewn ffordd o ymddial ar ddiafol. Safodd gryn dipyn, ac ystyriodd. Daeth yn sydyn idd ei gof fod gwylmabsant yn y gymdogaeth, lle yr ymgynullai yr holl wlad i yfed a dawnsio am nosweithiau cyfain. Yr oedd yn tynnu yn hwyr y pryd hyn, ond tuag yno yr aeth.

Wedi nesu at y tŷ, clywai yr holl le yn gynghanedd a dawnsio. Galwodd wrth y tŷ, a daeth yr hen dafarnwr allan. Gofynnodd iddo am le i ddodi ei geffyl yn yr ystabl, ond nid oedd lle iddo gan geffylau y mabsantwyr. Edrychodd Siencyn ar y tafarnwr yn ofnadwy o lewaidd, a gofynnodd:

A oes license gennyt (x17) ar dy dŷ?

Oes, oedd yr ateb.

Dod fy ngheffyl i mewn yn y funud, onid e mi dy dacla di.

Cafodd y tafarnwr beth braw ac arswyd, a throdd rai o geffylau y mabsantwyr allan i gael lle. Wedi hynny aethant ill dau tuar tŷ, y pryd y clywai yr hen apostol y llamddawnsio mwyaf arswydlawn uwch ei ben ar y llofft, nes yr oedd y lle yn crynellu bob tipyn. Tynnodd ei het, a throdd ei glust i fyny at y sŵn, rywbeth fel y gwelsoch hwyad ar y taranau; tynnodd ei fysedd drwy ei wallt, ac edrychodd yn annaearol ar y tafarnwr, yr hwn oedd mewn peth arswyd eisoes, a gofynnodd:

A ydyw y diawl gyda thi yn y ty^ yma?

O, nac ydyw, syr; dawns sydd yma.

Dawns, ai e? dawns!
O wel, cnt ddawnsio ar eu pennau yn y pwll yna yn fuan!

Rhedodd y tafarnwr i fyny ir llofft mewn braw a dychryn, a dywedodd fod consuriwr yn y tŷ, ac y byddai rhyw ddrygfyd mawr yn syrthio yn fuan.

Y mae y dyn hysbys sydd ar y llawr wedi dweud y byddwch yn sefyll ar eich pennau yn y pwll oddieithr i chwi ymadael yn fuan. Ffowch, a gwnewch y gorau och traed.

Gyda hyn dyma rai or merched yn dechrau ysgrechian, ar dryswch mwyaf yn syrthio ynmlith byddin y diafol, pob un yn ffoi megis am ei einioes iw gartref a llawer ohonynt yn dweud eu bod yn gweled rhyw angenfilod echrydus yn rhedeg yn gyfochrog i hwynt bob cam.

Wedi dianc ohonynt trwy ddrws y cefn, daeth y tafarnwr ir gegin at Siencyn, yn bur ddychrynedig.

Wel, eber hen Ben-hydd, a oes bara a chaws gennyt yn y tŷ?

Oes, oedd yr ateb.

Dere ag ef ir bwrdd yma. Yn awr, eb ef wrth y tafarnwr, rhaid i ti ofyn bendith arno.

Myfi, syr? ni ofynnais (x18) i fendith erioed.

Gofynnaist ti fendith erioed! Y filain, beth yw dy oedran di?

Hyn a hyn.

Ac heb ofyn bendith ar dy fwyd eto! Pa bryd yr wyt ar fedr dechrau? Y dyn, meddai, gan edrych yn ei llygaid fel llew, rhaid iti ofyn bendith y foment hon.

Y dyn yn ddychrynedig a waeddodd:

O Dduw, beth a wnaf?

Dyna, ebe Siencyn, efallai y gwna hyn yna y tro yn awr; gofyn di yn fynych i Dduw beth a wnei, ac ef a ddywed wrthyt efallai or diwedd.

Aeth i weddi ei hun wedyn, gan ddiolch i Dduw am y goncwest ar ddiafol, ar ei dir ei hun.

Ha, ha, eb ef wrth fynd adref, mi dy ffitiais di, satan; enillaist ti fawr ym mhrofedigaeth yr hen geffyl.

d7 / CWRW BACH
Ym Morgannwg, yn enwedig yn y dosbarthiadau gweithfaol, yr oedd y bobl yn gyffredin yn cadw y peth a alwant Cwrw bach. Rhywun yn gwneud cwrw yn ei dŷ oedd hynny, er mwyn gwneud rhyw swm i fyny gogyfer rhent, neu amser gwasgedig mewn cystudd, &c. Yr oedd hyn wedi myned yn arferiad cyffredinol bron gan bawb, ac yn hynod lygredig. Yr oeddynt yn myned yno i wneud lles ir teulu, ac o ganlyniad tybiai pawb mai eu dyletswydd oedd yfed cymaint ag oedd bosibl; ar hwn a dreuliai fwyaf o arian a gyfrifid yn fwyaf anrhydeddus ar yr amgylchiad. Mewn rhan arall or tŷ, byddai rhyw bymtheg neu ugain or rhywogaeth deg yn ymddifyrru gydar clwb te, er dangos eu serchogrwydd au cydymdeimlad hwythau r teulu adfydus. Yr oedd y fan hon, fel yr awgrymwyd or blaen, yn llys anhyfryd iawn i neb (x19) gael trin ei achos, yn bersonol, teuluol, neu amgylchiadol. Beth bynnag yn y byd oedd yr Inquisition ar Star Chamber, nid oedd sefyll ger ei bron hwy yn rhyw lawer mwy annymunol na syrthio rhwng pymtheg neu ugain o dafodau menywod, y pryd y byddai un neu y llall yn eich blingo o hyd. Byddai rhai o newyddiaduron y glec yn dyfod allan hanes y cyfarfod drannoeth yn fore, fel yr ydoedd yn troi yn dryblog tuar Constant yn dra aml; ac nid oedd dim posibl deall ar rai amserau dan ba graig y gallech gael cysgod rhag cynnen tafodau.

Digwyddodd un noson, pan oedd Siencyn yn pasio rhyw dŷ, fod yno Gwrw bach, a chlywai orchwylion y cwrdd gwlyb yn myned yn y blaen yn dra hwylus. Meddyliodd ynddo ei hun beth a wni. Safodd, a meddyliodd

shwt y gallaf roddi ergyd ar ben y bwystfil?

Yr oedd rhywbeth yn dweud oi fewn

Cerdd i mewn, Sianco.

I mewn yr aeth or diwedd idd eu canol hwynt; tynnodd ei het, ac edrychodd oi amgylch, nes oedd sylw y cyfarfod yn hollol arno. Yna dywedodd wrthynt:

Byddwch yn uffern bob siol cyn pen fawr amser, wrth ei dilyn hi yn y blaen fel hyn.

Yr oedd y bobl wedi arswydo, a chwant ffoi pe medrent; ac ir rhan fwyaf ohonynt yr oedd Siencyn yn berffaith adnabyddus. Yng nghanol y cwbl dyma ef yn dywedyd:

Gweddiwn.

I weddi yr aeth, gan wedd o gydar fath nerth anorchfygol nes oedd pawb bron yn efrydd yn y lle. Bid a fynno, cawsant nerth i fyned oddi yno i gyd cyn ir weddi ddarfod, canys nid oedd yno neb ond ei hunan pan gododd oddi ar ei liniau. Fel hyn y torrwyd i fyny y rhialtwch yma. Yr oedd satan yn gorfod ffoi yn anhrefnus o flaen cadfridog Pen-hydd.

 

d8 / (x20) STREIC TAI-BACH
Heb fod ymhell oddi wrth y fan yr ydoedd yn byw y mae lle a elwir Tai-bach Aberafan, man pur enwog am weithfaoedd copr. Mewn cysylltiad r gwaith uchod, yr ydoedd wedi myned yn dra helbulus rhwng y meistriaid ar gweithwyr; y diwethaf yn ymofyn ychwaneg o bris, ar cyntaf yn nacu hynny. Safodd y gweithwyr allan. Or diwedd cymerwyd gafael ar rai ohonynt gan y golygwyr, iw gwneuthur yn esiampl, am esgeulusor ffwrneisiau, a thrwy hynny achosi colledion dirfawr ir perchenogion. Carcharwyd un yn Abertawy, ac yn y diwedd trosglwyddwyd ef ir press gang, y rhai oedd yn y dref yr amser hwnnw. Yr oedd pawb drwyr gymdogaeth yn trydar yn drwm am dynged y bachgen, wrth feddwl fod y fath ganlyniad wedi digwydd ag i beri iddo ymadael i wlad. Erbyn hyn yr oedd pawb yn dechrau edrych yn brysur ar yr amgylchiad, a cheisio dyfeisio beth oedd idd ei wneud. Llawer or bobl fawrion a ddanfonasant ac a ddaethant at y gŵr bonheddig, i ddymuno arno adael ir llanc ddyfod yn rhydd, gan fod ar ei law ef i wneud hynny. Er yr holl ymdrech i gyd, methwyd chael un tro yn y byd arno; yr ydoedd yn parhau yn ei gynddeiriogrwydd yn ddiymod. Wrth weled pob peth fel hyn yn methu tycio, ar amser yn agosu iw ddanfon ymaith, yr oedd y perthnasau bron yn ymdorri gan ofid, ac yn wir, y cymdogion yn lled drybylog. Or diwedd cafodd rhai ar eu meddyliau i fyned at Siencyn Tomos ir Goetre, i ddeisyf arno, yn enw pob daioni, fyned at y gŵr bonheddig yn achos y bachgen. O brysur, dacwr patriarch yn ufuddhau i fyned yn bur ddiorchest. Yr oedd y bonheddwr ac yntau yn eithaf (x21) adnabyddus ai gilydd, ac yn byw yn lled gymdogol. Dacw ef yn myned, boed a fyddo, tuag yno ar ffrwst, a ffon hir yn ei law yn ddigon o ddwy, ac yntau yn cydio yn rhyw le tuai chanol. Dychmygwn ein bod yn ei weled y munud hwn yn chwythu a thynffaglu ar draws y caeau, yn wyllt a hanner call yr olwg arno. Wele ef wrth ddrws y tŷ yn curo yn ddiarbed. Agorwyd, a chafodd y bonheddwr yn y tŷ. Tynnodd ei het, gwasgodd hi yn deisen dan ei gesail, a chydar ffon yn y llaw arall, ai wallt fel blew gafr yn y gwrthwyneb i gyd. Yn yr agwedd honno i mewn ir parlwr yr aeth, gan sefyll fel post ar ganol y parth, ei lygaid yn serennu yn ei ben, ai holl ddullwedd yn arwyddo fel pe buasai wedi dianc y bore hwnnw or gwallgofdy, ac heb wybod pa le i fyned nesaf am gysgod. Gyda hyn, trawodd y llawffon yn erbyn y llawr, a dywedodd wrth y bonheddig synedig:

Yr wyt ti wedi ei gwneud hi yn daclus or diwedd; danfon bachgen cymydog o wlad ei enedigaeth. Beth yw dy feddwl di? Nid ymedy y cleddyf dy dŷ di byth; fel y gwnaethost y gwneir i tithau, a bod yn siŵr iti hefyd.

Yn rhagluniaethol i bregeth y patriarch, erbyn ei fod yn darfod yr ystori, dyna rywun yn cwympo or llofft, dros y grisiau, i lawr ir gwaelod fel taranau. Gyda hynny, yr oedd y forwyn yn gweiddi;

Oh fi! y mae y plentyn wedi cwympo a thorri ei wddwg!

Gellwch feddwl erbyn hyn fod y tŷ yn derfysg drwyddo draw, ac yn benbleth i gyd, a phawb yn rhedeg ar draws ei gilydd at odrer grisiau. Ond cafwyd fod y plentyn wedi ymdaro yn well nar disgwyliad.

Wel, ebe Siencyn, wedi ir mwstwrf ddechrau ymdawelu, d yw hyna ond cychwyn ar ofidiau o fewn y tŷ hwn, os na ddanfoni am y bachgen adref. A (x22) thyma Siencyn allan gydai ergyd heb ddweud Dydd da i chwi, na dim yn y byd. Y bonheddwr mewn braw a redodd ar ei 1, gan weiddi:

Siencyn, fe gaiff ddyfod adref, beth bynnag fo yn y byd.

Felly y bu; danfonwyd yn union amdano adref, er costio cryn dipyn iw gael yn rhydd. Ni a welwn fod hynodrwydd Siencyn Tomos ac ofergoeledd yr oes yn cyfarfod i gilydd, nes effeithioli yn hynod ar yr amgylchiadau hyn.

 

d9 / CHWARAE BANDO

Yn amser ein hewythr Siencyn yr oedd campau a chwaraeyddiaethau Cymru mewn bri cyffredinol gan fawr a mn. Nid oedd braidd sŵn dim ar dymhorau ond chwarae pl, ymladdfeydd ceiliogod a chŵn, y bl droed, ar bando. Yr oedd plwyf Margam, lle trigiannol Siencyn, yn ddosbarth nid anenwog yn y celfyddydau hyn, yn enwedig y bando. Yn ein cof ni, yr oedd y plwyf hwn yn glodfawr dros ben, a moliennid y llanciau gan filoedd trwyr gwledydd am ystwythder a chyflymder eu symudiadau, ynghydau destlusrwydd au deheuder yn gyrrur bl. Yn wir, fe fu Siencyn ei hun yn nyddiau ei ieuenctid yn un o gystadleuwyr gorau yr oes. Gwelwyd ef lawer gwaith ar draeth Cynffig yn herior wlad ar fando neu ddwrn. Beth bynnag, digwyddodd i blwyfi y Pil a Margam wneud match i chwarae ar draeth Cynffig, am ryw gymaint o arian y gŵr, a mawr y sŵn oedd, fel arferol, am yr amser apwyntiedig. Dyna oedd gan bob dau, yn fenyw ac yn wryw; ac ni wetid nemor i blentyn, o flwydd oed ac uchod, heb fando yn ei law. Yr oedd yr ysbryd hwn mor gerddedol a chyffredinol fel pe buasai wedi ei dywallt ar bob cnawd, ar wagers yn (x23) myned yn y blaen fel y gwynt. Edrychwyd, bid sicr, am y bechgyn mwyaf gwisgi a champus yn yr holl ardaloedd, y rhai oedd yn gwybod am bwys a gwres y dydd or blaen, ac wedi eu disgyblu ir man eithaf. Yr oedd bachgen yn ardal Tai-bach, at yr hwn yr oedd llygaid agos pawb yn troi, fel prif gampwr yr oes. Nid ydoedd yn ddyn mawr o ran corffolaeth, yn yr ochr arall, ond ystwyth ei symudiadau, a yn anffaeledig ei ergydion. Ymorchestodd yn nechreuad ei oes iw wneud ei hun yn enwog fel rhedeg ynghyda chywreinrwydd yn nhriniaeth y bando. Mae llyn yn gyfagos, yr hwn a elwir Pwll Cynffig, yn mesur oddeutu tair milltir o gwmpas; y peth cyntaf bob bore wedi codi or gwely a wni y gwron hwn oedd rhedeg tair milltir o gylch y llyn, er mwyn disgyblu ei draed, ei ewynnau, ai anadl. Cyrhaeddodd yr amcan yn bur dda hefyd, meddant, canys rhedai fel hydd yn agos, nes oedd braidd ond ei lun yn ganfyddadwy wrth fyned heibio. Yr oedd deheurwydd ei ergydion hefyd mor rhyfeddol fel nad oedd yn methu taror bl i beillter anghredadwy, gan ei hofran drwyr awyr las dan chwiban fel pelen magnel. Yr oeddem ni yn adnabod y gŵr hwn yn dda, ond yr ydoedd wedi heneiddio yn ein cof cyntaf, fel nad oedd dim ond olion y pethau uchod yn ganfyddadwy.

Cynhaliwyd y pwyllgor ym Margam at ddethol y gŵrr oedd i gymryd rhan yn yr ymdrechfa, a golygai pawb yn unfrydol mai gobaith gwan oedd am fuddugoliaeth heb gael y dyn ieuanc hwn ym mlaen y chware. Yr oedd erbyn hyn rwystr mawr ar y ffordd, serch hynny, fel yr oedd pawb yn methu deall beth i wneud. Drwy nerth diwygiad grymus a ymwelsai ir wlad hon ychydig cyn hynny, cipiwyd y llanc hwn megis (x24) pentewyn or gynnau dn, ac yr oedd yn awr, er gofid dirfawr iw gyfoedion, yn grefyddwr. Er hynny nid oeddynt wedi rhoi fyny yn ln nad oedd yn bosibl ei adennill, ai gofrestru or newydd ym mhlith y glewion. Danfonwyd dau or mwyaf dawnus ac athrylithgar i osod pethau yn drefnus ger ei fron, a dymuno ei gydweithrediad gyda hwynt, y waith hon, beth bynnag. Maen debyg iddo wrthwynebu y tro hwn yn gadarn, gan roddi ateb penderfynol i genhadon y genedl. Ar yr un pryd cynhyrchwyd profedigaeth yn ei feddwl, a ganlynwyd ag ymrysonfa aruthrol. Daliwyd o flaen yr enaid mewn lliwiau godidog yr hen fuddugoliaethau gynt, yr ysnodau yn chwifio yn yr het, ac ar y ddwy ysgwydd, yngydar bloeddiadau o fawl a arllwysid ar eu pennau nes hollti heolydd llydain yn yr awyr. Ah! dacw draeth Cynffig o flaen ei lygaid ar ddydd y gystadleuaeth ddyfodol; dacwr miloedd yn ymgrynhoi, ac wele yr holl faes yn bortreiedig o flaen ei lygaid. Mae y meddwl yn dianc ac yn ehedeg yno, yn cymryd rhan yn y gorchwyl, yn chwifior bl, ai gymalau ystwyth fel yn troi yn gyson mewn olew, yn gweithio yn hwylus, yn cerdded ymron yng nghyflymdrar wennol, gan adael pawb ar 1. Clywai weryriad y meirch ar ei glustiau, a banllefaur werin fel yn ymuno iw goroni a buddugoliaeth. Ow! y mae yn cael ei gario ymaith yn nheimlad ac ysbryd y gamp! Och! eber enaid ym mhen tipyn, wedi iddo ddod atoi hun, ai dyma lle yr wyf yn y diwedd? Griddfanodd, wylodd, a cheisiodd weddo am faddeuant. Tybiodd iddo gael maddeuant, am mai pechod o wendid ydoedd, a theimlai gysur yn cael ei adferyd iw enaid. Tra yr ydoedd cysur yn dechrau dychwelyd iw enaid fel hyn, ac yntau yn mwynhau ychydig o (x25) dangnefedd, mae yn debyg fod pwyllgor yn eistedd i gymryd dan sylw y moddion tebycaf iw ddenu ai ddwyn trosodd at ei hen gyfeillion.

Yr oedd dyn yn y committee hwnnw yn hytrach yn fychan o gorffolaeth, ond yr oedd dau lygad bywiog a chryn graffus eu hymddangosiad yn ei ben. Nid annhebyg ar y cwbl i Rufeiniwr oedd y gŵr hwn, yn gymaint fod ei drwyn yn lled fawr, a cham hefyd, gan ogwyddo yn hytrach ir ochr aswy. Yr oedd ffalster yn ddarflenadwy yn ei holl awgrymiadau. Hwn, mewn llwybr cyfrwysgall, oedd yn siarad fwyaf am y moddion tebycaf iw ennill drosodd. Y penderfyniad fu, beth bynnag, oedd danfon parselyn, yn cynnwys dillad chware plwyf Margam iddo erbyn y diwrnod. Yr oedd dillad o wahanol liwiau gan y plwyf, fel sydd gan wahanol deyrnasoedd, ac y mae rhyw beth yn y colours sydd yn twymo gwaed dynion yn rhyfedd, y maen debyg. Hyd yr ydym yn cofio, yr oedd gwŷr Margam yn arfer coch a gwyn. Daeth y dillad aml-liwiog hyn, beth bynnag, yn gryno mewn neisied ir bachgen un diwrnod, ryw ychydig cyn y dydd apwyntiedig. Rhyfeddol byth; dyma ystorm newydd yn codi, gwnaeth nar gyntaf. Ow! dymar pedwar gwynt or diwedd fel yn cyfamodi i chwythu ar bedair congl y tŷ. O! pan welodd ef y lliwiau ar ysnodau, hen arwyddluniau buddugoliaethau blaenorol, y mae ei enaid yn llesmeirio ynddo - y mae awydd myned yn dechrau cymysgu ei feddwl; arswyd ac ofn yn sefyll wrth y drws, yn bygwth yn ofnadwy os allan yr i. Y maen llewygu ac yn myned ir gwely. Yr oedd y dillad y naill ochr ar y gadair gyferbyn y gwely. Byddai weithiau yn cuddioi ben or golwg, ond wedyn codai ar ei eistedd, ai law dan ei ben, ac edrychai yn (x26) syn ar hen golours Margam ar y gadair gyferbyn, a thyna chwant eu gwisgo yn ymaflyd yn ei enaid ansefydlog. Neidiodd or gwely yn wyllt, a dacw ef yn dechrau rhoi y dillad amdano. Ymhen tipyn, dacw ef yn ymdrwsio yn yr holl arfogaeth, ac yn sefyll yn daclus o flaen y drych, i gymryd golwg arnoi hun. Erbyn hyn dyma ystorm newydd yn codi, ar enaid anfarwol fel llong mewn perygl myned yn ddrylliau ar leoedd geirwon. Edrychwch, dacwr llestr yn awr yng nghanol yr Ewroclydon, yn cael ei thaflu yma a thraw, gan daro weithiau ar y graig hon, ac weithiau ar y cerrig danheddog draw, nes ydoedd pob gobaith am fod yn gadwedig wedi ei ddwyn ymaith.

Yng nghanol y drygfyd hyn, ac ofn soddi byth, dymar herlod yn dechrau dadwisgo, gan daflur dillad dros y bwrdd am byth i ddadlwythor llong, a chydar morwyr gynt yn dymuno ei myned hi yn ddydd. Ym mhen ychydig, wedi dadlwytho fel hyn, ac i ddwyloi
hunan fwrw llawer o daclau y llong allan, dechreuodd y llestr gael gwynt mwy ffafriol, a dŵr gloywach, a chan adael y lleoedd geirwon hynny mae yn hwylio yn y blaen, er yn anniben, dros lawer o ddyddiau, mewn gobaith cryf am ddiogelwch. Teyrnasodd gras drwy gyfiawnder i fywyd tragwyddol yn ddiau yn y bachgen hwn, fel yr eglurwyd yn ddigon amlwg, mewn bywyd crefyddol hirfaith. Fe allai y bydd llawer yn rhyfeddu pan ddywedir mai Thomas Robert, hen ddiacon Dyffryn y Tai-bach, oedd y llanc a ddisgrifiwyd uchod - un o ddiaconiaid gorau yr oes; duwiol y tu hwnt i amheuaeth, cymeriad yr hwn sydd yn arogli yn esmwyth, tra y mae ei gorff yn pydru yng ngwaelod bedd. Arweiniwyd ef o amgylch i beri iddo ddeall, eithr cadwodd yr Arglwydd (x27) ef el cannwyll ei lygad. Gŵr bonheddig mewn cadachau ydoedd; tywysog mewn tŷ o glai; etifedd pob peth dan ymddiriedolwyr; ond yn awr yn llawenydd ei Arglwydd. Wedi collir tywysog hwn or fyddin du, nid oedd dim iw wneud ond troi i edrych ryw ffordd arall.

Y maen debyg fod Thomas, mab ein hewythr, yn aelod go.ffyddlon yn y gymdeithas hon, ac nid y lleiaf mewn bri ymhlith y gamesters. Byddai yntau, ebe hwy, yn cyrraedd ergydion cywir a champus ar y bl yn aml; a chan nerth aruthrol ei fraich, pan drawai hi, byddai yn cael gwynt i bellter anferthol, ac nid yn anfynych y byddai ergydion nerthol Thomas yn ei danfon yn ddihafarch i gl. Wedir siomedigaeth a gafwyd drwy golli Thomas Robert, syrthiodd y cyfrifoldeb lawer yn fwy ar ysgwyddau mab yr hen bregethwr, ac wrtho yr oedd disgwyliad cyffredin y plwyfolion. Yr oedd yr hen ŵr, ei dad, yn ddiamau, fel y maen rhesymol i ni feddwl, yn lled groes ir fasnach, ac mewn ymdrech ddiflino yn ceisio perswadior bachgen i aros gartref, a pheidio ymuno hwynt yn y cyfryw ryfyg ac annuwioldeb; eto nid oedd dim yn tycio; myned oedd yng nghalon Tomos, trwyr tew ar tenau. Byddai Siencyn weithiau yn pendrymu yn fynych yn ochneidio, a phrydiau eraill. yn dwrdion ofnadwy, gan fygwth y byd hwn ar nesaf ar y bachgen. Yr oedd yn wahanol dywydd
arno, fel y gellid meddwl. Gweddiodd lawer hefyd yn yr amgylchiad gofidus hwn am ir Arglwydd oi ras gymryd rhyw lwybr ir diben o atal ei fynediad.

Wel, y diwmod oedd yn prysuro, hen amser yn gyrru ei olwynion yn ddiorffwys yn ei flaen, nes oedd gwawr y diwrnod apwyntiedig bron yn barod i ymagor ar y (x28) golygfeydd gorchestol. Eto nid oedd argoel yn y byd fod Thomas yn ystwytho mewn ufudd-dod i gynghorion ac ymbiliau ei dad.

Twm, eber hen ŵr, yn sydyn un diwrnod, yr wyt yn penderfynu myned, fachgen, y maen debyg; ond gwrando, yr wyf yn dweud wrthyt, os myned, gwna orau dy galon - paid colli o eisiau gwneud dy eithaf; ati th holl egni, neu ddim.

Ond, yn rhagluniaethol neu rywbeth, ychydig cyn cychwyn cafodd Thomas annwyd, aeth yn sl iawn fel na allodd ddwyn ei fwriad i ben; ac yn lle myned i Gynffig, gorfu
arno fyned ir gwely. O brysur, adfywiodd a llonnodd Siencyn yn rhyfedd, gan gredu yn ddihoced mai cennad or nefoedd oedd hwn, wedi dyfod yn unionsyth, ac o bwrpas yn atebiad iw weddiau. Trawodd ei ffon wrth y llawr, gyda nerth dauddyblyg, a gwaeddodd,

Ha ddiafol, ti collaist hi dy wala, er mor gyfrwys ydwyt; y mae un yn ddoethach ac yn gryfach na thithau. Haleliwia! Buddugoliaeth! Unwaith eto. Bendigedig; dymar cythraul dan fy nhraed.

Tra yr ydoedd Siencyn yn canur goncwest fel hyn, yr oedd terfysg a thrymder calon nid bychan drwyr holl gymdogaeth, yn enwedig ymhlith y chwaraewyr, oherwydd fod clefyd wedi lluddais un or gamesters gorau; eto nid oedd dim i wneud ond ceisio edrych allan ymhlith yr ieuenctid am rywun arall i gyflawnir diffyg hwn. Wedi edrych o gwmpas am ychydig, cafwyd un i graddau helaeth iawn o gymwysterau, llanwyd y rhestr, a gwnawd pob peth yn barod ir ymdrechfa eilwaith. Dacw hwynt ryw ben bore yn cychwyn yn unfrydol i draeth Cynffig i dreio eu dwylo. Cyfodai y wlad or bron gyda hwynt, rhai mewn cerbydau, rhai ar feirch, rhai ar fulod, eraill ar asynnod, (x29) a miloedd ar draed; pob gradd, a phob oedran, a phawb yn ddiwahaniaeth yn dn gwyllt o blaid rhyw ochr. Yr ydoedd hefyd yn lled frwd a thanbaid yn nosbarth y benywod y dyddiau hyn. Siaradent, ymrafaelient, a danodent iw gilydd y pethau rhyfeddaf a glywsoch erioed, a dywedir y byddai ergydion chwyrn gwaedlyd yn pasio rhyngddynt weithiau. Yr oedd y mamau yn twymo o blaid eu meibion, ar merched hwythau yn ymwresogi o blaid eu cariadon, nes oedd y cwbl yn un gabolfa ansoniarus ac ymrafaelgar. Yr ychydig boblach oedd yn gorfod aros gartref y diwrnod hwnnw oedd y cleifion, y deillion, yn anafusion, ar methedig, ynghydar ychydig grefyddwyr oedd yn peidio er mwyn cydwybod. Ymhlith bagad or rhain hefyd, yr oedd llawer or un ysbryd, a disgwylient yn bryderus, gyda phob symudiad, am ryw newydd o faes yr ymdrechfa.

Wele, y maer dydd yn prynhawnu, ac adenydd nosawl yn ymdaenu dros y ddaear gron, gan gymell cwsg ar ei phlant lluddiedig. Ust! dacw drwst cerddediad, onid e? Yr ydoedd rhwng dau olau, neu yng ngwyll y nos, yn anodd i ganfod. Y mae pob un yn clustfeinio, ac heb anadl yn cerdded braidd, ar ymdorri am glywed y newydd. Y maent yn dyfod yn nes, hwynt-hwy ydynt, y mae sŵn dieithr yn eu mysg. Sŵn wylofain, ac ochneidiau trymlwythog ydyw, yn agosu bob trawiad amrant. Dyma hwynt or diwedd gogyfer, pryd y deallwyd er tristwch a gofid calon fod Margam wedi collir dydd! Och! y maen effeithio yn farwol ar deimladau cannoedd. Derbyniodd clust Siencyn ychydig ohono, ac er ei holl grefyddolrwydd i gyd, ymgymysgodd ei enaid yn nheimladrwydd y foment. Trawyd yntau phrudd-der dwfn, a (x30) gwingodd yn aruthrol oherwydd fod ei blwyf ef wedi collir dydd, fel nas gwyddai beth i wneud, ac ym mhrofedigaeth y foment gwaeddodd allan,

Pe buasai Twm ni yno, nid fel hyn y buasai.

 

DIWEDD




DOLENNAU AR GYFER GWEDDILL Y GWEFAN HWN

0043c
Yr iaith Gymraeg

......

0934k

Y Wenhwyseg - tafodiaith y De-ddwyrain

0005k
Mynegai yn nhrefn y wyddor ir hyn a geir yn y gwefan; or tudalen hwn gellir hefyd
chwilior gwefan hwn r archwiliwr mewnol

1051e
testunau Cymraeg throsiad Saesneg yn y gwefan hwn


 

Sumbolau arbennig: ŷ ŵ

 

Adolygiadau diweddaraf: 10 07 2002

Bler wyf i?
Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA

 

 

 

Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats