2330k Gwefan Cymru-Catalonia. Erthyglau gan Emrys ap Iwan (Robert Ambrose Jones, Abergele, Conwy 1851-1906).

 

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_078_ap_iwan_erthyglau_2330k.htm


0001z Yr Hafan / Home Page

..........
1864k Y Fynedfa yn Gymraeg / The Gateway in English

....................
0010e Y Gwegynllun / Siteplan

..............................
y tudalen hwn

 


..

 

 

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Galles i Catalunya


Cywaith Sin Prys Aberhonddu
The Sin Prys Aberhonddu Section
(Online Collection of Welsh Texts)

Llond y We o Ln y Brython
(May) the web (be) full of the writings
of the Britons

Erthyglau Emrys ap Iwan
Articles by Emryas ap Iwan
(
Robert Ambrose Jones, Abergele, Conwy 1851-1906)


(delwedd 7552)

Adolygiadau diweddaraf / Latest updates:
2005-09-21, Ddd Mawrth 24 07 2000


Maer sylwadau sydd wedi eu hychwanegu gennym mewn llythrennau oren.

Our comments are added in orange type

___________________________

 

Erthyglau Emrys ap Iwan / Cyfrol I / Clwb Llyfrau Cymreig / Hydref 1937. Y Rhagymadrodd gan D. Myrddin Lloyd heb ei gynnwys gan nad yw ef ym meddiant y cyhoedd.

 

Erthyglau Emrys ap Iwan / Cyfrol II / Clwb Llyfrau Cymreig / Hydref 1939. Y Rhagymadrodd gan D. Myrddin Lloyd heb ei gynnwys gan nad yw ef ym meddiant y cyhoedd.

 

(Fe brynwyd y ddwy gyfrol gennym yn Siop Lyfrau Ail Law Oxfam, ger Cofgolofn y Merthyron, Rhydychen, 15 Tachwedd 2005, am bedair punt a naw ceiniog a deugain. D. Ellis Evans oedd biaur llyfrau - ceir ei lofnod ar y dudalen gyntaf)

 

CYNNWYS

 

CYFROL I

 

i Bully, Taffy, a Paddy x1

 

ii Pynciau i Blant x14

 

iii Paham y Gorfur Undebwyr x23

 

iv Wele dy Dduwiau, O Walia! x42

 

IW HYCHWANEGU:

 

v Y Llo Arall x51

 

vi Paul mewn dillad newydd x62

 

vii Gair at rieni Cymreig x72

 

viii Sylwadau am y Rhyfel nad oedd yn Rhyfel x82

 

ix Y Wladfa x90

 

x Llythyr Alltud x92

 

xi Llythyr arall Alltud x106

 

xii O Elba i Waterloo x123

 

xiii Detholion x166

 

CYFROL II

xiv Y Clasuron Cymraeg x1-II

 

xv Cymraeg y Pregethwyr x45-II

 

xvi Llynyddiaeth Gymraeg y Cymry Gynt x75-II

 

xvii Gwersi i Sgrifenwyr a Siaradwyr Ieuainc x95-II

 

xviii Plicio Gwallt yr Hanner Cymry x103-II

 

xix Anerchiad ar Ganiadaeth x127-II

 

xx Paul-Louis Courier x135-II

 

xxi Dyfynion or Pamphlet des Pamphlets x149-II

 

xxii Nodiadau Darlith ar Nodweddion y Ffrancwyr x159-II

 

xxiii Detholion x171-II

 

______________________________________________________________

 

(x1)

I. BULLY, TAFFY, A PADDY

 

FONEDDIGION,

John Bully, Ywain Taffi (alias John Jones), a Daniel Paddy ydyw enwau llawn y tri phenteulu yr wyf ar fedr son amdanynt. Bygylu teuluoedd eraill ydyw gwaith pennaf y penteulu blaenaf; ac oblegid hynny y gelwir ef yn Bully; hynny ydyw, Bygylwr. Ond gwelodd Mr. Bully yn lled fuan mai gwaith costus oedd ceisio darostwng Taffi o dan ei draed trwy fygyliaeth; ac am hynny, penderfynodd gyrraedd ei amcan trwy ffordd ratach. Wedi deall ohono fod Ywain yn bur ddantfelys, dechreuodd ei borthi a chyflaeth; ac oherwydd hynny, fei gelwir yn Taffi hyd y dydd hwn. Bernir mai er mwyn cael eu gwala o gyflaeth y mae cynifer o blant ieuangaf Taffi yn cywain i fryn Everton. Beth bynnag am hynny, y mae yn sicr gennyf y pery Taffi, druan! yn gwbl ddiddig cyhyd ag y caffo dipyn o gyflaeth, pa beth bynnag arall a fyddo yn l.

 

Gŵyr pawb mai chloron, neu aeron y ddaear, y bydd Mr. Bully yn bwydo ei was. Paddy; a chan (x2) fod cloron yn bethau pur anhreuliadwy, y maen rhaid i Paddy wrth Holmans Pad yn dra mynych ar ei gnawd. O achos hynny, medd dysgedigion, y gelwir ef yn Paddy.

Preswylia Mr. Bully mewn palas mawr a gwych, ai enw Anglestay. Ar godiad tir, y tu hwnt i wal orllcwinol pare Anglestay, fe saif preswylfod etifeddol Ywain Taffi. Nid ywr tŷ, mwy nar tir, yn helaeth; ac or braidd y gellir dweud ei fod yn hardd. Ond y maen hawddgar iawn yr olwg, serch hynny; pe amgen, ni ladratesid ef, mi a debygaf. Ni ellir ei weled o bell, gan faint y derw sydd oi amgylch; cuddir ei furiau ymron i gyd gan eiddew, ac y maer rhannau moel ohonynt yn llwyd gan henaint.


 

Ni raid i ddyn ond cerdded rhagddo encyd tua machlud haul, ac yna rhwyfo tros lain o ddwfr, na chaiff ei hun yn Erin; sef, hen etifeddiaeth eang Daniel Paddy. Cymerwyd ei dreftadaeth yntau oddi arno gan yr Ahab gan Bully. Y mae ei dŷ yn awr yn furddyn, ai dir fel dirfaethwch. Ni chaiff ddiwyllio ei dir ar ei delerau ei hun, ac ni fynn ei ddiwyllio ar delerau ei ysbeilwyr. Dyn gwlatgar ac annibynnol ei ysbryd yw Paddy, a dweud y gwir amdano. Er codi a machlud or haul laweroedd o weithiau er pan ysbeiliwyd ef, ni pheidiodd eto (x3) thystio mai ef yw union berchen Erin; naddo, er cael ei alw yn gynhyrfwr, yn wrthryfelwr, ac yn fradwr am wneud hynny. Nid un a ddychrynir gan eiriau Disraelaidd ydyw ef. Ni chred ef fod dinoethi lladrad yn waeth peth na lladrata. Ni chred chwaith fod rhediad amser yn troi eiddo lladrad yn eiddo cyfreithlon. Prin y gellir disgwyl, gan hynny, i greadur gwirion fel ef deimlo grym un o ddeng air deddf llywodraethwyr y byd hwn; sef yw hwnnw, Nac unioner cam er mwyn cyfiawnder yn unig. Eddyf Mr. Bully ei hun ambell Sabath, am ryw achos neui gilydd, ac i ryw ddiben neui gilydd, ddarfod iddo, ers talm, wneuthur cam Phaddy. Ond (ebe Paddy) os ydyw yn cyffesu, paham nad edifarha; os ydyw yn edifarhau, paham nad unionar cam a wnaeth? A ydyw ei Feibl yn cyfiawnhau ei ymddygiad tuag ataf? Nac ydyw, Paddy, nac ydyw; ond y mae Mr. Bully weithiau yn gweled yn dda esbonio ei Feibl yn l ei ewyllys ei hun.

 

Ond y maen ddiamau y byddain well gan y darllenydd glywed y tri phenteulu hyn yn ymddiddan i gilydd, nam clywed i yn ymddiddan hwynt. Er mwyn peri deall yr ymddiddan, dylwn yn gyntaf oil, pa fodd bynnag, fynegi ddarfod i Paddy, ryw ddiwrnod, yn l ei arfer, ddweud a (x4) gwneud pethau terfysglyd iawn. Go ddiog ydyw Paddy, rhaid addef; ond yr oedd yn hawdd iddo, ai wely yn galed, ai gylla yn wag, ddeffroi yn fore y diwrnod hwnnw; a chyn codi ohono, aeth i ystyried gymaint esmwythach oedd gwely moch Mr. Bully nai wely ef; gymaint gwell oedd bwyd helgwn Mr. Bully nai fwyd ef; a chymaint mwy cysurus oedd ystabl helfeirch Mr. Bully nar twlc clai y llechai ef ynddo.


 

Dymunasai Paddy fod yn gi, pe gwybuasai fod modd perchenogi cynffon heb gynffonna. Dymunasai fod yn geffyl, oni buasai fod arno ofn i Mr. Bully farchogaeth arno; ie, dymunasai fod yn fochyn, oni buasai iddo glywed bod y great beefeater weithiau yn bwyta bacon. Ond penderfynu aros yn ddyn, a mynnu hawliau dyn, a wnaeth Paddy. Cerddodd yn eon at balas Mr. Bully, a chan sefyll o flaen ffenestr agored y ddawnsfa, ef a lefodd, gan ddywedyd:

 

Hai, flaidd gwlanog, rhowch heibio lamsach, a gwrandewch ar fy nghwyn; canys mynnaf ei thraethu, cyfarthed eich cynffongwn, a rhythed eich clepgwn gymaint ag a fynnont. Twt, twt! ni waeth ich na heb fyned i ddangos gwyn eich llygaid, ac i droi eu canhwyllau hwynt tuar nef. Gŵyr y nef or gorau eich bod chwi yn euog o (x5) bethau gwaeth o lawer na galw rheibiwr yn flaidd, a rhagrithiwr yn flaidd gwlanog. Nid wyf mwyach yn erfyn arnoch fy llywodraethu yn decach; ond yr wyf am ofyn ichwi eich llywodraethu eich hunan, a gadael i minnau fy lywodraethu fy hunan, fel y mynnwyf fy hun. Nid wyf mwyach am erfyn arnoch leihaur rhent gorfawr sydd ar yr hen gors ddifraeth a osodasoch im; oblegid nid wyf yn barnu ei bod yn iawn i mi dalu dim rhent i chwi am ddernyn om hen etifeddiaeth, gan mai myfi ai piau i gyd oll. Nid wyf chwaith am erfyn arnoch leihaur lliaws trethi eraill gofyn am eu dileu yr wyf i; canys paham, yn enw cyfiawnder, y dylwn i fy ngwasgu fy hun, yn y radd leiaf, er mwyn porthi eich moethau ach mympwyon annuwiol chwi? Dyma fy arwyddeiriau i: Let everyone mind his own business. Caffed pob dyn ei eiddo ei hun. Erin i Paddy, a Gwalia i Taffy.

 

MR. BULLY: Oh! eavens, what language! Sedition, sedition, unmitigable sedition! Treason, the most barefaced treason! Do I dream? or must it be a fact that this himpudent clod-opper has dared to hinsult the first gentleman in the huniverse. The hidea!

 

Dal ar hyn, Paddy; oni buasai ei bod yn well gennyf lywodraethu ar rywun nag ar neb, ac oni buasai fod arnaf dy eisiau i dalu trethi im, buaswn (x6) yn dy gicio i fyd arall heb ddim chwaneg o siarad; buaswn, myn Jingo.

 

TAFFI (gan edrych yn gall): Atolwg, fy arglwydd, gorffwyswch tra ceryddwyf i ef. Er ei fod yn gefnder im, ac yn debyg im mewn llawer o bethau, eto, ni bu nemor o gydnabyddiaeth rhyngof ag ef er pan gyhoeddasoch ei fod yn greadur peryglus. Ni byddaf i yn rhyfygu barnu neb, na dim, drosof fy hun, ond byddaf yn aros yn amyneddus hyd oni wypwyf pa beth fydd eich barn ddi-feth a diduedd chwi. Y mae arnaf ddiolch mawr ich, farglwydd, am y wybodaeth gywir sydd gennyf am bobl a phethau. Cyn ich, yn rasol, fy rhyddhau oddi wrth fy etifeddiaeth, am gwneuthur yn un och gweision, meddyliwn yn fy ngwiriondeb fy mod i, ar y cyfan, cystal rhyw ddyn arall, a bod Paddy yn gystal dyn chwithau. Ond fem hargyhoeddwyd gan eich honiadau dibetrus a di-baid mai chwychwi ydywr dyn gorau a mwyaf yn yr holl fyd. Ni byddaf byth yn blino ar ddweud wrth fy mhlant gymaint rhagorach ydych chwi na mi, a byddaf yn achub pob cyfleustra i dyngu mai myfi ydywr mwyaf loyal och holl weision. (Wrth Paddy.) Gyda syndod a dig yth glywais yn cablu urddas, ac yn diystyru llywodraeth. Gyda syndod, oherwydd beiddio ohonot amau awdurdod Mr. Bully i wneuthur thi (x7) yn l ei ewyllys ei hun; gyda dig, am dy fod wrth geisio bwrw ymaith yr iau yn taflu math o gondemniad arnaf i am ei dwyn yn dawel. Pa les it wingo yn erbyn yr anocheladwy? Cred ddarfod creur byd i wasanaethu Mr. Bully, a darfod creu Mr. Bully i lywodraethur byd. Tafl y syniad am ymlywodraeth i blith y pethau Utopaidd. Paham y chwenychi dy lywodraethu dy hunan, an meistr caredig yn dweud wrthyt yr ymgymer ef r drafferth ith lywodraethu? Bydd foddlon; canys fy mhrofiad i ydyw hyn: bod gwasanaethu yn haws gwaith nag arglwyddiaethu. Peth arall, Paddy, nid wyt ti yn proffesu yr un grefydd, nac yn ufuddhau ir un pab Mr. Bully. Yr wyf fy hun yn barnu y dylai dyn gael rhyddid crefyddol os bydd ei grefydd yn lled debyg ir un a brofiesaf i; ond yr wyf, er hynny, yn barnu na fyddai yn ddiogel gadael i Babydd fod yn feistr arno ei hun. Ac yr wyf yn sicr fod y farn hon yn uniawn; oblegid o enau Mr. Bully y cefais hi.

 

MR. BULLY: Da was, Taffi. Lleferaist fel y dylai gwas lefaru; ac er mai garw o beth ydyw ei bod yn rhaid i feistr ganmol ei was am wneud ei ddyletswydd, eto, gan fy mod yn foneddwr par excellence, mi a ystyriaf rywbryd a ellir rhoddi rhywbeth it fel gwobr am dy ffyddlondeb; ond pa un bynnag a gaf egwyl i ystyried hynny ai peidio, parh di i ganu (x8) Byw fyddo Bully yr un fath ag arfer. Virtue is its own reward. Amdanat ti. Paddy, ni wn pa beth a wnaf thi. Yr wyt yn anwareiddiadwy. Mi ath driniais yn arw ac yn deg, ond aneffeithiol fu pob triniaeth. Mi ath faeddais, ac ath garcherais, ac a oddefais it hanner newynu; lleddais dy hoffaf feibion, a llathruddais dy ferched; ond nid ymostyngaist ddim. Yna, gan arfer mwynder, mi a ddanfonais geidwaid fy helwriaeth ith droin Brotestant, ond ni fynnit; rhoddais hobaid o gloron it iw plannu pan nad oedd gennyt arian i brynu rhai; rhoddais un om hen glosau it i guddio dy heglau; mi ath ddysgais (ar dy draul dy hun yn wir) i regu yn yr iaith Bylaeg; ac a geisiais dy ddysgu i iawn seinio y llythyren R, ond nid oes gennyt ddiolch im am nebun or pethau hyn. Yr wyf yn coelio, bellach, nath foddlonir byth, oddieithr cael ohonot yn l diriogaeth Erin; ond gwybydd na chei mohoni byth na chei, cyn sicred m bod yn Gristion. Rhoes y Nefoedd di yn fy llaw, ac yr wyf yn penderfynu dal gafael ynot ydwyf upon my honour. Yr oeddit yn sn am dy hawliau etifeddol; ond oni wyddost fod gennyf i hawliau mwy cysegredig nar rhai hynny, sef hawliau goresgyniad? Er gwaethaf dy anniolchgarwch ath haerllugrwydd, yr wyf yn tystiolaethu yn awr eto, y filfed waith, fy mod yn ewyllysio (x9) gwneuthur pob cyfiawnder thi, ond it addef fy awdurdod. Nid oes gennyt achos i gwyno hyd yn oed yn awr. Y mae rhai oth feibion yn llenwi swyddau anrhydeddus yn fy nhŷ ac ar fy ystd. Y mae un ohonynt yn ben cogydd, un arall yn ben cerbydwr, dau ohonynt yn geidwaid nid anenwog ar fy helwriaeth, ac nid oes dim ond dy gyndynrwydd ynfyd yn dy atal dithau rhag ymgymhwyso i fod yn hen goruchwyliwr ar fy holl feddiannau. What wouldst thou have? My stars, pe rhoddid i Taffi hanner y ffafrau a roddir i ti, ain wallgof gan lawenydd!

 

TAFFI: O! fy meistr annwyl, ypa beth a ddywedaf, pa fodd y traethaf fy niolch am eich cyfeiriad caredig at eich poor Taffi? Atolwg, gwnewch mi fel y gweloch yn orau, canys gwyddoch pa rai ydyw fy anghenion yn well nag y gwn fy hun. Ni wrthodaf ddyrchafiad, ond os bernwch y gwnai ddyrchafiad niwed im, yr wyf yn eithaf boddlon i barhau yn wastrodyn am byth. Na ato Bob Acres i mi frygawthan ynghylch fy hawliau priod, a dirwasgu ffafrau allan ohonot yn l dull Paddy.

 

PADDY: Och fi, Taffi, y maen chwith gennyf dy weled mor wasaidd. Mor wahanol wyt yn awr ir hyn oeddit cyn llarpio o Mr. Bully dy fab, Llywelyn! Oni buasai fy mod yn gwan-obeithio y bydd yn dda (x10) gennyt cyn hir gael cydymdrech mi o blaid iawnder yn erbyn cryfder, buaswn yn poeri ar dy wyneb o wir ddirmyg. Ond annoeth fyddai im wneuthur thi yn l dy haeddiant a minnaun awyddus ith gael yn gyfaill ac yn gydweithiwr. Pwy a ŵyr na chei di ath deulu olau newydd, a blas newydd ar y llinellau hynny na faidd ond meibion gwŷr eu canu:

 

Gwell ymladd hyd at waed na bod yn gaethion,

Gwell marwn ddewr na bywn wehilion.

 

BULLY: Beth! ai amcanu yr wyt i beri im gwesyn ffyddlon gan Taffi laru ar ei wasanaeth, a chydweiddi thi am ymlywodraeth y cynhyrfwr digywilydd?

 

PADDY: Ie, canys hunangar iawn fyddwn pe gwarafunwn i Taffi gad yr un iawnderau minnau, gan ei fod yn yr un cyflwr.

 

BULLY: Ond y mae Taffi yn foddlon ar ei gyflwr.

 

PADDY: Ydyw, ysywaeth, a hynny am yr un rheswm yn union ag y mae gweision Belial yn foddlon ar eu cyflwr hwy. Ond yr wyf in dal nad oes gan ddyn ddim hawl i fod yn foddlon yng ngwasanaeth Mr. Belial, na Mr. Bully, chwaith.

 

BULLY: Ped adferid i chwi eich rhyddid ach tiriogaeth, nid oes un ohonoch a fedrai gadw ei dŷ, na thrin ei dir. Meistr gwael a wneir o was.

 

PADDY: Eich bai chwi ydyw ein bod yn weision. (x11) Amdanaf i, nid wyf yn disgwyl, a minnau wedi bod cyhyd yn was, fedru gwneud trefn ar bethau mewn un dydd. Ond nid ydyw ddim i chwi pa un ai buan ai araf y dysg y gwas waith meistr. Hyn a wn y byddain well gan fy nheulu, or ddau, gael eu llywodraethun wael gennyf i na chad eu llywodraethun dda gan estron. Heblaw hynny, y maer gair ar led nad ydych yn llywodraethuch teuluch hun yn rhy dda, ond a ydyw hynny, debygwch chwi, yn rhoi hawl gyfreithlon i Mr. Russikoff i gymryd y llywodraeth oddi arnoch, yn unig am ei fod yn ddigon hunanol i dybied y medr lywodraethun well na chwi?

 

BULLY: Yn boeth y bo Mr. Russikoff! Y mae fy nyrnau yn ysu wrth glywed ei enw. Paham na buasair llwfryn yn derbyn fy her?

 

PADDY: Nid ydywr sylw ynan ateb im gofyniad i.

 

BULLY: A wyddost ti beth. Paddy, y maen well gennyf di, er mai troednoeth wyt, nar hen Russikoff yna. Mi rof it bar o esgidiau, os medri ddychmygu rhyw gelwydd newydd amdano.

 

PADDY: Os ydywn dda gennych fi, cedwch eich esgidiau, a gadewch i mi fod yn feistr arnaf fy hun ac ar fy eiddo. (x12)

 

BULLY: Y mae gennyf ormod o gariad atat ith ollwng yn rhydd, oes upon my honour.

 

PADDY: Gwarchod fi rhag y fath gariad. Rhy hunangar ydych, ac nid rhy ddyngar. Yr ydych yn proffesu bod yn garwr rhyddid, and yn wirioneddol yr ydych y mwyaf gormesol o feibion dynion. Gwn ddarfod i chwi ryddhau rhai gweision oddi tan lywodraeth eu caethfeistri, ond y mae gennyf achos i feddwl wneuthur ohonoch hynny yn hytrach o genfigen at y meistri nag o gariad at y gweision. Yr ydych yn pleidio rhyddid ar bob ystd oddieithr eich ystd eich hun. Os bydd gwas rhyw feistr arall yn deisyfu bod yn ŵr rhydd, yr ydych yn galw ei ddeisyfiadau yn ddyheadau naturiol a chyfiawn, ond gorflysiau ynfyd ac afiachus y gelwch fy neisyfiadau i. Os cyfyd gwas gorthrymedig yn erbyn gorthrymwr pell, chwi ai gelwch yn noble patriot, ond bradwr atgas ym gelwir i am arfer hyd yn oed fy nhafod yn eich erbyn chwi. Os daw gwrth-ryfelwr o bell ich tiriogaeth, caiff ei noddi ai foethi gennych; ond pa fodd, atolwg, y triniasoch fy meibion gwrthryfelgar i Tone, Orr, Sheares, Russell, Fitzgerald, Emmet. O! Emmet, fy mab, fy mab! pa fodd yth anghofiaf, Emmet? Or holl feibion a fegais ac a gollais ni bu nebun mor gu gennyf thydi. Ni bu erioed wrthryfelwr mwy (x13) aflwyddiannus na thydi, ond erys cylch o oleuni disgleiriach ar dy aflwyddiant di nag ar lwyddiant eraill. Ni bu ir gorthrymedig erioed amddiffynnydd mwy dihunangar, mwy hawddgar, a mwy huawdl. Ond dy garcharu ath grogi a wnaeth yr Herod hwn, a thorri dy ben ar l hynny. Feth fagwyd yn rhy dyner i orwedd mewn daeardy; yr oedd dy waed yn rhy bur iw leipio gan y cŵn. Cywilydd oedd anurddo corff mor hardd; gresyn oedd torri ymaith fywyd mor ieuanc. Merthyr, ac nid bradwr, yth elwir ymhobman oddieithr yn Anglestay. Am hynny, cwsg mewn heddwch, Emmet, fy mab.

 

BULLY: Os wyt yn methu deall paham yr wyf yn llethu gwrthryfelgarwch yn fy nhiriogaeth fy hun, ac yn ei feithrin yn nhiriogaethau rhai eraill, myfyria ar y wireb hon: Circumstances alter cases. Exit.

 

TAFFY: Oio! Rhaid i mi geisio cofior rheswm yna. Dichon y bydd o mor gyfleus ac angenrheidiol i mi ag i Mr. Bully. Gwna hwnnar tro yn gaead ar geg pob gwrthwynebwr. Ni fedraf gysoni fy holl ymddygiadau i gilydd, ond medraf gyfiawnhau pob un ohonynt yn wyneb y gwirionedd hwn Circumstances alter . . . Circum . . . Exit Taffi.

 

ALLAN OR Faner, EBRILL 21, 1880.


(x14)

II. PYNCIAU I BLANT (PUM SWLLT O WOBR)

 

FONEDDIGION,

Gan y bydd y nos ormesol, bellach, yn ymlid plant da yn gynharach-gynharach or heolydd ir aelwydydd, nid anfuddiol fyddai rhoi pwnc dadleuol iddynt i ysgrifennu arno. Cnt ddewis yr un a fynnont or pynciau isod, a chnt gymryd yr ochr a fynnont wrth ymdrin ag unrhyw un ohonynt, oddieithr y blaenaf. Rhag i neb or plant ddweud na ŵyr pa fodd i ysgrifennu arnynt, mi a roddaf gyfarwyddyd bras iddynt o dan bob pwnc.

 

Pa un ai mantais ai anfantais i Gymry ywr Gymraeg?

Wrth ysgrifennu ar y pwnc hwn addefed y cystadleuydd yn gyntaf oll fod cariad dyn at iaith ei dadau yn un or teimladau mwyaf cysegredig, ond profed yn ddi-oed ar l gwneud hynny fod yn weddaidd iddo fygur teimladau hynny, er dyfned ydynt, er mwyn llesoldeb bydol. Dangosed y gwnelai Cymro yn gall pe newidiai ei iaith, ei grefydd, ai Dduw hefyd, am dair punt yn yr wythnos yn lle dwy. (x15) Syniair werin gynt mair peth cyflawnaf oedd y peth buddiolaf hefyd yn y pen draw eithr profed y cystadleuydd fod y syniad ynan anghywir; neu profed or hyn lleiaf, fod budd uniongyrchol a theimladwy ar y budd na byddo felly. Haered (nid rhaid iddo ymdrafferthu i brofi), haered, meddaf, nad yw ymlyniad cenedl wrth ei hiaith briodol yn ddim angen na rhagfarn a clannishness. Er enghraifft, culni ysbryd syn peri i Gymro siarad Cymraeg yn hytrach na Saesneg; pe bain rhyddfrydig fe fwriai heibio ei iaith ei hun ac a fabwysiadai iaith y Saeson. Y mae ysbryd gwir ryddfrydig yn dysgu dyn i garu gwraig ddieithr yn fwy nai wraig ei hun, i fawrygu cencdl elynol yn fwy nai genedl ei hun, ac i ddewis iaith estronol yn lle ei iaith ei hun. Y maen wir na fynn y Saeson newid eu hiaith er dim, ie, ni fynn y rhan fwyaf ohonynt gymaint chwanegu iaith estronol at eu hiaith eu hunain. Ond er mai hwy ydyw un or ddwy genedl fwyaf uniaith yn Ewrop, eto ni byddain foneddigaidd i Gymro eu galw hwynt yn clannish nac yn rhagfarnllyd: yn un peth am eu bod wedi achub y blaen arnom trwy fwrwr geiriau yna in hwynebaun gyntaf; a pheth arall, am mai hwynt-hwy yw ein harglwyddi ein duwiau a ddylaswn ddweud. Y mae gennym nir Cymry bob hawl in gwaradwyddo ein hunain a phob rhyw enw (x16) drwg y gwelodd y Daily Telegraph yn dda ei roi arnom, gan fod hynnyn beth mor ddifyr gennym; ond nid oes gennym hawl i droi ar ein meistri gan ddywedyd, Tinddu ddu eber frn wrth yr wylan.

 

Dyma beth arall hefyd y gall y cystadleuydd ei haeru heb ofni cael ei wrthddywedyd gan y rhai na wyddant nemor am y Cyfandir, sef, na lwyddodd un genedl i siarad dwy iaith am dymor hir. Y maer byd mor fawr, a phob rhan ohono, oddieithr Lloegr, mor ddieithr ir rhan fwyaf o Gymry fel y maen ddiogel i Gymro cartrefol ddweud y peth a fynno amdano ac am ei drigolion.

 

Heblaw hynny, dyweded y cystadlydd mai cywilyddus o beth ydyw na ŵyr llawer o reithwyr a thystion Cymreig fawr fwy am iaith y Barwn Bramwell nag a ŵyr y Barwn Rramwell am eu hiaith hwythau. Yn sicr dylair Methodistiaid neu ryw gyfundeb cymwynasgar arall ddyfeisio rhyw gynllun i addysgur Cymry hyn i ddeall iaith y Barwn Bramwell ai osgordd. Y mae anwybodaeth y barnwyr ar dadleuwyr or iaith Gymraeg yn ennyn rhyw barchedigaeth dwfn yn cnaid pob Cymro diragfarn, ond gwrid a gyfyd iw wyneb pan welo dyst neu garcharor heb fcdru nemor o Saesneg. Dylid edrych ar Sais uniaith fel prodigy; ond dylid edrych ar Gymro uniaith yn benbwl. Traethed y (x17) cystadlydd ychydig o hanesynnau i gadarnhaur gwirionedd uchod. Cymered yr hanesyn hwn fel cynllun: Aeth gŵr a gwraig uniaith o Loegr i Ffrainc. Gan nad arweinid hwyn bersonol gan Gaze na Cook, bu raid ir gŵr ofyn rhyw gwestiwn i un or fforddolion brodorol, a chan i hwnnw ei ateb mewn iaith farbaraidd (cofier mai iaith farbaraidd y geilwr Sais bob iaith na ŵyr ef mohoni), gan i hwnnw, meddaf, ei ateb mewn iaith farbaraidd, trodd y Sais uniaith at ei wraig a dywedodd gyda theimlad a gyfansoddid o dosturi, o syndod ac o ddigofaint, Gracious me! this fellow is as ignorant as Plato he doesnt know a word of English!

 

Ac nid yn y llysoedd cyfreithiol yn unig y maer Gymraeg yn anfanteisiol, ond y mae felly hefyd yn y cynghorau plwyfol a threfol, ac addysgol ac iechydol a gedwir yng Nghymru. Bydd un neu ddau o aelodaur cynghorau hyn yn Saeson, o ran iaith os nad o ran cenedl hefyd, ac nid peth hawdd i Gymry a llonaid eu pen o Gymraeg ydyw tynnu allan ohonynt eu hunain ddigon o ymadroddion Saesneg i ymddadlau Saeson yn yr iaith Saesneg. Nid gwiw fyddai i bob aelod lefaru yn ei iaith ei hun fel y gwneir mewn un senedd ar y Cyfandir, ac fel y gwneir mewn amryw o gynghorau taleithiol yno, pan nad ywr Saeson yn deall Cymraeg. Nid (x18) gweddaidd chwaith fyddai gosod anghenraid ar Sais i ddysgu Cymraeg neu fyned ynghylch ei helynt. Gan hynny, rhaid i bob Cymro diragfarn ac unclannish wybod mair peth gorau fyddai i ryw ddwsin o Gymry wneud ffyliaid ohonynt eu hunain er mwyn dangos eu parch i un Sais. Dangosed y cystadlydd na ddichon y Cymry eu parchu eu hunain heb fod yn euog o amharchur Saeson, ac na ddichon iddynt wneuthur tegwch hwy eu hunain heb wneuthur cam u harglwyddi. Myneged ei alar hefyd oherwydd bod cynifer o Gymry mor rhyddfrydig i ddygymod ag iau caethiwed, ac yn ddiwethaf oll, cusaned ei gadwyni trwy gydganu r arglwyddi God save our gracious Queen.

 

2. Pa un ai mantais ai anfantais ywr Saesneg ir Saeson?

Profer, os mynner, mai mantais ydyw iddynt; ond os dewisir profi mai anfantais ydyw, dyweder na ddichon un Sais deithio trwyr byd ei hunan, ac na ddichon gael unrhyw swydd enillfawr ac anrhydeddus mewn gwledydd tramor dan y llywodraeth hon na than ryw lywodraeth arall heb wybod y Ffrangeg. Gan na ddichon pen bychan gynnwys dwy iaith, profer y byddain rhesymolach ir Saeson ymwrthod r Saesneg, ac ymfoddloni ar yr iaith fwyaf manteisiol yn unig, sef, y Ffrangeg. Noder (x19) hefyd mor fawr oedd anfantais Beaconsfield, ac mor anwybodus yr ymddangosai yng Nghynhadledd Berlin oblegid na fedrai mo iaith gyffredin ei gyd-gynghorwyr. O! na buasair Ffrancwyr, yr Ellmyn, y Rwsiaid, ar Tyrciaid, or un ysbryd nynir Cymry. Pe baent felly, buasent oll yn unfryd yn troi iw Saesneg o barch im Harglwydd Sais.

 

3. Pa un ai mantais ai anfantais i ddynion fyddai bod heb iaith o gwbl?

Os dywedir mai mantais fyddai hynny, dangoser y medr dynion eisoes wneud y ddau beth pwysicaf, sef bwyta a chysgu, heb yr un iaith, ac y medrent garu ac ymbriodi, ac ymbaffio ac ymgymodi, a chladdu ei gilydd hefyd heb iaith, pe rhoddent eu bryd ar hynny. Profer y byddai mwy o naturioldeb ar eu hysgogiadau, a mwy o fynegiant ar eu gwep pe baent heb iaith; y ceid gwared llwyr or pregethau hirwyntog, yr areithiau llywyddol, y cylch-lythyrau, yr hysbysiadau, yr enllibiau, gweniaith, Warton, Bradlaugh, y Police News, a phob rhyw geriach, pe baem heb iaith. Ar air, ceid y fath ddistawrwydd ar wyneb y ddaear fel y byddai Thomas Carlyle farw o lawenydd.

 

4. Pa un ai mantais ai anfantais i gerddorion ydyw bod mwy nag un dn ar yr un bennill?

Os barnar cystadleuydd mai anfantais ydyw, (x20) dyged resymau i brofi mai tystiolaeth yr oesau ydyw na chanodd un cerddor ddwy dn ar yr un pennill am dymor hir. Boddlonar werin, or hyn lleiaf, ar un. Wrth ddysgu tn newydd, anghofiant yr hen. Pe ceisient gadwr ddwy, anghofient y ddwy; neu ynteu, cymysgent y ddwy ynghyd, a byddai hynnyn waeth fyth.

 

5. Pa un ai mantais neu anfantais ir Swliaid yw eu bod yn groenddu?

Os dywedir mai anfantais, profer na feiddiasair Saeson eu trin mor annynol pe buasent yn bobl wynion. Yn wyneb hyn, dangosed y cystadlydd mai dyletswydd resymol y Swliaid yw troin wynion cyn gynted ag y gallont. Profer ei bod yn haws iddynt newid eu lliw na newid eu hiaith am nad ydyw eu lliw yn cyrraedd yn is nar croen, ond bod iaith eu tadau wedi paratoi lle yn eu henaid, ac wedi gosod ei nod ar eu peiriannau tufewnol; ie, cyn medru ohonynt siarad gair ohoni.

 

Dyna bynciaur gystadleuaeth; dymar rheolau eto:

 

1. Ni chaniateir i neb a welodd lawer or byd, ac a ŵyr amryw ieithoedd gystadlu ar y pwnc blaenaf am fod perygl iddo fod yn fwy clannish a rhagfarnllyd nar Cymry rhyddfrydig hynny a arhosodd ar hyd eu hoes tan ddylanwad y Saeson. (x21)

 

2. Ni chaniateir i neb manylaidd ei feddwl chwaith ymgystadlu arno rhag ofn iddo fyned iw drin yn hanesyddol, yn athronyddol, ac yn anianyddol, yn l dull Marsh, Muller, Menzel, Carpenter, ac eraill.

 

3. Bydd yn rhydd i blant Cymreig brofi bod y Gymraeg yn anfanteisiol, cystal ag y gallont yn Gymraeg, ac ni chaeir hwynt allan or gystadleuaeth hyd yn oed os digwydd iddynt wybod tipyn o Saesneg.

 

4. Y maen rhydd i Saeson o bob oedran ymgystadlu os medrant brofi na wyddant up iaith heblawr Saesneg; eithr rhaid ir ymgeiswyr Cymraeg fod naill ai yn eu plentyndod cyntaf, neu yn eu hail blentyndod.

 

5. Anfoner yr ysgrifeniadau trwy swyddfar Faner i ysgrifennydd Cymdeithas yr Unieithogion, erbyn dydd Nadolig y flwyddyn hon. Cyhoeddir y traethawd gorau yn y Boys Own Paper.

 

Y rhai hyn fydd y beirniaid: Edward Levy Lawson, Esq., Daily Telegraph Office, London, author of British Interests in the Moon, Russian Intrigue, Affghan Treachery and Irish Ungratefulness, Welsh clannishness, &c. Richard Johnny David, Esq., author of They Tuty of Welshmen (x22) to do ass they are towld, How iss to turn a Welshman into a Hinglisman, &c.

...............................Ydwyf, &c.,

...........................................Y GWOBRWYWR.

..............ALLAN or Faner, MEDI 1, 1880.

 

 

 

III PAHAM Y GORFUR UNDEBWYR

llygaid Cymro Cymreig yr wyf i yn dewis edrych ar y cwestiwn y gofynnwyd imi ei ateb yn Y Geninen; a chan fod y cyfryw Gymro yn perthyn yn hytrach i ysgol nag i blaid y maen debygol na ŵyr y darllenydd gymaint amdano ag a ŵyr o am y Cymro Fydd. Boed hysbys ynteu mai Cymro Cymreig yw pob Cymro syn credu ac yn cyffesu mai cadw Cymru yn Gymreig o ran iaith ac ysbryd ywr pwnc pwysicaf o bob pwnc gwleidyddol. Yn ei olwg ef, cadwr Gymraeg yn fyw ac yn iach ywr unig Geidwadaeth y maen weddus ir Cymry ymegno iw hamddifryn, a rhyddhaur Dywysogaeth oddi wrth yr ormes Seisnig syn ei gwneud hin gadlas chwarae ac yn grochan golchi i bobl anghyfiaith ac anghyweithas ydywr unig Ryddfrydiaeth y maen wiw ir Cymry ymladd drosti; canys y mae a wnelor Geidwadaeth r Rhyddfrydiaeth yma, nid yn unig llwyddiant, ond hefyd a bywyd y genedl yr ydym yn perthyn iddi. Gan mai pobl anaml ydym, yn preswylio parth bychan o Ynys Brydain, ni allwn argyhoeddi estroniaid ein bod yn (x24) ddim amgen na Saeson heb eu llwyr wareiddio os na bydd gennym iaith wahanol. I ni, y Gymraeg ywr unig wrthglawdd rhyngom a diddymdra, ac y maer sawl a dorror gwrthglawdd hwnnw, trwy barablu iaith ein gorchfygwyr heb raid nac achos yn euog o ddibrisdod syn dangos eu bod wedi colli pob parch iddynt eu hunain; a phan beidio dyn pharchu ei hun y mae hwnnw i bob perwyl wedi peidio a bod.*

 

(*Yn Ffrainc mi a fedraf Ffrangeg; ond paham y dylwn siarad estroniaith yn fy ngwlad fy hun? Lessing yn Minna von Barnhelm.)

 

Er bod y Cymro Cymreig yn rhy falch iw ddiddymu ei hun, nid yw on gulfarn o gwbl, fel y tybia rhai. Y mae on ewyllysio iw gydwladwyr nid yn unig ddysgu Saesneg a darllen llenoriaeth Saesneg, ond hefyd ddysgu pedair prifiaith y Cyfandir, er mwyn ymgydnabod phobl a llenoriaeth syn llai ynysaidd na rhai Prydain. Trwy dreulio tair neu bedair blynedd ar y Cyfandir, gwelent nad ywr Saeson ddim mor fawr o lawer yng ngolwg cenhedloedd eraill ag ydynt yn eu golwg eu hunain, ac yng ngolwg y Cymry plentynnaidd syn credu bod I say yn Saesneg yr un peth a Fel hyn y dywed yr Arglwydd yn y Gymraeg. Gwelent ei bod yn rhaid i estron o Sais dalu mwy deirgwaith am ei fwyd ai lety na rhyw estron arall, nid yn unig am ei fod yn (x25) anifail mwy ariannog, ond hefyd am ei fod yn anifail mwy didoriad, a bod yn rhaid gan hynny wrth fwy o amynedd iw oddef. Gwelent mai syniad isel sy gan yr Ellmyn ar Yswisiaid ar Yswediaid am y Cd Addysg a luniwyd gan fasnachwr uniaith ac annysgedig ai enw Forster, ac a adluniwyd gan ddynion sydd agos mor annysgedig ag yntau. Trwy dreulio rhai blynyddoedd ar y Cyfandir, fe ddysgent synion uwch am eu hen lenoriaeth eu hunain, ac yn is am lenoriaeth ddiweddar y Saeson.*

 

(*English science can now boast of but very few noted living names any more than can English literature.Daily Chronicle, September 12, 1895.)

 

Gwelent ohonynt eu hunain nad oes, ac na bu, cymaint ag un athronydd yn Lloegr, nad yw ei diwinyddion gorau yn yr oes hon ond corrod yn ymyl diwinyddion dwy o deyrnasoedd lleiaf Gogledd Ewrop, nad yw ei hesboniadau gorau ond lled-gyfieithiadau o esboniadaur Almaen ar Iseldir, nad yw ei geiriaduron helaethaf ond efelychiadau amherffaith o eiriaduron Ffrainc, ac nad yw ei dramodau mwyaf poblogaidd ond cyfaddasiadau o ddramodau gwaelaf Ffrainc ar Eidal, yr Ysbaen ar Yswd. Y maer Saeson yn cyniwair ymhell ac yn agos; er hynny, nid oes ganddynt, yn l eu tystiolaeth eu hunain, ddim un map nac un fforddiadur y gellir dibynnu arno. Cymerwn (x26) gysur; er bod gan y Saeson lawer gŵr grymus, un cawr sydd ganddynt, ac y mae hwnnw wedi marw er y flwyddyn 1l6. Os nad oes gennym un Shakespeare, y mae gennym iaith odidog, ac emynau ac alawon heb eu bath; ac os meithrinnwn ein hiaith, odid na fydd yforyr Cymry cyn deced doer Saeson.

 

Y Cymro Cymreig yn rhagfarnllyd! Nac ydyw, yn wir. Fe fyddai agos cyn chwithed ganddo weled Saeson Lloegr yn anghofio eu hiaith eu hunain er mwyn myned yn Gymry uniaith ag yw ganddo weled Cymry Cymru yn anghofio eu Cymraeg er mwyn myned yn Saeson uniaith. Dymar cwbl y mae on dadlau drosto, sef y dylair Cymry fod cyn ddysgediced ddwywaith o leiaf Saeson cyffredin.

 

A ydywr Cymro Cymreig yn gulfarn wrth haeru y dylair Saeson yng Nghymru ymostwng ir unrhyw amodau ag y maen rhaid i Gymry ymostwng iddynt yn Lloegr? Yn Lloegr y maen rhaid i Gymro ddysgu iaith y wlad cyn y rhoddir iddo un swydd gyhoeddus na swydd hyd yn oed fel gweithiwr ar un or ffyrdd haearn. Paham yr ydym nin goddef i Saeson uniaith gael pob rhyw swydd yng Nghymru, ac felly yn eu denu yma i heidio in gwlad? Ai am ein bod yn fwy haelfrydig, ai ynteu am ein bod yn ffolach na chenhedloedd eraill? Er (x27) mwyn gweld gwrthuni ein hymddygiad, dychmygwn fod y Saeson yn ymddwyn tuag atom ni fel yr ydym ni yn ymddwyn tuag atynt hwy. Dychmyger eu bod ynghanol Lloegr yn troi cyfarfod yn Gymraeg neu yn hanner Cymraeg o achos bod yno ddau neu dri o Gymry uniaith yn ddigon hy i weiddi Cymraeg, Cymraeg. Dychmygwn eu bod yn dewis Cymro uniaith iw cynrychioli yng Nghaint neu yn Ynys Wyth, au bod yn llefain, Clewk, Clewk, wrth wrando ar y cyfryw gynrychiolydd yn traethu yng Nghymraeg llydan Sir Fn ar y priodoldeb o roi ychydig o le i iaith a llenoriaeth Saesneg yn athrofeydd Caergrawnt a Rhydychen. Dychmygwn fod barnwyr ac ynadon Lloegr gan mwyaf yn Gymry heb fedru dim Saesneg, a bod y rhai sydd yn medru Saesneg yr un ffunud yn mynnu siarad yn Gymraeg; fod y dadleuwyr, wrth erlyn ac amddiffyn, yn apelio at y barnwyr ar rheithwyr yn Gymraeg, ac yn gwastraffu amser i holir tystion trwy gyfieithydd. Dychmygwn fod trigolion St. Albans neu Clackton-on-Sea yn codi eglwys a phedwar capel ar gyfer ymwelwyr Cymreig a theulu neu ddau o breswylwyr Cymreig, ynghyd dwsin o Saeson sydd wedi colli eu Saesneg wrth werthu llefrith, cwrw, cennin neu bysgod ir Cymry hynny. Dychmygwn fod athrawon ysgolion Lloegr yn (x28) gwialenodio, ie, yn ffonodio eu disgyblion am siarad Saesneg yn yr ysgol, ac yn eu rhybuddio na siaradont that vulgar English y tu allan ir ysgol chwaith. Dychmyger bod miloedd o goegynnod a choegennod ar hyd a lled Lloegr yn clebran Cymraeg yn y siopau, yn y trenau, a hyd yn oed mewn dosbarth yn yr ysgolion Sul, a hynny am eu bod yn synio bod siarad hen iaith go bur fel y Gymraeg yn beth mwy gweddus na siarad rhyw glytwaith diweddar fel y Saesneg. Dychmygwn fod ar agos bob siopwr yn Lloegr gywilydd ei alw ei hun yn butcher, yn clothier, neu yn shoemaker, a bod Richard Cockburn, Cigydd; John Coldbottom, Dilledydd; ac Alfred Rawbottom, Crydd, yn serennu uwch ben y siopau. Dychmygwn fod Cwmnir L. & N. W. R. yn dileur enw Runcorn Station, ac yn peri paentio ar yr ystyllen: Gorsaf yr Un-Corn; fod gweision Gorsaf Oxford yn gweiddi Rhydychen er mwyn boddior astudwyr Cymreig, a bod gweision gorsaf Caer er mwyn peri cyfleustra i farchnadwyr ffwdanllyd Cymru yn dywedyd wrthynt yn fwyn; This way, gentlemen, to the Nerpwl train. Dychmyger (os gellir dychmygu peth mor anghredadwy) fod gweithwyr o Saeson ar rai o ffyrdd haearn Lloegr yn goddef i ddeuddyn uniaith au henw Huws a Dafis eu trin mor drahaus ag y mae (x29) gweithwyr o Gymry ar rai o ffyrdd haearn Cymru yn goddef i rai Saeson uniaith eu trin hwy.*

 

(*Y maen ymddangos fod gan y Saeson anhawddgar hyn ffordd newydd i gael gwared or gweithwyr Cymreig, sef eu gyrru i weithio, ymhell oddi cartref, a thrwy hynny beri iddynt deimlo bod eu cyflog yn rhy fach iw cynnal hwy mewn llety.)

 

Yn sicr, ni byddain fwy anweddus ir genedl ieuengaf ddynwared y genedl hynaf nag ydyw ir genedl a orchfygwyd ei hamharchu ei hun er mwyn dangos parch ir genedl ai gorchfygodd. Os dywed rhywun mai cenedl gydraddol ydym r Saeson ac nid un ddarostyngedig iddynt, yna paham na bai gennym senedd Gymreig? Neu, yn niffyg senedd Dywysogaethol, paham na bai nifer ein cynrychiolwyr yn y Senedd Ymerodrol yn gyfartal nifer cynrychiolwyr y Saeson? lle bynnag y bo predominant partner, nid oes yno gydraddoldeb. Nid yw predominant partner yn ddim amgen nag enw mwyn ar orthrechwr tyrant.

 

Yr hynaf a wasanaethar ieuengaf. Dynar ffaith ar hyn o bryd, ond y maer Cymro Cymreig yn gobeithio na bydd hynny ddim yn ffaith byth; nid am ei fod yn ddigon plentynnaidd i roi coel ar broffwydoliaethau Myrddin a Thaliesin, eithr am fod ganddo gred yn Rhagluniaeth a chyfiawnder Duw. Fe demtid dyn i gredu nad oes Creawdwr a (x30) Llywodraethwr yn bod pe gorfyddai iddo gredu y goddefir i genedl mor waedlyd ac ysbeilgar r Saeson flino a llygrur byd yn llawer hwy. Yn fuan neu yn hwyr, y mae traha cenedl yn dychwelyd ar ei phen ei hun, a pha genedl erioed a fu mor drahaus r Saeson? Y mae llawer cenedl o dan ei phawen er ys ugeiniau a channoedd o flynyddoedd; er hynny, nid oes odid un ohonynt wedi dygymod i chyflwr. Y mae miloedd ar filoedd o Gymry heddiw mor ffiaidd ganddynt fod yn ddarostyngedig iddi a phe buasent yn byw drannoeth ar l cwymp Llywelyn; ac fe godai Iwerddon, ar Aifft, ar India, mewn gwrthryfel yn ei herbyn yr wythnos nesaf, pe rhyngai bodd i Ffrainc neu Rwsia dorri asgwrn ei chefn. Os or braidd y mae hin gallu gorfod ar fn genhedloedd anarfog a hannernoethion, pa le yr ymddengys hi pan ddelo chwant arni i brofi ei gynnau newyddion mewn rhyfel yn erbyn cenedl gref? Gymry, nid yw ddoeth i chwi frysio i ymgolli ynghanol y Saeson ni wyddoch beth a ddigwydd mewn deng mlynedd.

 

Ysywaeth, nid ywr Cymry Cymreig eto wedi ymgyfunon blaid wieidyddol; ar wasgar y maent ar hyn o bryd ymblith y pleidiau eraill. Y mae llawer ohonynt wedi ymuno r Cymry Fydd, o achos eu bod yn tybied bod y blaid honno ychydig (x31) yn llai Seisnigaidd nar hen blaid Chwigaidd. Y mae eraill ohonynt yn parhaun aelodau or blaid Chwigaidd am eu bod yn ofni bod swyddogion Cymru Fydd yn chwanocach i farchogaeth ar y teimlad Cymreig nag iw fagu. Y mae nifer nid bychan o Gymry Cymreig yn Doraid, am eu bod yn credu y gall dyn fod yn Gymro da, beth bynnag fyddoi syniadau am Fasnach Deg, am Iawn i Dafarnwyr, am Ynadon di-arian a di-ddysg, ac am y pwnc pitw pa un ai o lyfr ai yn syth or safn y gellir yn orau wenieithio i enaid ein hannwyl frawd a ymadawodd or byd. Y mae llawer or Cymry Cymreig yn.-ymgadw ymhell oddi wrth bob plaid wieidyddol ar sydd yn awr yn y maes, am eu bod yn barnu nad yw dynionach sydd yn ddiofal am eu braint bennaf ddim yn haeddu cael breintiau llai. Y mae byw ar gawl yn fyw rhy dda o lawer ir sawl a ddiystyrou genedigaeth-fraint.

 

Un arwyddair, sef Cymru Gyfan, sydd gan y Cymro Fydd; ond y mae gan y Cymro Cymreig dri arwyddair, sef Cymru Rydd, Cymru Gyfan, a Chymru Gymreig. Canys, heb fod yn Gymru Gymreig, Cymru mewn enw yn unig fydd hi. Y maer Cymro Fydd yn gwawdior waedd Cymru ir Cymry, ac yn ceisio boddhaur Saeson heb lwyr (x32) anfoddhaur Cymry trwy weiddi Lloegr ir Lloegrwys, a Chymru ir Cymry ac ir Saeson. Hyd yn oed pan fydd y Cymro Fydd yn gweiddi Cymru Gyfan, nid ywn hawdd deall beth y mae on ei feddwl; ond yng ngenaur Cymro Cymreig y maer ymadrodd yn gwbl ddiamwys, ac yn arwyddocau: Cymry hyd at ei hen derfynau, sef Cymru hyd at Hafren.

 

Fe ŵyr y darllenydd bellach pa beth yw teimlad a pha beth yw credor Cymry Cymreig; ac fe eddyf eu bod yn ddosbarth cryf o ran nifer, ac y byddant yn gryf o ran dylanwad hefyd, ar l eu cyfunon blaid. Mewn gwirionedd, dwy blaid wleidyddol a ddylai fod yng Nghymru hyd oni chaffo hi ei hawliau cenhedlig, sef Plaid Gymreig a Phlaid Wrth-Gymreig, a gwneuthur y blaid olaf yn wannach wannach a ddylai fod ein hymgais pennaf. Peth plentynnaidd a gwaeth na phlentynnaidd yw inni ddynwared y Saeson trwy ymrannu yn Doraid Duw an cadwo, ac yn Doraid Gafr au sgubo, yn Chwigiaid Dofion (Liberals) ac yn Chwigiaid Gwylltion (Radicals), yn Bleidwyr Athrawiaeth yr Iawn (Compensationists), ac yn Bleidwyr Barn Ddidrugaredd (Anti-Compensationists), cyn penderfynur pwnc pwysig pa un air Cymry air Saeson sydd i gael eu ffordd yng (x33) Nghymru, a pha un air Gymraeg air Saesneg sydd i fod yn iaith ysgolion a chynghorau a swyddfeydd a llysoedd barn Cymru.

 

Ar l dangos pa fath un ywr Cymro Cymreig, yr wyf or diwedd yn dyfod at y gofyniad a roddwyd imi, sef, Paham y gorfur Undebwyr yn yr Etholiad Cyffredinol diwethaf? Yr wyf yn ateb yn fyr ac yn bendant mai am eu bod yn Undebwyr. Y maen hawdd gennyf gredu bod a wnelo Deddf Gwaharddiad Lleol ychydig bach r gorchfygiad, a bod a wnelo anallu, annifrifwch, a chroesdynnu arweinyddion y Blaid Chwigaidd beth yn ychwaneg ag ef; ond bwriad y blaid honno i roddi Ymreolaeth i Iwerddon ac i ddadsefydlur Eglwys yng Nghymru a barodd ir Saeson ymgynddeiriogi yn ei herbyn. Toraid hyd i fr eu hesgyrn ydyw corff mawr y genedl Seisnig mewn materion cenhedlig, ac y r maen ddiau fod y darllenydd wedi sylwi mai yn Lloegr ac yn y rhannau mwyaf Seisnig or gwledydd Celtig y cafodd yr Undebwyr fwyafrif mawr. Yr oedd Chamberlain yn Rhyddfrydol hyd at fod yn eithafol tra oedd ei blaid yn ymfoddloni ar ddeddfu i ddosbarthiadau trwyr deyrnas, ond pan osiodd ei blaid ddeddfu i genhedloedd, sef ir Gwyddelod ar Cymry, ar wahn ir Saeson, fe droes y gŵr o Birmingham yn Dori rhonc. Ac y mae Chamberlain (x34) yn hyn o beth yn deip neu yn ddangosiad teg o ryw naw o bob deg or genedl syn honni mai hyhi ywr predominant partner. Gwybydd, ddarllenydd, mai brwydr rhwng y Celtiaid ar Teutoniaid oedd y frwydr etholiadol a ymladdwyd y mis or blaen; ac ni all y Celtiaid byth mwy ddisgwyl am gymorth effeithiol gan y Saeson tuag at ei hennill hi. Pa beth gan hynny a wnant er mwyn dwyn barn i fuddugoliaeth? Ymuno i gilydd yng Nghymru, Iwerddon, ac Ucheldiroedd yr Alban, i ffurfio Cynghrair-Celtig, a chytuno i ymladd yn y modd mwyaf Parnelaidd am yr un r unrhyw beth, a hwnnw yn gyfryw beth ag a gynhyrfo wladgarwch y cenhedloedd darostyngedig hyd y gwaclodion. A pha beth amgen a all hynny fod nar hawl ddwyfol iw llywodraethu eu hunain fel y gwelont hwy yn dda? , Neu, yng ngeiriau Freeman yr hanesydd: The right of every nation to govern, or, if so be, to misgovern itself. Gan fod y Teutoniaid wedi cyhoeddi rhyfel yn erbyn y Celtiaid, cyhoedded y Celtiaid ryfel yn eu herbyn hwythau; ac er ein bod yn wannach o lawer nar Saeson, yr ydym ynghyd yn ddigon cryfion i orchfygu. Ni faidd Lloegr ddangos ei holl rym yn erbyn y gwledydd agosaf ati, rhag ofn lleihau ei dylanwad yn ei thiriogaethau pell. Fe fyddain well ganddi ildio llawer iawn na dangos (x35) iw gelynion ymhob parth or byd fod ei chymdogion agosaf mor anfoddog a gwrthryfelgar fel na allai hi ddim ymddiried iddynt ar adegau enbyd. Ofn ac nid cariad a barodd iddi ryddfreinior Pabyddion a dadsefydlur Eglwys yn Iwerddon; ac ofn yn unig a bair iddi eto roddi ymlywodraeth ir cenhedloedd sydd yn ddarostyngedig iddi. Os darfu iddi, trwy ofn, ildio cymaint i un genedl yn yr amser a fu, pa faint mwy, tybed, a ildia hi i dair yn yr amser a fydd? Lle da i Arglwydd Salsbri sefyll yn warsyth yn y fan y crymodd Duc Wellington.

 

Ysywaeth neu ysywell, y maer ymryson rhwng dosbarth a dosbarth wedi myned erbyn hyn yn ymryson rhwng cenedl a chenedl; ar Saeson ynghyd Cheltiaid Seisnigedig sydd wedi mynnu i hynny fod. Na sonier mwyach am Chwigiaid Cymru a Thoraid Cymru; sonier yn unig am y Cymry ar Gwrth-Gymry. Y maer Cymry yn lluosocach o lawer nar Chwigiaid, ac fe ellir disgwyl i Gymry ymladd yn erbyn y gelyn cyffredin yn fwy calonnog o lawer nag y buont yn ymladd yn erbyn ei gilydd. Rhaid addef bod ymgeiswyr y Saeson ar Cymry Seisnigedig yng Nghymru wedi cynhyrfu mwy o deimlad o blaid Undebaeth nag a gynhyrfodd ymgeiswyr y Cymry yn ei erbyn, ac y maen hawdd canfod yr achos. Nid oedd gan ymgeiswyr y Cymry (x36) ddim iw gynnig ir Cymry fel cenedl heblaw dadsefydliad yr Eglwys, ac y mae hwnnw, arno ei hun, yn hytrach yn bwnc sectol nag yn bwnc cenhedlig; o leiaf, y maen anodd dangos ir cyffredin ei fod yn ddim amgen na hynny. Fel hyn y maer cyffredin yn ymresymu: Pa beth a all fod yn cynhyrfur Ymneilltuwyr gwleidyddol i alwr sect sefydledig yn Estrones, ac yn Eglwys Seisnig yng Nghymru ai cariad at eu cenedl neu at eu hiaith? Nagen ddiau, canys y maent hwy eu hunain yn llenwir wlad ag estronesi Seisnig, a thrwy hynny yn dangos nad gwaeth i Gymro addoli yn iaith ei orchfygwyr nag yn iaith Llywelyn. Yr ydym yn methu gweled bod Eglwys Loegr yn gwneud cymaint i Seisnigo Cymru ag eglwysi Seisnig yr Ymneilltuwyr. Fel rheol, y mae ynddi hi un gwasanaeth Cymraeg bob Sul, ond yn eglwysi Seisnig yr Ymneilltuwyr ni cheir clywed un gair o Gymraeg. Or ddau, yr ydym yn meddwl y byddai Cymro yn llai o fradwr wrth fyned i eglwys hanner Saesneg nag wrth fyned i gapeli hollol Saesneg. Os o wladgarwch y maent yn chwenychu dadsefydlu Eglwys Loegr, dadsefydlant eu heglwysi Lloegraidd eu hunain i ddechrau. Peidiant chyfrannu arian tuag at godi a chynnal y cyfryw eglwysi, a bwriant allan or Senedd ac or cynghorau bob cynrychiolwr sydd trwy eiriau (x37) neu drwy arian yn cefnogir fath glybiau anghymreig. Yn boeth y bor Eglwyswyr ar Ymneilltuwyr: rhyngddynt i gilydd hwy a ddinistriant Gymru os cnt eu ffordd. Nid ywr helynt sydd rhyngddynt ond ymgecraeth rhwng pechaduriaid a rhagrithwyr. Cenfigen sectol sydd wrth wraidd eu holl regfeydd. Awn in pebyll a gadawn iddynt, hyd oni chodo rhywun yng Nghymru a garoi genedl yn fwy nag Eglwys Loegr ac achos Saesneg.

 

Fel hyn y mae llawer o Ymneilltuwyr Cymroaidd yn siarad; am hynny, braidd y gellir disgwyl iddynt ymladd yn egnol dros yr ymgeiswyr a fydd yn gofyn am eu cefnogaeth. Y mae rhai or ymgeiswyr Chwigaidd yn dangos llai o gallineb, os nad llai o wladgarwch hefyd, hyd yn oed nar ymgeiswyr Toraidd. Cymerer yr ymgeiswyr dros fwrdeisdrefi Dinbych yn enghraifft. Gan fod gennyf hawl i bleidebu yn Rhuthyn, fe ddanfonwyd i mi fwrnel o bapurau argraffedig a sgrifenedig oddi wrth y ddau ymgeisydd, Gwallter Morgan a Thudur Hywel. Yr oedd holl bapuraur ymgeisydd Toraidd mewn Cymraeg pur dda, a holl bapuraur ymgeisydd Chwigaidd mewn Saesneg gweddol. Yr oedd y Tori yn dweud y dylid cefnogi iaith, llenoriaeth ac arferion y Cymry, ar Chwigiad yn dweud yr ymroddai fo i ofalu am the affairs of this great (x38) nation. Fem llanwyd digofaint a chywilydd wrth ddarllen cylch-lythyr mor ynfyd ac mor sarhaus, a phenderfynais ar y pryd na rown byth bleideb i ymgeisydd oedd yn carur great nation yn fwy nai genedl fach ei hun: ond rhag ofn nad oedd on medru sgrifennu Saesneg yn ddealladwy, mi a euthum i Ruthyn er mwyn c.ael eglurhad ganddo yn Gymraeg ar ei ymadrodd rhyfedd. Ysywaeth, nid oedd o yno, ond fe ddywedodd rhai oi gyfeillion (y nefoedd a faddeuo iddynt os dywedasant gelwydd politicaidd wrthyf) mair ysgrifennydd a oedd yn gweithredu dros yr ymgeisydd a wnaeth y llythyr anffodus oedd yn fy mlino, ac na wyddair ymgeisydd ei hun ddim amdano, er bod ei enw wrtho; a chan fod yr ysgrifennydd hwnnwn fwy o Sais nag o Gymro, ac yn byw y tu hwnt i Glawdd Offa, nad oedd yn hawdd iddo gofio bod y fath genedl r Cymry yn bod, ac am hynny y byddain resyn imi gosbir ymgeisydd o achos anwybodaeth ei ysgrifennydd. Er bod hyn yn eglurhad aneglur iawn, ei dderbyn a wneuthum am ei werth, a rhoi fy llais nid o blaid y Great Nationist, eithr yn erbyn yr Unionist, a phan glywais beth oedd diwedd y chwarae, yr oedd yn dda gennyf fod Morgan wedi colli, ac yn ddrwg gennyf fod Hywel wedi ennill.

 

Nid oes gofod i sn am Mr. Herbert Roberts, yr (x39) hwn sydd, fel Martha, yn ofalus ynghylch llawer o bethau, a heb fod yn ddiofal am ddim oddieithr yr un peth angenrheidiol; nac am yr estron diddrwg sydd yn cynrychioli capelau dyledog Sir Fflint, yr hwn sydd, fel Mair a Phersis, yn cymryd llawer o boen yn yr Arglwydd i ddeall beth a fynn ei etholwyr anghyfiaith iddo ei wneud erddynt. Y maen ddigon i mi ddweud fod y rhai hyn, ac amryw o ymgeiswyr pellach, wedi aflwyddo mewn rhan neu yn gwbl, am nad oedd yn eu hanerchiadau ddim i gyffroir galon Gymreig. Os oedd ymgeiswyr Toraidd yn gallu tanio Saeson a Chymry Seisnigedig trwy frygawthan am Undod yr Ymerodraeth, fe allasair ymgeiswyr Chwigaidd yr un ffunud danior Cymry trwy sn am hawlio priod y Dywysogaeth. Os mynn ymgeiswyr mewn etholiad sn am bob rhyw beth oddieithr y peth mwyaf, gan osod hawddfyd person a dosbarth yn uwch na rhyddid cenhedlig, pa fodd y gellir beio ar rai or etholwyr am gyfrif y Chwigiaid ar Toraid yn ddau dy^ masnachol, ac am eu bod yn cymryd eu cennad i fyned iy stop lle y cynigir iddynt y fargen orau?

 

Erbyn hyn y maer Blaid Chwigaidd yn Lloegr agos wedi diflannu, a hyd yn oed ped ymddangosai hi eilwaith yn ei nerth ymhen chwech neu ddeuddeng mlynedot, hi a fydd yn rhy ofnus i ail gynnig (x41) ir Cymry ar Gwyddelod y pethau y gorchfygwyd hi ou plegyd. Am hynny, nid trwy ennill ei ffafr hi, eithr trwy flinor Blaid Doraidd, sef yw hynny, trwy flino corff y genedl Seisnig y gall y cenhedloedd darostyngedig godi eu pennau. Y mae Rhyddfrydiaeth bellach yr un peth rhoddi rhyddid ir cenhedloedd Celtaidd, ac y mae Toraeth yr un peth u rhwymo chadwynau pres yn lle chadwynau haearn. Y Teutoniaid yn erbyn y Celtiaid fydd gwaedd y Toraid, ar Celtiaid yn erbyn y Teutoniaid fydd gwaedd y Rhyddfrydwyr: ac yn wir, meddaf i chwi, ni cheir byth lawer or cyfryw Ryddfrydwyr yn Lloegr. Rhaid ir Cymry, mewn undeb r Celtiaid eraill, ymddarparu i ymladd yn erbyn cenedl gyfan, ac nid mwyach yn erbyn plaid; canys y maer etholiad diwethaf wedi dangos yn amlwg fod y Saeson bron i gyd yn unfarn yn erbyn cydnabod y Cymry ar Gwyddelod yn genhedloedd priodol. Y maer gwr bonheddig o Loegr yn addef bod y fath greaduriaid lleidr Cymreig a llofrudd Gwyddelig, ond y mae on gwadu bod y fath bobloedd chenedl Gymreig a chenedl Wyddelig. Un genedl sydd, os gwelwch yn dda, sef y genedl fawr hon, chwedl Gwallter Morgan; ac aelodau annheilwng yw pawb or Cymry ar Gwyddelod (oddieithr y drwgweithredwyr) ohoni hi. Sais (x41) bendigedig oedd Wellington pan gynorthwyodd o Blow a Bltcher i orchfygu Napoleon yn agos i Waterloo; ond damned Irish traitor oedd o pan bleidiodd o fesur yn Nhy^r Arglwyddi i ddwyn ymwared ir Pabyddion.

 

Nid yw ddrwg gennyf ddarfod dryllior gorsen Seisnig yr oedd Chwigiaid Cymrun pwyso mor hyderus arni. Fe ellir disgwyl y byddwn bellach yn fwy o Gymry ac yn fwy o Geltiaid, ac fe argyhoeddir pob gwleidydd o gyfreithiwr mai ofer fydd iddo mwyach lefaru a gweithredu i lygad yn wastadol ar y sach wln yn Nhy^r Arglwyddi. Heblaw hynny, fe geir yn ystod teyrnasiad y Toraid ddigon o amser i ddysgur Cymry i chwenychu ac i geisior un peth y maer Gwyddelod yn ei geisio. Canys oni chawn Ymreolaeth ar yr un pryd r Gwyddelod, byddwn yn rhy weinion i gael Ymreolaeth byth. Am fy mod yn Ymreolwr cywir a chyson, yr wyf yn parhau i lefain, er gwaethaf gwawd Saeson arglwyddaidd a Chymry gwasaidd: Cymru ir Cymry; Lloegr ir Saeson; yr Alban ir Albaniaid; Iwerddon ir Gwyddelod! Yr eiddor Cymro ir Cymro, ac eiddor estron ir estron! Yn enw rheswm, pa beth sy decach?

 

............................EMRYS AP IWAN.

............ALLAN OR Geninen, 1895.


(x42)

IV WELE DY DDUWIAU, O WALIA!

Cyfod dy galon a'th ael, ddarllenydd: nid ydyw dy wlad cyn waethed ag y dywedir ei bod. Y maen myned yn llai eilunaddolgar bob oes. Yn y dyddiau gynt, yr oedd rhifedi ei duwiau hi yn l ei dinasoedd; ond ni cheir ynddi bellach ond pump neu chwech, o'r mwyaf. Bu llawer ohonynt farw o wendid a hendid. Eraill, o eisiau amgenach croeso, a giliasant i wledydd dieithr, a'r lleill a alltudiwyd o achos y niwed a barent i'r wladwriaeth.

 

Gwelwyd bod Adramelcch yn rhy hoff o gig plant am hynny rhoddwyd ef i genedl fwy epilgar. Ni allai Rimmon a Baalpeor gydweithio; am hynny gorchmynnwyd i Rimmon, druan, fyned i chwilio am genedl nad ofnai olau dydd. Gwrthryfelodd y Cymry'n fore yn erbyn Baalzebub, duw'r gwybed; a'u dadl oedd hyn dywedent nad teg oedd eu gorfodi i gynnal brenin rhwysgfawr dros flynyddoedd crynion tra nad oedd raid wrtho ond am fisoedd yr haf; a haerent fod ganddynt ddigon o allu moesol a naturiol i ladd pob rhyw bryf a'u cosai hwynt yn ystod y misoedd oerion heb gymorth un (x43) duw. Yntau, gan ryfeddu'n aruthr wrth eu hanghrediniaeth, a gyflogodd i fyned i'r Eidal lle y mae'n cael ei wala o waith trwy gydol y flwyddyn. Cafwyd nad oedd y duwiesau Melpomene ac Urania yn gweddu yma, gan fod y naill yn ymdrin phethau rhy uchel, a'r llall phethau rhy ddyfnion; am hynny, gyrrwyd hwy'n anrheg i'r Germaniaid. Bellach, y mae'r rhan fwyaf o eilunaddoliaeth y genedl yn rhedeg mewn dwy sianel Ariangarwch a Saisaddoliaeth! Yn lle rhannu eu calon fel cynt rhwng duwiau lawer, y mae'r Cymry yn awr wedi i crynhoi eu holl serch ar ddau lo y llo aur a'r llo Seisnig. Rhaid addef na ddangosant fawr o ragfarn yn eu heilunaddoliaeth, canys y maent yn parchu'r hen a'r diweddar. Y mae'r llo aur wedi bod yn dduw llawer oes a llawer gwlad. Gwnaethpwyd ef ond odid yng ngefail Tubal Cain, ond, ac addef y gwir, corrach o dduw go ddiweddar ydyw'r llo Seisnig. Ni all hawlio dim parch ar gyfrif ei oedran.

 

Un ydyw na wybu Israel ddim amdano. Ni chafodd erioed yr anrhydedd o eistedd yn ystafell y duwiau yn Rhufain. Erioed ni chodwyd allor iddo yn Athen. Ond os nad ydyw ei ddyddiau'n ymestyn ir cynfyd, os nad aeth y sn amdano hyd eithafoedd daear, y mae er hynny yn dduw gwir genedlaethol. Y Cymro ai dyfeisiodd, y Cymro a'i toddodd, y (x44) Cymro a'i lluniodd, a'r Cymry yw'r unig genedl ar y ddaear sydd yn ei theimlo'n fraint i gael ei addoli. Ond gadewch i ni aros y tro hwn gyda'r un aur. Duw yw hwn na ddiystyrir mono gan un genedl ar y ddaear, ond nid oes ond Cymry, y Saeson a'r Americaniaid yn ei garu ef a'u holl nerth ac a'u holl feddwl. Y dyn ariannog ydyw'r homme comme il faut ym Mhrydain. Nid yw felly mewn gwledydd mwy gwr. Ped ymholai'r Swediad ynghylch rhywun, gofynnai "Pa fodd y mae'n ymddwyn?" Gofynnai'r Helvetiad, y Germaniad a'r Isdiriad, "Pa faint o wybodaeth sydd ganddo?" Gofynnai'r Ffrancwr, "Pa faint o ddawn o esprit, sydd ganddo?" Ond y Sais a ofynnai, "Pa faint o arian sydd ganddo?" Yn fyr, Sut droed sydd ganddo, medd y Swediad. Sut dafod sydd ganddo, medd y Ffrancwr. Sut ben sydd ganddo, ebe'r lleill; ond sut logell sydd ganddo, medd y Sais!

 

Achwynir yn fynych ddarfod i gyndadau ein cyfoethogion etifeddol gael eu tir a'u golud trwy drais. Addefaf hynny, ond eto y mae'n well gennyf i'r cyfoethogion boneddol hyn na'r cyfoethogion difonedd; y maent yn fwy hynaws, yn fwy difalch ac yn fwy diddichell. Yn wir, caech eu bod yn fwy o ddynion na hwy ymhob modd, pe peidiech ag edrych arnynt trwy offeiriald. Geilw rhai'r dyn a (x45)

bentyrrodd olud mewn byr amser yn self-made man. Self-unmade man y galwaf i bob corrach. A welsoch chwi ddyn a roes ei fryd ar ennill cyfoeth yn ymboeni i ddatblygu ei ddynoliaeth ryw dro? Beth, atolwg, yw'ch syniad chwi am ddyn? Os mynnwch eich annynoli'ch hun, penderfynwch fyned yn gyfoethog. Dyma'r ffordd frenhinol i grebachu'r enaid. Ond tebygaf eich clywed yn dadlau y gall dyn fyned yn ariannog heb fod yn ariangar. Addefaf y gall, trwy ddirfawr ffawd, ond dal yr wyf fod yr amserau hyn y fath fel na all dyn, fel rheol, bentyrru arian yn gyflym heb garu arian, heb hefyd esgeuluso'i ddyletswyddau tuag ato'i hun, at ei gymydog, ac at ei Dduw. Nid wyf yn tybied bod y grediniaeth hon mor ddieithr i chwi, fel y bo'n rhaid colli amser i ddangos y rhesymau y mae'n gorffwys arnynt. Ofnaf mai ychydig sydd yn rhedeg yn chwyrn i El Dorado i wlad yr aur heb wneud yr hyn sydd yn annheilwng o Gristion, os nad o ddyn. Gynifer sy'n dyfod i olud trwy fath o hapchwarae. Y naill o wir ddamwain a lwydda yn ei anturiaeth, ac a ddaw felly i anrhydedd, a'r llall, druan, a fetha, ac yna a fwrir allan o'r synagog a hynny, cofier, nid o achos ei gamwedd, ond o achos ei anffawd. Yng ngolwg rhai dynion, y mae llwyddiant yn gosod sl o gyfreithlondeb ar bob camwri. Gwir yw'r gair (x46) sy'n dywedyd nad gloew mo'r afon honno y mae ei dyfroedd yn chwyddo'n sydyn. "Llaw y diwyd a gyfoethoga"; ond ymgyfoethogi'n arafaidd a naturiol y mae ef, ac os bydd yn dduwiol yn gystal ag yn ddiwyd, ni wna Duw byth ei felltithio chymaint o gyfoeth ag a fo'n fagl iddo.

 

Mawr yw gallu'r llo aur! Trwy ei gymorth ef gall dyn gael bron unrhyw swydd a chwenycha, ond ysywaeth nid oes neb mor anghymwys 'r corrach i lenwi'r swyddau a gaffo; canys dyn yw ef na chymerodd hamdden erioed i drwsio'i ymennydd, ac i ysgubo'i galon.

 

Rhaid addef bod llawer, hyd yn oed o'r corachod hyn, yn rhoddi'n helaeth o'u gormodedd. Y mae eu rhoddion wrth eu barnu arnynt eu hunain yn werthfawr a chymeradwy; ond a ydynt hwy drwy'r cyfraniadau hyn yn gwneuthur iawn am y dyletswyddau a esgeulusant, am y dull a gymerasant, a'r amser a dreuliasant i gasglu corff eu cyfoeth. Atebed eu cydwybod!

 

Clywais rai eglwysi gweiniaid yn gwynfydu na buasai ganddynt deuluoedd cyfoethog yn perthyn iddynt. Diolchwch lawer, meddaf i, am eich bod hebddynt. Byddech yn wannach nag ydych pe cyflawnid eich dymuniad. Ni ellwch ddychmygu creaduriaid mor gostus ydynt i'w cadw. Os ydynt (x47) yn rhoi llawer, y maent yn gofyn mwy. Llusgant yr eglwysi i ddyled ddianghenraid gan na bydd gan y cyffredin na llais na llaw yn yr hyn a wneir ganddynt: y mae ysbryd gweithio ac ysbryd cyfrannu yn cael ei lethu. Pan fo llawer o gyfoethogion yn yr un eglwys y maent yn hollol ddiniwed, gan fod y naill yn disodli'r llall. Nid wyf yn meddwl eich bod chwi, Mr. Gol, wrth draethu ar ddirywiad yr eglwysi wedi gosod digon o bwys ar ddylanwad yr aelodau hynny a gamenwir yn bobl fawr. Y mae'r eglwysi, fel y gwyddoch, wedi dyfod i weled mai'r unig ffordd i gadw'r bobl hyn gyda'r Methodistiaid ydyw trwy eu gwneuthur yn flaenoriaid nid yn ddiaconiaid, cofiwch ond yn flaenoriaid yn ystyr lythrennol y gair. Wrth reswm, y mae diaconiaid yn bod, ond urdd o bobl gyfiredin ydyw honno a ordeiniwyd i wasanaethu'r blaenoriaid. Nid wyf yn awr yn bwriadu cyfrif grasau na mesur cyraeddiadau'r blaenoriaid hyn. Nid oes neb call mor ynfyd disgwyl i ŵr mawr ddiwyno ei glos brethyn trwy ddringo'r rhiwiau serth hynny y sonia'r caniedydd amdanynt; ond y mae'r cyffredin, druain werin, yn meddwl y dylent wneud hynny, ac y mae'r meddwl yma'n peri poen nid bychan i bobl respectable. Ni faidd y diaconiaid argymell ond yn unig yr ychydig rinweddau hynny y tybir bod y gŵr mawr yn eu (x48) meddu, na chwaith gondemnio ond yr ychydig feiau hynny y digwyddo'r gŵr mawr fod yn ln oddi wrthynt. Hwyrach yr ymwrola un o'r diaconiaid weithiau, ac y dywed wrth y mawr: "Mr. Dives, y mae'n rhaid i ni osod rhyw gerydd ar Ismael Tip. Meddwdod, ac ymladd yn y ffair." "Ai e," medd Mr. Dives, "dyma'r hyn a wnewch chwi: ceryddwch ef yn dost am ymladd, ond na soniwch air am y meddwi. Byddwch dyner wrth Absalom er fy mwyn i. " Anturia'r diacon ddweud ymhellach, "Meddwodd dyn arall, Mr. Dives, ac er na bu'n ymladd fel y llall, fe ddywedir iddo ei warthruddo'i hun gymaint ag yntau." Edrychodd Mr. Dives yn syn ac ymhen ennyd, dywedodd, "Dyma'r achos mwyaf dyrys a glywais erioed! Oni ellwch chwi edrych heibio iddo?" "Na allwn, yn wir," ebe'r diacon dewr, "canys y mae'r troseddwr ei hun yn disgwyl cerydd." "Gwna hynyna'r achos yn fwy dyrys fyth," ebe Mr. Dives. Ond toc, chwanegodd, "Os oes raid ei geryddu, ceryddwch ef am ei ynfydrwydd yn meddwi'r dydd, yn lle meddwi'r nos," mewn dull boneddigaidd," a chyn rhoddi cwlwm ar ei araith, "cynghorwch y tlodion i fod yn fwy cyfrwys a gwyliadwrus wrth bechu, gan gofio bod yr heddgeidwaid 'u llygaid arnom ymhobman." Er mwyn bod yn fanwl, dylwn ddweud ddarfod i'r (x49) gŵr mawr guddio'i drwyn yn ei gadach pan gododd y diacon i lefaru wrth y meddwon.

 

Rhag i chwi, Mr. Gol., feddwl fy mod yn llai enwog am fy nhegwch nag am fy nghallineb, dymunaf gyhoeddi bod amryw fasnachwyr, etc., yn dywedyd mai dyn iawn yw Mr. Dives. Er enghraifft, bm heddiw gyda'r eilliwr, ac fel yr oeddwn dan ei ddwylo, dechreuodd ddywedyd ohono ei hun amled a disgleiried oedd rhinweddau Mr. Dives. Cyn gynted ag y sychodd y sebon oddi ar fy ngenau, gofynnais iddo, "A yw Mr. Dives wedi cael tro?" "Tro," meddai yntau, "beth ydych yn ei feddwl?" "Wel," meddwn innau, "ei gablu fyddech chwi y troeon yr oeddwn yma o'r blaen." Troes yntau'r ymddiddan trwy ofyn "Oil, or Pomade, Mr. Trevethick?" Prin yr euthum dros y rhiniog na chlywn i ddweud bod Mr. Clipper newydd gael y gwaith o eillio Mr. Dives a'i feibion.

 

Wrth ddychwelyd adref, trois i ystordy gwin a gwirod Katch & Co., i brynu dwy botelald o rum. Ar l cyfarch gwell i'm cydgrefyddwyr a ddigwyddai fod yno, gofynnais i Mr. Katch pa lwydd oedd ar ei fasnach. "Eithaf gwael a fuasai arnaf i," meddai, "onibai am patronage Mr. Dives a Mr. Fast. Fe wyddoch chwi beth, Mr. Trevethick, Mr. Dives yw'r cwsmer gorau a fu gennym erioed. Os (x50) na aiff e i'r nefoedd, nid aiff neb yno. Gresyn ei fod yn ddiotwr mor yswil rhaid i ni anfon yr holl farilau mewn orange boxes; ond y mae gan bob dyn ei wendid, meddai. Dichon y daw'n wrolach yn y man."

 

Y mae amryw fasnachwyr eraill hefyd yn arfer siarad yn uchel iawn am Mr. Dives, wrth ddieithriaid, a chyfeillion go dafodrydd fel myfi; ond dywedir eu bod hwythau'n siarad yn wahanol amdano wrth gyfeillion sy'n medru cadw cyfrinach.

 

Cofia, ddarllenydd, nad dyn arbennig ydyw Mr. Dives ond dyn dosbarth. Cefais un aelod ohono yma, ac aelodau eraill acw, a thraw a'r cwbl a wneuthum oedd eu casglu ynghyd, a gwneuthur ohonynt un corff. Os taera dy gydwybod ddarfod i'th lygaid ei weled ef yn gyfan ryw dro, yn sicr nid arnaf i y bydd y bai. Os digwydd i ti, wrth gribo dy wallt o flaen y drych, ganfod Mr. D. yn sefyll ger dy fron, gelli ei ddychrynu ymaith yn hawdd trwy ddywedyd, "Rhaid i mi un ai peidio phechu, neu beidio blaenori."

 

Rhaid yw gadael y llo Seisnig hyd dro arall.

......................Yr eiddoch yn hynaws,

...............................IWAN TREVETHICK.

........ALLAN O'R Faner, MAWRTH 21, 1877.

 

(x51)






DOLENNAU AR GYFER GWEDDILL Y GWEFAN HWN

0043c
Yr iaith Gymraeg

0005k
Mynegai yn nhrefn y wyddor ir hyn a geir yn y gwefan; or tudalen hwn gellir hefyd
chwilior gwefan hwn r archwiliwr mewnol

0052c
Testunau Cymraeg throsiad Catalaneg yn y gwefan hwn
(Textos en galls amb traducci catalana en aquesta web)

1051e
Testunau Cymraeg throsiad Saesneg yn y gwefan hwn
(Texts in Welsh with an English translation in this website)


Sumbolau arbennig: ŷ ŵ

Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA

 

Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats