2012-08-10

07.27

 



 

7898b_gwefan_logo_CYM-CAT_120613
(delwedd 7898b)

 


7001_kimkat0001c6998_kimkat0001_hafan
saeth-draffig_120607_i-lawr_BACH
6998_kimkat2001k6998_kimkat2001k_arweinlen
saeth-draffig_120607_i-lawr_BACH
6998_kimkat0960k6998_kimkat0960k_sion-prys
saeth-draffig_120607_i-lawr_BACH
6998_kimkat_GWAG6998_kimkat_tudalen-hwn


(delwedd 7375)


 

...

 

ORGRAPH YR IAITH GYMRAEG. 
 
GAN
R. I. PRYS, A THOMAS STEPHENS; 
 
Y RHAI A ALWYD IíR GORCHWYL GAN LENORION CYMRU, 
YN EISTEDDFOD GENHEDLAETHOL LLANGOLLEN, 1858. 
 
DINBYCH: 
CYHOEDDWYD GAN THOMAS GEE. 
1859. 
 
x-tudalen-002
 
x-tudalen-003
†††† 
ARWEINIAD. 
 
Yn Eisteddfod Llangollen, ymgynnullodd o 50 i 50 o 
feirdd a llenorion ynghyd, nos Fercher, yr 22ain o 
Fedi, 1858, i ystyried gwahanol byngciau yn dwyn 
perthynas ‚ llenoriaeth Gymraeg. Wedi galw Gwalchmai i 
lywyddu, ymhlith pethau ereilll, cynnygiwyd rhai 
sylwadau ac awgrymiadau ymarferol at Lythyraeth y 
Gymraeg. Barnai y cyfarfod mai y dull mwyaf effeithiol 
i sicrhau ei sefydliad parhaus fyddai anfon at holl 
gyhoeddwyr ac argraphwyr y Dywysogaeth, i erfyn arnynt 
lynu wrth gynllun unffurf a sefydlog; ond gan na 
ddaethpwyd i un penderfyniad ar y pwngc y noswaith 
hÚno, penderfynwyd gohirio'r cyfarfod hyd nos 
dranoeth. 
 
Pan ymgynnullwyd nos Iau, a Gwalchmai etto yn 
llywyddu, cynnygiwyd gan Mathetes, a chefnogwyd gan 
Tegai, a phenderfynwyd yn unfryd; ó 
 
1. Bod i Gweirydd ap Rhys, o Ddinbych, a Mr. Thomas 
Stephens, o'r Merthyr, baratoi cyfres gyflawn o'r 
geiriau a lythyrenir mewn gwahanol ffyrdd gan 
ysgrifenwyr cyfrifol, gyda bwriad oíu dwyn i 
unffurfiaeth." 
 
Cynnygiwyd gan Ioan Emlyn, cefnogwyd gan Glasynys, a 
phenderfynwyd yn unfryd; ó 
 
2. Bod i Gweirydd ap Rhys a Mr. T. Stephens anfon copi 
oír gyfres ddywededig i chwech o lenyddion y gogledd; 
sef, Ab Ithel; Eben Fardd; y Parch. Lewis Edwards, 
Bala; y Parch. Thomas Rowland, Pennant; y Parch. W. 
Jones, Nefyn; a T. ab Gwilym; ac i chwech o lenyddion 
y Deheu, sef, Ioan Emlyn; y Parch. T. Rees; Myfyr 
Morganwg; D. Griffiths, Ciliau Aeron; y Parch. David 
Charles, Trefecca; a'r Canghellydd Williams; ac at 
olygwyr y cyhoeddiadau Cymreig, a meddiannwyr y prif 
swyddfeydd argraphyddol, i geisio eu barn a'u 
hawgrymau mewn perthynas iddi; a bod i Gweirydd ap 
Rhys a Mr. T. Stephens grynhoi cynnwys yr ohebiaeth 
erbyn Eisteddfod Dinbych, gyda bwriad i sefydlu 
unffurfiaeth yr orgraph." 
 
x-tudalen-004
 
Ymgyfarfu'r beirdd a'r llenorion drachefn nos Wener, a 
Glan Alon yn y gadair, pan y penderfynwyd yn unfryd:ó 
 
ďBod y cyfarfod hwn yn teimlo yn rhwymedig i Mr. Gee 
am ei lafur cyffredinol dros lenyddiaeth Gymraeg; ac 
yn enwedig am ei fwriad i gyhoeddi Geiriadur 
Cenhedlaethol; ond ar yr un pryd, dymuna'r cyfarfod 
awgrymu y byddai yn fanteisiol oedi cyhoeddiad y llyfr 
hyd nes y ceir penderfyniad Eisteddfod Dinbych ar 
sefydiiad yr orgraph; ac os llwyddir i wneud hyny, y 
byddai yn ddymunol i Mr. Gee argraphu'r Geiriadur yn 
ol y gyftmdrefitt a ffurfir yno, er mwyn iddo fod yn 
safon awdurdodedig yr orgraph; a bod y cyfarfod hwn yn 
ymrwymo i wneyd ei oreu dros ledaeniad y llyfr." 
 
Gyda golwg ar hyn, meddai golygwyr Baner Cymru: ó 
"Efallai y bydd yn bosibl cyrhaedd yr amcan teilwng 
yma, sef sefydlu orgraph y Gymraeg, yn lled fuan, drwy 
fod y personau a enwyd yn cymmeryd y peth mewn llaw yn 
ddioedi. Ymosoded y cyfryw ar y gorchwyl yn union. Y 
mae yn fwy tebyg o gael ei wneud os ymosodir arno yn 
awr, nag wrth ei oedi hyd o fewn ychydig i Eisteddfod 
Dinbych. Yr ydym yn deall y caiff unrhyw beth a all 
Mr. Gee ei wneud drwy ei wasg fod at wasanaeth yr 
amcan; a dywedwn ninnau y caiff colofnau BANER CYMRU 
ei wasanaethu hefyd." 
 
Yn unol ‚'r cynnygiadau aír awgrymau hyn, danfonasom y 
cylchlythyr canlynol at y llenorion, y golygwyr aír 
argraphwyr, a enwyd yn Llangollen, a hefyd at y mwyrif 
o lenorion Cymru oll ó yn cynnwys, ychydig o awgrymau 
orgraphyddol, ac yn galw am eu sylwadau hwythau 
arnynt. Yn y cylchlythyr, pennodwyd wythnos o amser 
iddynt i ffurfio eu penderfyniadau; ond gan dybied 
y gallai hyny fod yn rhy ychydig o amser mewn 
rhai amgylchiadau, arosasom ddau fis cyn ffurfio ein casgliadau. 
 
x-tudalen-005
 
Y CYLCHLYTHYR. 
 
FoNEDDIGION, 
 
Wedi i ni, trwy ein lafur, gasglu ynghyd y geiriau 
Gymraeg y mae llenorion yn gwahaniaethu ynghylch eu 
horgraph, cawsom allan fod eu nifer o dair i bedair 
mil, o leiaf; ac nid o gylch mil fel y tybid yn y 
pwyllgor yn Llangollen. 
 
Llanwai y geiriau dan sylw, wedi ca trefnu yn 
golofnau, o gylch 24 o dudalenau 12plyg. 
 
Credwn fod orgraph yr holl eiriau hyn, fel pob geiriau 
ereill, yn ddarostyngedig i ychydig o egwyddorion 
syml; am hyny barnasom mai'r ffordd oreu, a rhataf, 
ydyw gosod crynhodeb o'r egwyddorion hyny ger eich 
bron chwi, aír lleill oín cydwladwyr a bennodwyd i 
gydlafurio ‚ ni yn hyn o orchwyl gwir angenrheidiol, 
mewn cylchlythyr. Wedi i ni gael barn a diwygiadau pob 
un o'n cydlafurwyr ar yr egwyddorion hyn, ni a drefnwn 
y gofres eiriau yn ebrwydd, yn ol y ffurf a'r 
egwyddorion a gymmeradwyo y rhan fwyaf o aelodau y 
cynghor; a chaiff pob un broflen (proof-sheet) o'r 
gofres eiriau, i'w diwygio, fel y delo allan o'r wasg. 
 
Dengys hanes y Gymraeg ei bod wedi cael ei llythyru 
mewn dwy ffordd ó yn unol ‚ dwy egwyddor; sef, 
Geirdarddiad, a Seinyddiaeth. 
 
Yr oedd yr hen orgraph, cyn amser y Dr. Morgan aír Dr. 
Dafis, yn gwbl darddiadol; ac, e.e. (=er engraff), 
ysgrifenid cyd-cor, cyd-porth, y lle y defnyddir 
cynghor a cymhorth, neu cyngor a cymmorth, yn awr; ond 
gan fod persain a chyfnewidiad cydseiniaid yn 
egwyddorion cynhenid yn y Gymraeg, teimlwyd fod 
orgraph gwbl darddiadol yn anghysson ‚ llafariad yr 
iaith. 
 
Am hyny, mabwysiedir Seinyddiaeth gan awduron diweddar 
(o'r Dr. Morgan hyd yn bresennol): ond y maent hwythau 
yn rhanedig i ddwy ysgol, hen a newydd ó y fraenaf yn 
gwneuthur tarddiad geiriau yn ail amcan, a'r olaf yn 
cymmeryd tarddiad yn brif amcan ó yr olaf yn cadw 
cydseiniaid aflafar i ddangos y tarddiad; e.e., an-
nghysson, yn Nghymru, yn Mhrydain, &c.; a'r flaenaf yn 
eu gwrthod am na seinir hwynt; e.e., anghysson, yng 
Nghymru, ym Mhrydain - un yn cadw y terfyniad 
blaenddodol n yn ddinewidiad yn y fath eiriau ag an-
mherffaith, 
 
x-tudalen-006
 
an-mrwd; a'r llall yn ei lythyru yn unol ‚'r sain, 
amherffaith, ammrwd, fel yr arferir yn y gair Saesneg 
"immortal," a'r gair Lladin "immensus" ó un yn barnu 
fod hanfodiad annibynol i'r cydseiniaid terfynol yn 
cyd, cyf, cym, cyn, cys, cyt; aír llall yn golygu mai 
adseiniau ydynt o gydseiniaid dechreuol y geiriau 
dilynol, megys yn y geiriau dieithr "col-locate, com-
mend, con-note, cor-rect;Ē neu, megys yn y geiriau 
Cymraeg ďpum milldir, pum myrddiwn, can nyn," &c., a 
ddefnyddir gan y naill ysgol fel y llall. 
 
Ereill a wrthodant gydseiniaid dyblon yn hollol, o 
herwydd y drafferth i'w hysgrifenu. Ond nid yw 
cyfleusdra i'w gyfrif yn egwyddor; ac nid yw dadleuon 
y dosbarth hwn yn teilynga cymmaint o bwys ag eiddo y 
ddwy brif ysgol. 
 
Amrywiaeth arall, o lai pwys, yw hyn; sef, bod yr hen 
ysgol yn dyblu cydseiniaid i fyrhau sain bogeliaid 
(vowels), aír ysgol newydd yn eu haccennodi; e.e., 
tonnau, tÚnau, cannu, canu,&c. - un yn gadael 
bogeliaid hirsain heb un nod; a'r llall yn eu 
hiraccenu; e.e., gl‚n, t‚n, tŰnau, &c. 
 
Ymddengys i ni fod rhesymau yr hen ysgol yn gorbwyrso 
eiddo y newydd ó fod Seinyddiaeth yn egwyddor 
foddhaol, gan ei bod yn cadw y nodau tarddiadol yn y 
dull a gefnogir gan lefariad y genedl; ac y gellir, 
gydag ychydig o gydymddwyn ar ran pleidwyr 
tarddiadaeth, ei gwneuthur yn safon cynllun rheolaidd 
a boddhaol. 
 
Am hyny, cymmerwn ein rhyddid i osod yr awgrymau 
canlynol ger bron ein cydlafurwyr ó nid fel rheolau 
pendant, bid sicr, ond yn hytrach fel cofnodion 
cynnorthwyol, a phethau teilwng o ystyriaeth y rhai a 
ddewiswyd i gynnyg sefydlu yr orgraph Gymraeg. 
 
Dylai yr orgraph, yn ol ein barn ni,fod yn unol ‚'r 
egwyddorion canlynol; sef, 
 
I. Perseiniad.ó Beth bynag a fo gwraidd geiriau, 
dylaiír geiriau gael eu hysgrifenu, nid yn unig fel y 
galler eu seinio, ond fel y byddont yn hawdd ac yn 
beraidd iíw seinio. Ofer ydyw ysgrifenu geiriau un 
ffordd, a'u llefaru ffordd aralló ofer, e.e., 
ysgrifenu "anmharod, yn nghyd," a llefaru ďamharod, 
ynghyd." 
 
II. Gwahaniaeth sain ac ystyr. - Afresymol ydyw 
ysgrifenu geiriau sy mor gwbl wahanol, o ran y swn aír 
synwyr, ag ydyw tan (under), a t‚n (fire); tŰnau 
(waves), a tonau, (tones); cynnydd (increase), a 
cynydd (huntsman) yn yr un dull ac ‚'r un llythyrenau. 
 
III. Llafar Gwlad ac awdurdod prif awduron y genedl. ó 
Pan fyddo prif ysgrifenwyr y ddwy ysgol, yn unol ‚ 
llafar Gwlad, yn llythyru gair yr un fath, gwell 
peidio newid llythyraeth y gair 
 
x-tudalen-007
 
hwnw: o blegid hyn, ysgrifener etto, cyttuno, atteb, 
yn hytrach nag eto, cytuno, ateb, a chant o'r 
cyffelyb. 
 
IV. Cyfaledd neu gyfattebiad. ó Ysgrifener seiniau 
cyffelyb, mewn cyffelyb geiriau, yr an fath, os na 
bydd eithriadau neu ieithweddau (idioms) yn rhwystro. 
Fel hyn, e.e., os ymhlith y dylid ysgrifenu y gair 
cyfansawdd o yn a plith; yna, yn ol cyfaledd, dylid 
ysgrifenu pob gair cyfansawdd o'r un dosbarth yn 
gyffelyb; e.e., ynghylch, ynghyd, ymhen, ymhlaid, 
ymysg, ymlaen, ac nid yn nghylch, yn nghyd, yn mhen, 
yn mhlaid, yn mysg, yn mlaen. Dengys yr un egwyddor 
fod megys ac ereill yn well na megis ac eraill, am fod 
y rhai blaenaf yn atteb i canys a lleill ó ďy cyffelyb 
seiuiau, mewn cyffelyb gyfleadau." Hon a phersain 
ydyw'r ddwy brif egyddor sydd i lywodraethu 
 
cyfansoddad geiriau newyddion. 
 
V. Grymusder. ó Y llythyren a ddefnyddir fynychaf i 
gryhau'r llefariad ydyw h; e.e., bywhau, cyfiawnhau, 
cryfh‚d, brenhines, cenhadon, cenhedloedd, ar hugain. 
Os mynir bwrw yr h allan o eiriau grymus a hysain fel 
hyn, a'u hysgrifenu yn y dull gwanaidd a dyheugar o 
bywaau, cyfiawnaau, cryfaad, brenines, cenadon, 
cenedloedd, ar ugain, y mae cyssondeb yn gofyn 
 
bwrw allan dd o ynddo, ynddynt, ynddi; n o arno; p, o 
gwnaethpwyd; r, o dirwest, dirmyg, a chant o'r fath, 
a'u hysgrifenu yn no; nynt, ni; aro; gwnaechwyd; 
diwest, dimyg. 
 
VI. Tarddiad geririau.ó Dylid dwyn trefnauír ddwy 
ysgol mor agos fyth i'w gilydd ag y goddefo 
egwyddorion a chyssondeb. 
 
(1.) Dybler y cydseiniaid ỳmhob man lle y bo'r 
gwraidd,nid yn unig yn gofyn, ond yn goddef hyny, ond 
yn goddef persain yr un peth. Nid myned i bellafoedd 
gwrthwynebol ywír ffordd oreu i ddiwygio cyfeiliornad, 
pan y bo cyfeiliornad yn hanfod. Felly, ysgrifener 
cymmysg, cynnydd, cysson, cynnal, cymmal, tannau, 
cannoedd, pennod, pennodi. tymmestl, tymmorr, &c. 
 
(2.) Ond y mae cynghor, cymhorth, cynhes, yn perthyn i 
ddosbarth gwahanol; a dichon mai gwell dangos hyny yn 
eu llythyraeth, megys uchod, er mai cyngor, cymmorth, 
cynnes, y llefarir hwy, tra yn ddwy sill; ond pan y'u 
treigler, eu llefariad cywir ydyw cynghorion, 
cymhortha, cynhesu. 
 
(3.) Y mae pedair ffordd (heb son am y dull hynafol) o 
ysgrifenu y dosbarth helaeth yma o eiriau; a chan y 
gellir eu dangos yn eu pedair ffurf, yn fyr, dichon y 
bydd hyny yn fantais i ni ddewis yr oreu. 
 
a. Cyngor, cymorth, cynes ó lle nad oes un nod 
tarddiadol; ac y mae llythyraeth y gair canol yn groes 
i gyfaledd, gan fod -m yn gyffredin ar ol cy yn troi i 
fcyfaeth. Gallai y llythyriad yma arwain i gamseini 
hefyd, ó cŷ-morth, cŷ-nes; heb law ei fod yn gwbl 
ddiawdurdod. 
 
x-tudalen-008 
 
b. Cyngngor, cymmorth, cynnes ó lle y maeír tarddiad 
yn aneglur, er bod y llefariad yn gywir tra y boír 
geiriau yn ddwysill, megys y dangoswyd uchod. 
 
c. Cyngnghor, cymmhorth, cynnhes - yr hwn ddull yn 
ddiau sy'n dangos y tarddiad gywiraf; ond rhag pentyru 
cydseiniaid yn ormodol, a chan fod y llefariad yn 
llawn cystal, gwell, yn ol ein barn ni, ydyw 
ysgrifenu, 
 
d. Cynghor, cymhorth, cynhes. Yma cedwir y bl^enddod 
yn gyflawn, a rhan bwysig o nod y tarddiad ó cyng-hor, 
cym-horth, cyn-hes ó a gochelir y cydseiniaid a eliir 
eu hebgor; a bydd y llefariad yn berffaith gywir pan y 
treigler; y geiriau yn amrysill. 
 
e. Y mae cyfaledd, gan hyny, yn gofyn ysgrifenuír 
dosbarth canlynol o eiriau, yr hwn sy bur helaeth, fel 
hyn; anghof, anghlod, amharod, amharch, amhwyll, 
anhal, anheg, &c., y rhai, fel cynghor, &., y gellid 
eu hysgrifenu mewn pedair ffurf. 
 
f. Dylai geiriau benthyciol ddwyn nod eu tarddiad; 
megys, grammadeg, orgraph, argraph, prophwyd, Aipht, 
philosophydd, accen, &c. 
 
VII. Accennodiad. 
 
(1.) Gall yr ymofynydd gael cryn gynhorthwy i adnabod 
hyd sillau a geiriau unsill anaccennodol yn y daflen 
ganlynol, yr hon a gynnwys holl seiniau syml y 
Gymraeg. 
 
Cyhydedd sillau yn ol eu seiniau terfynol. 
 
a. Byrsain:ó p, m, t, c, ng 6 
 
b. Hirsain:ó f, d, dd, th, s, g, ch 7 
 
(Bogeliaid):ó i, e, a, o, w, u, y 7 
 
[Eithriadau:ó cyf.; ad, dad, nad, sad, pod, bid, nid, 
od, sud; ydd; nas, ffres, nes, pes, nis, sis, tis; ag, 
fflag, rhag; fflach, llach, och, mÚch, hoch, clwch, 
ffrwch.] 
 
c. Amheus:ó b, ff (ph), 11, 1, r, n 6 
 
h, (yr hon ni therfyna sill) 1 
 
Holl seiniau syml y Gymraeg 26 
 
(2.) Lle nad oes geiriau cyffelyb o wahanol sain ac 
ystyr, pa un ai unsill, dwysill, ai amrysill fyddont; 
a lle na bo'r gwraidd yn gofyn dybluír cydseiniaid, 
ysgrifener hwynt heb accennod ac heb ddybluír 
cydseiniaid; e.e., pwn, gradd, cam; camu, calonau, 
chwalu, cribo, personau. 
 
(3.) Mewn geiriau cyffelyb, ond o wahanol swn ac 
ystyr, gellid cymmeryd accen hirsain neu fyrsain fel 
rheol: ond gan fod angen am y ddwy i osod allan 
seiniau'r Gymraeg yn gywir, barnwn fod anamlder y 
geiriau yn cynnwys rheol foddhaol. 
 
(4.) Accen hirsain. Defnyddier accen hirsain yn y 
geiriau unsill 
 
x-tudalen-009 
 
t‚n, llÍn, tŰn, gŵn, hŷn, &c., am fod eisiau 
gwahaniaethu y ddau ddosbarth ó yn y terfyniad 
gorchymynol a dyfodol ‚; e.e., nac‚, iach‚, coff‚, 
rhyddh‚, cryfhŗ ó yn yr enwau cedyrn tarddedig o'r 
berfau yn terfynu yn au; e.e. iach‚d, gwell‚d, cas‚d, 
cyfiawnhŗd ó ac yn y geiriau dwysill, ysgrÍch, ysb‚r, 
ysgÓl, ystry^d, cyttŻn, &c. 
 
(5) Accen fyrsain. ó Am yr un rheswm, gadawer y 
geiriau hirsain bran, cwn, gwr, moch, &c., o herwydd 
eu mynychder, heb un nod; ond rhodder accen fyrsain ar 
y geiriau brŗn, cẁr, mÚch (quick). Felly hefyd mewn 
geiriau dwysill, accennoder y rhai byrsain tÚnau, 
cŗnu, trau, hÚno, am na ddygwyddant yn aml. Pan fyddo 
dybliad y cydseiniaid yn unol ‚'r gwreiddyn, bydd yr 
accen fyrsain hon yn afreidiol; megys yn y geiriau 
tannau (o tant), cannoedd (o cant), &c. Gadawer y rhai 
hirsain, tonau, canu, tyrau, &c., heb un nod o herwydd 
eu mynychder. 
 
VIII. Dydolnod. ó Pan fyddo perygl llefaru dwy fogel 
yn un sill a ddylent fod ar wah‚n, rhodder dydolnod 
uwch ben y flaenaf o'r ddwy; megys yn gweddÔo, trŲed 
(let him turn), gwrandšwr.
 
(1.) Yn y terfyniadau berfol, au, eu, oi, nid dydoli 
yr a, e, o, oddi wrth y fogel ddilynol a wneir yn y 
llefariad, ond pwysleisio yn drwm arnynt; am hyny, pe 
b‚i eisieu eu nodi o gwbl, yr accen ddisgynedig a 
fyddaiír nod priodol, megys ŗu, Ťu, Úi. Ond goreu po 
lleiaf, ar les yr ysgrifenydd a'r argraphydd, o nodau 
a ddefnyddier; am hyny gadawer y rhai hyn heb eu nodi, 
a chofier bod yr accen yn wastad yn disgyn ar y 
terfyniadau berfol hyn, pa un a ragflaener hwy gan h 
ai peidio; e.e. nacau, iachau, coffau, gwellau, casau, 
caniatau; rhyddhau, cryfau, gwaghau, culhau, trymhau, 
cyfiawnhau, bywhau, hwyhau; cyfleu, dileu; dyheu; 
parotoi, cyffroi, ymdroi; crynhoi, &c. 
 
(2.) Nid oes angen dydolnod chwaith ar y terfyniadau 
ansoddeiriawl accenol aus, eus, ous, neu haus, heus, 
hous ó yn trofaus; sarhaus, parhaus, trahaus; cyfleus; 
cyffrous; ymarhous, &c. 
 
(3.) Mae yn afreidiol hefyd yn y terfyniad berfol 
ewch, hewch; e.e., gwrandewch, cyflewch, nesewch, 
caniatewch; ymgryfhewch, cyfiawnhewch, aír cytfelyb. 
Nid oes ei eisiau ar ol y blaenddod di na'i dreigliad 
ni; megys yn dial, dielw, diod; annialgar, anniau, 
&c.; nac yn y geiriau gwellaol, deall, deol, troad, 
lluosog; rhian, rhieni, priod, triagl; lleian, lleuad, 
beio, naíu cyffelyb. 
 
IX. Cydnod, ó Defnyddier cydnod (hyphen) i gadw 
llythrenau cyfunrhyw ar wah‚n; megys ufudd-dod, ad-
ddywedyd, deu-ufeliar prif-fardd, prif-ffordd, &c. ó i 
wahanu t-h, ac n-g, megys yn hwynt-hwy; gogan-gerdd, 
gwyn-galchu ó rhag camseinio geiriau, megys can-
wraidd, anfadrwraig, poeth-wres, perfedd-wiad ó pan fo 
ystyr geiriau yn eglurach, neuír sain yn rymusach wrth 
beidio newid y llythyrenau yn y rhan flaenaf o air 
cyfansawdd; megys dall-neidr,
 
 
x-tudalen-010
 
aur-lestri, byd-anneddwr, tŰn-nodau, hir-fwynh‚d - ac 
i ddangos lleír pwyslais yn y fath eiriau ‚ di-son, 
di-fudd, gwir-Dduw, &c. 
 
Eithriadau: ó Geiriau yn terfynu yn gar neu gor; e.e., 
ariangar, gwingar; Bangor: ó geiriau yn meddu cydsain 
yn ddigyfrwng o flaen n neu ar ol g; e.e., teyrngar, 
gwahanglwyf, teyrnglud. 
 
X. Talfyrnod, neu, Tolnod. ó Talfyrer y fannod yr o 
flaen gair yn dechreu ‚ chydsain pan ar ol gair yn 
diweddu ‚ bogeil; megys, "y maeír dyn;Ē ďceluír gwir;" 
ďhoffiír llyfr." Ond rhodder y fannod yn llawn o flaen 
bogeliaid; megys, "credu yr efengyl;" "trwy yr afon." 
 
Eithriad: ó Talfyrer y fannod o flaen bogel cystal a 
chydsain ar ol mae; e.e., "y maeín amser;" "y maeír 
efengyl." 
 
(1.) Toler yn ar ol mae a sy; e.e., "y mae'n dyfod;" 
ďy mae'n aros;" "yr hwn sy'n dyfod;" "yr hwn sy'n 
aros;" "y rhai sy'n dyfod;" "y rhai syín aros." 
 
(2.) Gwell fyddai neíu na neu eu; ac y mae 
llithrigrwydd o blaid yr hen i'w, a'i, aíu &c., yn 
hytrach nag idd ei, idd eu, ac ei, ac eu, a'r cyfryw. 
 
(3.) Cyssyllter y talfyrnod yn wastad ‚'r gair 
rhagflaenol. 
 
Yn gyffelyb i'r talfyrnod, defnyddier sy o flaen 
cydsain, a sydd o flaen bogel neu un o'r gwahannodau; 
e.e., "pwy sy draw?Ē "yr hyn sydd angenrheidiol;" "y 
sydd, y fydd, ac a fu." 
 
XI. Blaenddodiaid. ó Arferer dy fel rhagddod 
cadarnhaol o flaen cydseiniaid; megys, dylanwad, &c.: 
ond newidier ef i di o flaen bogeliaid; megys yn dial, 
dieithr, diolch, diwyd: a dylid goddef yr eithriad 
perseiniol, diddymu, diben, &c., gan fod eithriadau 
o'r fath ymhob iaith adnabyddus. 
 
(1.) Defnyddier an, a'i dreigliadau af, ang, am ó cyd, 
a'i dreigliadau cy, cyf, cyng, cym, cyn, cyst, cyt - 
ac yn, a'i dreigliadau yng, ym - yn unol ‚ gofyniadau 
perseiniol y seiniau a'u 
 
dilynont; e.e., cydbwys, cyfod, cyfystyr, cynghor, 
cymmaint, cynnal, cysson, cyttundeb; yngwydd, yng 
ngoleuni; ynghyd, yng Nghaer; ynmlaen, ym Mon, ym 
mryniau; ymhlith, ym Mhrydain; annedwydd, aflafar, 
anghariad, ammraint, amharod. 
 
(2.) Y mae yn deilwng o sylw pa un a fyddai oreu, ai 
cysylltu yng neu ym ‚ geiriau unsill, gan adael yr ng 
neu yr m ddilynol ymaith, megys uchod, fel yr arferai 
Ieuan Brydydd Hir, ac 
 
ereill, ai cadw y naill a'r llall yn gyflawn ymhob 
sefyllfa. Gwell eu defnyddio yn gyflawn ynglyn ‚ 
geiriau amrysill ac enwau priod. Nid yw yn yn briodol 
mewn un o'r manau hyn. 
 
XII. Calediad llythyrenau. - TrŲer b, d, neu g, yn 
nherfyn geiriau, i un p, t, neu c, wrth eu treiglo; 
megys yn gwlyb, gwlypach; bwyd, bwyta; trugarog, 
trugarocaf; ac nid gwlyppach, bwytta, trugaroccaf. 
 
x-tudalen-011
 
(l.) Yng nghyfarfyddiad cydsain gras ‚ chydsain leddf, 
caleder y leddf bob amser i atteb y gras; e.e., 
cittrach (cid-trach), cyttaenu (cyd-taenu), attodiad, 
attal, &c. Galeder dwy d pan y cyfarfyddont; e e., 
dattodiad (dad-dodiad), attethol (ad-dethol). Lle 
cyferfydd cydsain leddf ‚ír llythyren h, caleder y 
gydsain, a newidier yr h i atteb iddi; e e., eppil 
(eb-hil), attil (ad-hil). Y mae h yn newid, weithiau, 
i dawddleddf, er mwyn cydymuno ŗ thawddleddf 
gyfunrhyw; e.e., cyrraedd (cyr-haedd). Newid hefyd i 
f, yr hon a unir ‚g f flaenorol i wneuthur ff, megys 
yn y gair cyffwrdd (cyf-hwrdd). 
 
(2.) Nid ymddengys fod s flaenddodol yn caledu d 
gyntefig (e.e., ysdawr, dwysder), er ei bod mewn 
llawer o eiriau o darddiad estronol yn chwannog i sain 
t. Ysgrifenir a seinir astell yn y ddwy ffordd ó 
asdell (as-dell?) ym Morganwg, ac astell yng Ngwynedd 
(Lladin astula). Tybiwn mai yr olaf sy briodol. 
 
Gan fy nghalon i mor dru 
Cyssylltu ystyllod du 
Gwyn-gnawd Cynddylan cynran cynllu. 
 
....................................Llywarch Hen. 
 
XIII. Lleddfiad llythyrenau. ó Y mae s, mewn 
blaenddod, yn lleddfdu p neu c ddilynol, ac yn eu troi 
i b neu g; e.e., asborth (as-porth), dosbarth (dos-
parth), ysbryd (spiritus); gosgordd (cohort), esgar 
(es-car), ysgafn (ys-cawn), a llawer ereill; ac amryw 
o honynt o darddiad estrOnol.
 
(1.) Mae ll hefyd yn lleddfu t ddilynol yn y geiriau 
cyfansawdd alldud (all-tud), malldraeth (mall-traeth), 
neillduol, ymneillduol &c. Ond mewn geiriau unsill, 
nid yw naír ll naír s yn achosi cyfnewidiad; e.e., 
mellt, tyst; cosp, hysp: nac mewn geiriau cyfansawdd 
o'r cyfryw darddiad; e.e., mellten, tystion, cospi, 
hyspion.
 
(2.) Y mae olddodiaid ‚ bogeliaid dechreuol iddynt, yn 
achosi i t a p, yn y terfyniadau nt, mp, gymmeryd sain 
y gydsain ragflaenol; megys yn meddiant, meddiannau; 
dant, dannedd; tant, tannau; punt, punnoedd; pump;>, 
pummed. Perthyn iír dosbarth yma hefyd y mae tymmestl 
a tymmor, a derddir o tymp, neu o tempestas a tempora, 
cystal ag amryw ereill; megys tymmig, &c. 
 
XIV. Dybryd Sain ó Gocheler dybryd sain, trwy droi y 
terfyniad berfol o neu io, i aw neu iaw, os dechreu o 
y gair dilynol; e.e., ďrhodriaw oddi amgylch," "rhag 
taraw o honot." Hefyd trŲes y terfyniadau ansoddeiriol 
ol ac og, i awl ac awg, pan y rhagflaener hwynt gau o; 
megys yn ffoawl, parotoawl, ymroawg. 
 
(l.) Y maeír Gymraeg yn caru amrywsain; ac er mwyn 
hyn, yn un peth, y newid y bogeliaid wrth ffurfio y 
rhif lluosog. TrŲir 
 
x-tudalen-012
 
a yn e ac ei; e.e., nant, nentydd; mab, meibion; 
arall, ereill. 
 
ae ó ei ac eu: saer, seiri; maes, meusydd. 
 
ai ó ei gair, geiriau. 
 
Eithriad; ó Sais, Saeson, &c. 
 
au ó eu paen, peunod; ffau, ffeuau. 
 
aw ó o llawr, lloriau; brawd, brodyr. 
 
io ó y bwrdd, byrddau; cwmmwl, cymmylau. 
 
(2.) Y mae cyfnewidiadau perseiniol o'r fath yma yn 
anwyl i'r genedl ac yn addurn i'r iaith. Yn unol ‚'r 
un egwyddor, newidir ai ac ei yn a, i ffurfio y rhif 
lliosog; e.e., gwraig, gwragedd; deigr, dagrau; neidr, 
nadroedd; lleidr, lladron. 
 
(3.) Tybir mai yr un egwyddor sydd yn llywodraethuír 
terfyniadau berfol, i, io, o, u, ac yn eu hamrywio i 
atteb bogeliaid 
 
sill ragflaenol. Ymdrechwn wneuthur hyn yn eglur. 
 
a, y, ac ae rhagflaenol, a ofynant y terfyniad u; 
e.e., canu, dysgu, baeddu, maeddu. 
 
ai yn troi yn ei, a ofyn io; ó sain, seinio; anrhaith, 
anrheithio. 
 
aw annewidiol, a gymmer i: ó crawni, cyflawnu. 
 
e wreiddiol, a ofyn u: ó credu, crefu, pechu, 
pregethu, anrhegu. 
 
Eithriad: ó rhefgi, medi. 
 
e darddiadol o a, ac ei darddiadol o a neu ae, a 
gymmerant i: ó par, peri; mynag, mynegi; pasg, pesgi; 
taw, tewi; gwaedd, gweiddi; gwn, gweini. 
 
i ac u, a ofynant o neu io: ó dringo, blingo, &c.; 
egluro, anturio. 
 
o, oe, ac w, a gymmerant i; ó lloni; croeni; sylwi, 
meddwi, rhewi. 
 
 
 
(4.) Gwelir yr un egwyddor berseiniol yn troi para i 
pery, taro i tery. 
 
XV. Y terfyniadau ur, yr. ó Gan nad oes rhyw gyffredin 
yn y Gymraeg, a chan fod yr yn derfyniad lliosog, 
megys yn aber, ebyr, byddai yn well cadw at yr hen 
derfyniad ur; e.e., penadur, pechadur, geiriadur, 
gwniadur, pladur, mesur, &c. 
 
Y mae yn y Gymraeg, megys ymhob iaith arall, fwy nag 
un ffurf i liaws o eiriau; a geliir ystyried y naill 
ffurf bron yn gyfartal gywir i'r llall; ac od ydys am 
sefydlu yr orgraph, ni ddylid bod yn rhy bendant ar y 
pen hwn; canys po caethaf y cyfreithiau, amlaf y 
troseddau. Bydd ar y prydydd eisiau ffurf ar air yn 
fynych y gall y rhyddieithwr yn hawdd ei hebgor. 
 
Gobeithir yn hyderus y bydd i hyn o awgrymau, er mor 
dalfyr y bu raid eu gwneuthur, ynghyd ‚'r colofnau a 
ddilynant, yn foddion effeithiol, ar ol myned trwy 
ddwylaw yr holl lenorion appwyntiedig yn Llangollen i 
edrych drostynt, i lwyr ďsefydlu Orgraph y Gymraeg." 
 
x-tudalen-013
 
Erfynir ar i bob un oír llenorion crybwylledig, a 
gymmeradwyo yr egwyddorion sydd yn yr awgrymau hyn, 
roddi ei enw wrthynt, a'u dychwelyd i ni, ynghyd ‚'r 
holl chwanegiadau, talfyriadau, neu ddiwygiadau a 
farno yn angenrheidiol, yn ystod wythnos, o bellaf, ar 
ol eu derbyn; gan eu bod wedi eu cyssodi, fel y 
gwelir, ac nas gellir defnyddioír llythyrenau nac 
argraphu'r gyfres eiriau, nes y dychwelo pawb y 
cylchlythyr hwn, a'u diwygiadau arno. 
 
Ydym, yr eiddoch, &c., 
 
R. I. PRYS, DINBYCH. 
T. STEPHENS, MERTHYR TUDFUL. 
 
.............................Ionawr laf, 1859. 
 
Danfonwyd y cylchlythyr hwn at 94 o lenorion Gwynedd, 
ac at 80 o Ddeheuwyr; a chafwyd attebion oddi wrth 29 
yng Ngwynedd, deg o honynt yn perthyn i'r pwyllgor; ac 
oddi wrth 30 yn Neheubarth, a naw o honynt yn 
bwyllgorwyr. 
 
Mae y rhan fwyaf o lawer o honynt yn cefnogi ein 
hawgrymau ni; ac ar y prif benau dadleuol, y maeír 
mwyrif hefyd yn rhestru eu henwau ar yr un ochr; ond 
fel y caffer gweled yn gywir beth yw barn llenorion 
Cymru ynghylch orgraph y 
 
Gymraeg, rhoddwn grynodeb o'u pleidleisiau. Y 
llenorion Gogleddol a attebasant yw y rhai canlynol:ó 
 
1. Eben Fardd. 
 
2. Ab Ithel. 
 
3. Y Parch. T. Rowland, Pennant, sir Drefaldwyn. 
 
4. Y Parch. W. Jones (Moesolydd), Nefyn. 
 
5. T. ab Gwilym. 
 
6. Y Parch. J. Owen, Thrussington. 
 
7. Gwalchmai. 
 
8. Y Parch. J. Mills (Ieuan Glan Alarch). 
 
9. Mr. J. Williams (Glanmor). 
 
10. Llallawg. 
 
11. Y Parch. M. D. Jones, Coleg yr Annibynwyr, Bala. 
 
12. Mr. Morris Davies, Bangor. 
 
13. Clwydfardd. 
 
14. Iorwerth Glan Aled. 
 
15. Y Parch. Rowland Whittington (Egwisyn). 
 
16. Ellis Owen, Ysw., Cefn y Meusydd. 
 
17. Mr. W. Davies, argr., Wrexham. 
 
18. Mr. John Davies (Gwyneddon). 
 
19. Mathetes. 
 
20. Rhydderch o FŰn. 
 
x-tudalen-14 
 
21. Glan Alun. 
 
22. Andreas o FŰn.
 
23. Barlwyd. 
 
24. Ioan Prys. 
 
25. Gwilym Hiraethog. 
 
26. T Parch. R. E. Williams, Llanddeusant. 
 
27. Y Parch. John Thomas, golygydd yr ďAnnibynwr.Ē 
 
28. Y Parch. R. Thomas, Bangor. 
 
29. Y Parch. J. Roberts, un o olygwyr "Baner Cymru.Ē 
 
O'r rhai hyn y maeír tri ar ddeg blaenaf wedi danfon 
sylwadau beirniadol, tra y maeír lleill yn 
cymmeradwyoír cynllun yn hollol. 
 
Yn y Deheubarth cafwyd attebion oddi wrth 
 
30. Esgob Ty Ddewi. 
 
31. Y Dr. Rowland Williams. 
 
32. Ioan Emlyn. 
 
33. Myfyr Morganwg. 
 
34. Y Parch. T. Price, golygydd y "Gwron." 
 
35. Y Parch. J. Davies, golygydd y "Gwron." 
 
36. Argraphyddy y "Gwron.Ē 
 
37. Robin Ddu Eryri. 
 
38. Gwilym Mai. 
 
39. Ieuan Gryg. 
 
40. Y Parch. D. Llwyd Isaac. 
 
41. Golygydd yr "Ymofynydd.Ē
 
42. Mr. Aneurin Jones. 
 
43. Y Proffeswr Roberts, Coleg Aberhonddu. 
 
44. Y Proffeswr Thomas Nicholas, Coleg Caerfyrddin. 
 
45. Y Parch. Owen Michael, "Seren Gomer." 
 
46. Y Parch. Owen Evans, Cefn, Merthyr. 
 
47. Y Proffeswr D. Williams, Llanbedr. 
 
48. Tydfylyn. 
 
49. Gwilym Ilid. 
 
50. Llawdden. 
 
51. Y Parch. R. Gwesyn Jones, 
 
52. Y Parch. E Jones, Llandyssul. 
 
53. Y Parch. Dr. Lloyd, Coleg Caerfyrddin. 
 
54. Y Parch. Dr. Davies, Coleg Caerfyrddin. 
 
55. Y Parch. John James, Gellionen. 
 
66. Y Parch. John Jones, Aberdar. 
 
57. Dewi Wyn o Essyllt. 
 
58. Mr. John Morgan, New College, Llundain. 
 
59. Mr. E. Griffiths, argraphydd "Seren Gomer." 
 
60. Mr. W. M. Evans, argraphydd, Caerfyrddin. 
 
Cafwyd sylwadau beirniadol oddi wrth y 18 blaenaf, aír 
olaf, a chymmeradwyaeth hollol oddi wrth y lleill. 
Derbyniwyd attebion hefyd oddi wrth Esgob Llandaf, aír 
Proffeswr Thomas, Pont y pool; ond ni roddasant hwy un 
farn ar y cynllun cynnygiedig. 
 
Gellir crynhoi y pleidleisiau dan ychydig o benau. 
Cefnogir Seinyddiaeth, fel egwyddor, gan y mwyrif o 
honynt; ac nid 
 
x-tudalen-015
 
oes ond Ioan Emlyn a W. M. Evans, yn pleidioír 
llythyriad anmharod; tra y mae saith yn cefnogi 
amharod; sef, Rowland, Myfyr, Morris Davies, Aueurin 
Jones, a Golygwyr y GWRON; ac un, Ieuan Gryg, dros 
a'mharod. Mae Gwilym Mai yn tueddu 
 
o blaid an-mharod, ond nid yn benderfynol. Y mae y 
lleill oll yn cefnogi llythyriad y cylchlythyr. 
 
Y maeír un amrywiaeth ynghylch llythyriad cymhorth, 
a'r cyffelyb; a'r un gogwyddiad o blaid y ffurf 
seinyddol. Cefnogir cym-mhorth gan y saith a enwyd, 
gan y Proffeswr Williams, ond ei fod ef dros cyng-hor, 
ac nid chan W. M. Evans. O blaid cy-mhorth y maeír 
Parch. W. Jones, Llwyd Isaac, Ieuan Gryg, a M. D. 
Jones; tra y mae 46 o blaid cym-horth. 
 
Nid oes ond deuddeg yn erbyn dyblu t yn etto [gwel 
iii.] sef, 4, 8, 10, 6, 3, 44, 42, 34, 35, 36, 39, 60. 
Y mae 34, 35, 36, yn erbyn dwy c yn accen [Gwel vi. 3. 
f.] Felly y mae 48 dros y cynllun. 
 
Y mae tri ar ddeg yn erbyn h yn brenhines [gwel v], 
sef y rhai uchod, Ioan Emlyn, a Morris Davies; a 47 
drosti. Barn y Proffeswr Williams yw, y dylid geiriau 
sydd ‚g h yn eu treigliad ei chael yn y gwraidd hefyd; 
megys brenhin, cenhad, cenhedl, cynhydd, cynhal, &c. 
Hefyd, yn tymhestl, tymhor [gwel xii]. 
 
Ynghylch accennodiad, mae y mwyrif o blaid y cyullun; 
ond y mae Eben Fardd ac Ab Ithel am roddi rhyddid i 
ddybluír cydseiniaid terfynol n ac r mewu geiriau 
unsill; a'r Proffeswr Williams a W. M. Evans dros hyny 
yn beudant; a thros eu dyblu hefyd yn cammu, calonnau, 
torri; Rowland, Gwilym Mai, a Chlwydfardd, am 
ddefnyddio yr accen hir yn unig (tybia Clwydfardd mai 
ber yw sain naturiol bogeliaid); y Proffeswr Williams 
dros accen hir, a hono mewn geiriau amrysiil yn unig; 
megys yn iach‚d, caniatt‚d; eithr gwellhad, cashad, 
cyfiawnhad, heb yr accen pan aller defnyddio h. Hefyd, 
y mae efe dros nacc‚u, cyflÍu, cyffrŰi, trof‚us; eithr 
trahaus, heb yr accennod pau fyddo h i mewn. Y mae 
esgob Tŷ Ddewi ac Owen Evans am nodi pob gair ‚g 
accennod, er mwyn dieithiriaid. Tybiwn fod Ieuan Gryg 
oír un farn. 
 
Didolnod [viii]. Gwell gan olygwyr y GWRON a'r 
Proffeswr Williams accen hir. Mae yr olaf am yr accen 
ar y terfyniadau ‚u, Íu, ‚i, ‚w; ‚uS, Íus, Űus, Íwch 
[viii. 1, 2], bob amser pan nas gellir rhoddi h o'u 
blaen. 
 
Talfyrnod [x]. Y mae 46, 9, 8, 55, am dalfyru yr ymhob 
man; a 2, 4, 11, 3, 42, a 32, am gadw yr, yn, a sydd, 
yn llawn. Y mae rhif 47 am adael hyn at ddewisiad yr 
ysgrifenydd. Mae Ab Ithel a M. B. Jones am gadw neu 
eu, ac idd ei, &c. [x. 2]; tra 
 
x-tudalen-016
 
y mae Rowland, Clwydfardd, a dau neu dri eraill yn 
tybied y dylid gadael hyn i chwaeth yr ysgrifenwyr. 
Tybia Rowland mai chwaeth y cyfryw sydd i benderfynu 
accennodiad hefyd. 
 
Blaenddodiaid. Cefnogir yn ymhob amgylchiad gan wyth 
sef 4, 10, 40, 42, 32, 41, 39, a 60; pleidir y dull 
talfyrnodol yíNghaer, &c. gan J. Williams ac Ellis 
Owen; ond cyfynga'r Parch. J. Owen y ffurf ynghyd, 
ynghylch, at ragddodiaid yn 
 
unig; tra y cefnogaír lleill oll y cynllun [xi. 1,2]. 
Cefnoga Rowland y ffurf anghysson; ac A. Jones 
annghof, &c. 
 
Ynghylch di a dy [gwel xi], gwrthodir di fel ffurf 
gadarnhaol gan Rowland, Llwyd Isaac, A. Jones, ac 
Emlyn; ond cefnogir ef yn unol ‚'r cynllun gan y 
mwyrif; tra y mae lliaws mawr yn barnu mai di a ddylai 
fod ymhob man y seinir di; ac wrth ystyried mai 
seinyddiaeth ydyw prif egwyddor yr orgraph bresennol, 
yr ydym ni yn gogwyddo at yr un farn. Dichon y byddai 
cystal gadael hyn at chwaeth a dewisiad yr 
ysgrifenwyr. 
 
Calediad llythyrenau [gwel xi]. Cefnogir gwlyppach, 
bwytta, &c., gan Ab Ithel, Owen Evans, W. M Evans, aír 
Proffeswr WilŐiams; a hoffai Eben Fardd i'r 
ysgrifenydd gael dewis; tra y mae pawb ereill o blaid 
y cynllun. 
 
Y mae amryw yn erbyn y ffurf cyrraedd; tra y mae y 
rhan fwyaf heb hysbysu eu barn; ond yr ydym ni, ar ail 
ystyriaeth, o blaid y ffurf cyrhaedd. 
 
Dywed rhai mai Seison yw y ffurf llosog i Sais; ac nad 
oes angen am yr eithriad Saeson [gwel xiv. 1]; ond o 
blaid Saeson a Saesneg y mae awdurdod y prif awduron 
ac arfer gwlad. Hefyd, Seisnig, Seisngaidd, ydywír 
dull gwarantedig. Nid yw Seison, Seisoneg, Seisonig, a 
Seisonigaidd, ond dulliau diweddar a chwithig; tra y 
mae Seisoneg, Seisonig, yn cael eu haccenu yn 
anghywir, hyd yn oed gan eu pleidwyr. Mae y mwyrif o 
blaid y dull a gynnygir. 
 
Dywedir gan rai fod yspryd yn well nag ysbryd: gadawer 
iír ysgrifenwyr eu dewis. Yma, megys yn y gair bore, 
boreu, borau, a lliaws ereill, bydded at chwaeth y 
beirdd ac ereill i ddefnyddioír ffurf a fynont. Gan y 
dichon y bydd cynghanedd yn fynych yn arwain y beirdd 
i droseddu rhai o'r rheolau a ddewisir yma gan 
gynnifer o lenorion Cymru, rhaid iddynthwy, y 
beirdd, gael yr un rhyddid ag a ganiateir mewn 
ieithoedd ereill, ac a ofynir yn "Rheolau Barddoniaeth 
Gymraeg.Ē Yn wir y mae mwy o angen am ryddid prydyddol 
(poetic licence) ar feirdd Cymru nag ar feirdd un wlad 
arall; ac addefir ar bobllaw eu bod yn cael eu 
llyffetheirio yn ormodol eisoes.
 
Tybia Clwydfardd, mai Morganwg sy gywir gyda golwg ar 
sain y gair asdell [gwel xii. 2]; ac mai ei wraidd yw 
as a dell 
 
x-tudalen-017
 
Tybia hefyd y byddai pymp, pymmed, pymmtheg, yn well 
na pump, pummed, pymtheg. 
 
Y maeír Proffeawr Williams yn barnu fod "rhodio oddi 
amgylch," ďrhag taro o honot," yn well na "rhodiaw 
oddi amgylch" [gwel xiv]. Barna amryw fod rhegu yn 
gystal a rhegi. Mae pawb ereill o blaid y cynllun. 
 
Ur ac yr [gwel xv]. Cefnoga golygwyr y GWRON, Llwyd 
Isaac, ac Emlyn, y terfyniad yr yn y fath eiriau a 
pladur, &c.; ond y mae Rowland, W. Jones, Dr. 
Williams, J. Wiliiams, aír mwyrif o blaid yr hen 
derfyniad ur; ac yn unol ‚ír cylchlythyr. 
 
Mae amrywiaeth barn hefyd ynghylch geiriau benthyciol. 
Cefnogir y cylchlythyr gan y mwyrif; ond y mae 
golygwyr y GWRON a Ioan ňmlyu am ddefnyddio ff yn lle 
ph yn y fath eiriau benthyciol a prophwyd, orgraph, 
&c. Mae dau neu dri hefyd yn ammheu fod orgraph yn 
tarddu oddi wrth orthography,a dywedant mai oddi ar 
wreiddyn Cymraeg y tardd argraph, arfgraphu, &cc. 
Gwell o lawer yw defnyddio gair gwir Gymraeg lle 
gellir; megys, athronydd yn lle philosophydd; ond 
dywed y Parch. O. Michael, mai gwell yw Cymreigio y 
fath eiriau a telegraph, photograph,&c, nag ymdrechu 
llunio geiriau ereill na ddeuant byth i arferiad. 
 
Sylwa y Parch. J. Owen, y dylem, yn unol ‚'r egwyddor 
seinyddol, ysgrifenu y fath eiriau a llyfr, teml, 
magl, ochr, &c. yn ddwysill, fel y lleferir hwynt; 
h.y. llyfyr, (llifyr?) temel, ochor, magal. Dywed Mr. 
Owen hefyd y dylai y rhagddodiaid tuag at, oddi wrth, 
&c , gael eu hysgrifenu fel un gair. 
 
Wele gynnwys yr ymgynghoriad mor bell ag yr aeth; a 
gwelir fod llais y wlad yn eglur o blaid cynllun y 
cylchlythyr. Mae yn seinyddol, yn gyfleus, ac yn cadw 
gwir darddiad y geiriau mewn golwg mor bell ag y 
goddef symlrwydd. Ond nid 
 
yw yn bossibl cynnyg un orgraph berffaith o'r Gymraeg, 
heb fod yn anghyfleus, tra mae yn ofynol defnyddio 
llythyrenau dyblyg a thriphlyg. Nid ydym yn addef 
hynafiaeth Coelbren y Beirdd; ond cydunwn ‚ Myfyr mai 
dyma wreiddyn y drwg; ac addefwn fod llunwyr y 
Goelbren wedi teimlo y diffyg, ac wedi gweled fod 
llythyrenau sengl yn anhebgorol. Gwneir sylwadau 
cyffelyb gan Dr. Williams, W. Jones, a M. D. Jones. 
 
Rhwyddhawyd y gorchwyl o gasglu y gyfres hon, drwy fod 
cyfres o'r fath, o gasgliad Mr. Gee ei hun, yn cael ei 
defnyddio yn ei swyddfa er's dros bymtheng mlynedd; 
a'r hon a ddiwygiwyd yn lled ddiweddar gan y Parch. D. 
S. Evans, ac un o honom ninnau. 
 
Erbyn hyn y mae yn ymddangos fod llais y wlad wedi 
dangos yn eglur mai am ac nid an, cym acnid cy, a 
ddylai ragflaenu
 
x-tudalen-018
 
flaenu m ac mh ddilynol; ac mai cyn ac nid cy, a 
ddylai ragflaenu n a ngh; ac yn ol ein barn ni, dylai 
fod yn eithaf amlwg mai am, cym, cyn, yw sain y 
silliau blaenaf yn am-mod cym-mysg, cyn-nydd; ond y 
mae talfyriad mh ac nh mewn sillaudilynol yn fwy 
agored i ammheuaeth. Y mae amryw o lenorion pwyllog yn 
gwrthod hyny, ac am ysgrifenu y geiriau yn ol eu 
tarddiad; a theimlwn ninnau fod rhai llythyrenau 
dilynol megys l ac r yn gofyn yr mh ac nh yn gyflawn. 
Carasem ni hebgor un gydsain yn y cyfryw eiriau; ond 
ni ddeil y cynnygiad a roddasom yn ddieithriad; ac ar 
ol talu y sylw manylaf i bwngc yr orgraph, cystal aír 
hyn a ddywed yr holl bleidleiswyr arno, yr ydym yn 
credu weithiau, fod swn, gwraidd, a chywirdeb yn gofyn 
dwy m yn ammharod, ammhleidgar, ammhrydlawn; 
cymmhorth, cymmhlyg, cymmhraffder [gwei vi. 3. c]. Y 
mae am-harod, am-hleidgar, am-hrydlawn; cym-horth, 
cym-hlyg, cym-hraffder, yn rhy anghymmeradwy. 
 
Yn unol ‚ír un egwyddorion, defnyddier dwy n yn 
annheg, annhlysni, annhraethol: cynnhes, cynnhraul, 
ŵc. 
 
Ystyrir geiriau yn dechreu ‚g ang a cyng yn 
eithriadau; megys, anghof, anghlod, anghrist, cynghor, 
cynghload, cynghreirwyr. 
 
Yn y colofnau a ddilynant y sylwadau hyn, cyfrwymir y 
gwahanol ffurfiau oír un gair ar y dde, fel hyn: ó 
 
daear / daiar 
 
a'r ffurf flaenaf a ystyrir oreu iíw harfer mewn 
cyfansoddiad cyffredin. Y cyfrwym ar y llaw chwith a 
arwydda mai y gair olaf ydyw y mwyaf cymmeradwy; 
megys, 
 
anghraifft / *engraff. 
 
Gwyddys na chynnwys y cofrestrau dan sylw yn awr bob 
gair y mae amrywiaeth barn ynghylch y dull goreu o'i 
ysgrifenu, ond credir y cynnwysant engraffau oír 
dosbarth y mae pob gair o'r fath yn perthyn iddo; ac 
oddi wrth yr engraffau hyny, y bydd yn hawdd deall am 
eiriau ereiil o gyffelyb ansawdd, a darostyngedig yr 
un rheolau. 
 
Gosodir gair i mewu weithiau, nid am fod gwahanol 
ddulliau o'i ysgrifenu, ond er mwyn dangos pa nod aeu 
accen a berthyn iddo; megys tŰn, t‚n; tÚnau, gweddÔo, 
&c.; ac ambell un arall, fel y gweler nad oes un nod 
nac accen i fod arno; megys rheol, diolch, awyrgylch, 
&c., ac na wnai ei accennodi les yn y byd tuag at ei 
gywir seinio na thuag at ei wahaniaethu oddi wrth air 
arall chwaith. 
 
Defnyddir mannodau (dots) y yn lle cydnodau (hyphens) 
i ddosbarthu geiriau yn sillau, fel hyn: ó 
cyf∑iawn∑hau. 
 
R.I.P. 
 
T.S
 
x-tudalen-019
 
O.Y.... Ar ol iír sylwadau uchod fyned i'r wasg, daeth 
pleidlais y Canghellydd Williams (Hu Benfro), i law. 
Dywed mai perthyn iír hen ysgol y mae efe, fel y rhan 
fwyaf o'r Deheuwyr. Y mae dros ysgrenu pob gair yn 
gywir fel y seinir ef ó ammharod; ammeu, cymmorth, 
cynnes, cyngor; ammheuaeth, cymmhortha, cynnhortha, 
cynnhesu, cynghorion; anghof, anghlod, annhal: cammu, 
calonnau, nacca, torri, honno, hwnnw, tonnau, mannau; 
cyrraedd, cyrrhaeddyd; naccau, gwellhau, parottoi: 
tebyccaf, gwlyppach, calettach: ynghyd, ymhob, ymlaen; 
yng ngoleuni, yng Nghymru, ym MŰn, ym Mhrydain: neu 
eu. 
 
YR ORGRAPH, 
a: ao 
a: efe a ddywedodd 
^f ‚g: gyda 
aiff 
ń r 
A!: O! 
&b: epa 
ab: mab o flaen 
bogel nea gydsain 
leddf Hywel ab 
Owain; Dafydd aŰ 
Gwilyn. Gwel ap 
ab∑ad 
ab∑at∑ ty, II, ab∑at∑tai 
ab∑sen nol 
ab∑sen∑n 
ac∑ceu. 
addal∑iad 
a∑dam∑meg 
addyb∑io I 
at∑tyb∑io J 
r addyf∑iant 
at.tyf∑iant 
ad∑eil∑ad: adeildy 
ad∑eil∑iad: ail eiliad 
ad∑eil∑io: aŁ eilio 
ad∑eil∑o: adeiladu 
rad∑gas 
l at∑gas 
ad∑glaf 
ad∑gno 
at∑gno 
ad∑gof 
ad∑gyrch∑ol 
ad∑gyrch∑iol J 
ad∑nab∑nm 
ad∑wyr: anwyr 
ad∑ẃyr: adwyrol 
a∑ddaw 
a.ddo 7 
a∑dda∑wn 
a∑rida∑wr 
a∑ddew∑id 
add∑fed 
add∑fetach 
ang∑hwbl 
add∑ol∑dy 
aŁghyd∑ffurf∑iaetl; 
ang∑liyf∑iawu 
a∑ddysg, 6. 
anghymnihar 
ad∑odaeth 
ad∑od∑iaeth y∑ 
ang∑lyyinmhar∑us 
ang∑hym∑ruhorth 
aeth∑um 
aeth∑ym
ang∑hym∑mor∑ad∑wy 
anęhyninicsur 
af∑leu 
ang∑hysson 
af Tad∑lawn 
af∑rad∑lon
ang∑laddr 
ang∑radd gradd 
afflau 
ang∑raifft 
ang∑hraifft 
ńg: gydag 
ag: a 
ang∑ram∑mad∑eg∑ol ] 
an∑ram∑mad∑eg∑ol
ag∑er∑Iong 
ag∑erdd∑long; 
angreddf greddf 
ag∑os∑‚d 
ahefyd 
achdfydj∑ 
ag 06aed 
ag∑os∑a∑ent 
ņi: elai 
ag∑os∑‚nt 
ai: a? onid? 
ag∑osau 
aie 
aiŰr 
ag∑os∑awn 
ag∑oseir 
a∑i: ac ei 
ag∑os∑ewch 
A∑i:‚gei,gyda∑i 
agwyr 
aiff. ę 
eiffr∑ 
angel: U. angyl∑ion 
ang∑en 
ail∑eni 
angen∑oc∑tid 
aUened∑ig 
ang∑en∑rhaid, a. a 8Ľ 
al∑can 
al∑cam 
angenrheid∑iol 
angerdd 
a∑le∑liw∑ia 
angeu ] 
angau 
aU∑draw 
aU∑traw∑ 
anghen∑fil 
aU∑drawd 
ang∑hen∑og: rheidus 
aUdud 
aUtudf 
anghŤn∑og: heb gen 
anghen∑us 
aU∑dudiaeth 
ang∑herdd 
aU∑dud∑io 
ang.hlod 
a∑maeth: llafurwr 
ang∑hof 
am dano 
ang∑hosp 
am dan∑ynt 
wn∑dŲed∑ig 
ang∑hraifit 
eng∑raff 
am∑doi 
anghrist 
am∑dreigl∑ad 
 
x-tudalen-021
 
am∑dreigl∑o 
amddifad, ll, aid 
amddiffyn / ym∑ddiff∑yn 
am∑gel∑edd∑u / *ym∑gel∑edd∑u 
am∑gyffred 
am∑gylch o∑gylch 
am∑her∑awdwr / ym∑her∑awdwr 
am∑hŵ∑edd 
am hyny 
aml∑dduw∑iaeth 
aml∑had 
aml∑ha∑er 
aml∑h‚f 
aml∑h‚nt 
aml∑ha∑odd 
aml∑heid 
aml∑heir 
am∑maeth: blasusfwyd 
am∑meg: dammeg 
am∑meuth∑yn 
am∑mharch 
am∑mhar∑od 
am∑mher∑ffaith 
am mheu / am∑meu 
am∑mheu∑aeth 
am∑mheus 
am∑mhlant∑ad∑wy 
am∑mhos∑sibl 
am∑mhri∑od∑ol 
am∑mhryd∑ferth 
am∑mhryd∑lawn/ am∑mhryd∑lon
am∑mhur 
am∑mhur∑deb 
am∑min∑iog 
am∑mlau 
am∑mod 
am∑moeth∑yn: a∑maeth 
am∑mor 
am∑mraint 
am∑mrawd 
am∑mrawdd: amgylchiaith 
am∑mrwd 
am∑mwlch 
[TrŲer an o flaen m neu mh bob amser yn am] 
am∑raf∑ael 
am∑rant∑un
am∑rant∑un∑o
am∑rawdd: ymadrodd
am∑rosg∑Ų∑edd
am∑ry∑dduw∑iaeth
am∑ryfal: amrywiol
am∑ryw∑iaeth: gwahaniaeth
amryw∑iaith: tafodiaith
am∑ser∑iad∑ur
a∑myn∑edd / am∑myn∑edd
an∑e∑on 
an∑erch∑iad 
an∑ffaeth∑der 
an∑if∑ail / an∑if∑el 
an∑ne∑a]l 
an∑nheb∑yg 
an∑nedd 
an∑nelu 
an∑nheg 
an∑nheil∑wng 
an∑nhym∑mig 
an∑ni∑au 
an∑ni∑byn∑ol 
an∑oddef∑ol 
an∑ni∑olch∑gar 
an∑nof∑ad∑wy: anwarnofio
an∑nof∑iad∑wy: nas gall nofio
an∑nog∑aeth 
annwn / an∑nwfn
an∑nwyd: oerfel 
an∑nym∑un∑ol 
an∑nys∑gym∑mod 
an∑nywedd∑Ô∑aeth 
an∑odd∑ef∑ol 
an∑rhad 
an∑rhad∑lawn 
an∑rhag∑farn 
an∑rhaib (rh ar ol an) 
an∑sawd 
an∑sawdd 
‚nt 
a∑nwyd: nwyd
ap: mab (o flaen h neu gydsain galed) ap Howel, ap Cynan
ap∑pÍl
ap∑pel∑io
ap∑pwynt∑io 
a∑phwys 
ar: uwch law 
‚r: tir ‚r 
aír a all 
aír aíi
ar∑adr / ar∑ad 
ar∑aeth / ar∑aith 
aír a fo 
arch∑ddi∑ac∑on 
arch∑es∑gob 
Archesgob Caergaint [ond yr archesgob Davies] 
arch∑iag∑on 
Archiagon Prys [ond yr archiagon Prys]
ar∑dderch∑og∑rwydd 
ar∑ddy∑graph, b. 
ar∑eith∑io 
ar∑graph, b. 
ar∑graph∑u 
ar∑graph∑lyth∑yr∑en 
ar∑hŰdd: arosodd 
ar∑howch: aroswch 
ar hug∑ain 
ar∑ian∑llais 
ar∑ian∑lliw 
ar∑loes∑i / ar∑lloes∑i 
ar∑llen∑iad 
ar∑llost / ar∑lost 
ar∑llud∑lys 
ar∑lludd∑io / ar∑ludd∑io 
ar∑llwybr / ar∑lwybr 
ar∑llwys 
aír na 
ar∑os∑ant 
aír y mae 
aír y sydd
as∑erw: astyllen 
as∑serw: disglaer 
as∑swyn: anwydd 
as∑swyn∑o: absennoli 
a∑swyn∑o: deisyf 
ap∑pel as∑swyn∑wr: absennolwr
 
x-tudalen-022
 
a∑swynwr: attolygwr 
as∑tel 
as∑tyll∑en 
a∑to 
at∑tal 
at∑tal∑ad∑wy 
at∑teb 
at∑teg 
at∑tol∑wg 
at∑tolyg∑u 
at∑treiddio 
at∑tro 
at∑troawl 
at∑tu∑edd 
at∑twf 
at∑tyf∑iant 
at∑yniad 
aíu: ac eu 
‚∑u: ‚g eu 
awd∑ur 
awd∑ur∑dod, b. 
awd∑wr 
aw∑en∑au: awenesau 
a∑wŤn∑au: afwynau 
 
B
bangc / banc
bai: gwall 
b‚i: byddai
bal: ‚ thalcen gwyn iddo 
b‚l: bryn 
bali (tr. o pali) 
bŗl∑i: seren wen 
ban∑auír ffydd / ban∑au y fiydd 
ban∑er∑au 
ban∑iar, ll. banieri
ban∑llef 
ban∑nod 
ban∑og 
...(?)od, banog
bar o haiarn 
b‚r: llid
bardd∑on∑ol / bardd∑on∑awl 
barddon∑i∑aidd
bar∑gen∑a / bargein∑io 
bar∑wn / bar∑on 
bastardd
Beibl / Bibl
beirniadol 
bel∑a: blaidd 
bel∑e: carlw 
ber∑llysg / byr∑llysg
ber∑wy∑r dwfr / ber∑wy∑r dwr 
berrwy: llyffethar
beth byn∑ag 
beu∑nydd a byth 
blaenred 
blaen∑redol 
blynedd 
blyn∑yddoedd / blyn∑ydd∑au
blyn∑ydd∑ol 
bo: byddo 
bŰch: byddoch 
boch∑aid: llonaid boch 
boch∑iad: llenwad boch
bod 
..a bod
..er bod
..o blegid bod
..o herwydd bod
..rhag bod
..sef bod
bod∑ol∑aeth 
bodd∑h‚d
bodd∑hau 
bodd∑haol 
bodh∑hawr
bodd∑lawn / bodd∑lon / bod∑lon 
boddlon∑ol 
bog∑ail, ll. bogeiliau
bog∑el, ll. iaid 
bŰm: byddom 
bŰnt: byddont
bŰt: byddot
bÍr: per 
ber (b. o byr) 
ber, ll. bŤrau 
bor∑eu / bor∑e / borau 
boreu∑ddydd 
boreuol / boreol
brag∑iwr: bragydd
brag∑iwr: bostiwr 
bran: aderyn 
bran (gwenith) 
bran∑og: llawn brain 
brŗn∑og: llawn brŗn
bras‚d
brasau 
bref∑ant / breu∑ant
brei∑an 
breinfa∑oedd 
brein∑fawr 
brein∑io 
brein∑iol / breint∑iol 
bren.hin∑es 
bren∑in 
bren∑hin∑oedd
brenhin∑ol: teyrnol 
brein∑dir
breint∑len
brenan: melin law
brŽ∑yr
brŽ∑yr∑es 
brŽ∑yr∑iaeth
brid∑uw 
brig 
brig
bržg: llong 
bru: croth 
bry: fry 
brud / brut: hanes
bryd: meddwl
brŷn: cilwg 
bryn: moel 
buddai 
budd∑ug∑ol 
buddug∑ol∑iaeth 
bu∑graph∑iad 
bul, (=býl): plisgyn
byl, (=bŷl): ymyl
bŻm: buais
bur∑gyn 
bur∑ym 
bu∑wyd: yr ys wedi bod
bw∑au (ll. o bwa) 
bw∑šwr/ bw∑eydd: saethwr
bwc∑cled 
bwc∑cledr 
bwr∑lwm 
bwr∑lymu 
bwth, ll. bythod 
 
x-tudalen-023
 
bwth∑yn
bwy∑ell / bwy∑all: ll. bwyeill 
bwyd∑a: portha 
bwyt∑a: ymborthi 
bwyt∑ai, bwytšent 
bwyt∑‚nt
bwyt∑šwn 
bwyt∑ei 
bwyt∑eig 
bwyt∑ty, s, bwydgell 
bwyt∑y, p. efe aíi bwyty 
by∑gwth / bw∑gwth
bŷch: byddych 
by∑gyth∑iad 
byw∑h‚d 
byw∑haus 
byw∑ioc∑aus 
byw∑ol∑iaeth, b. 
 
C
cad∑air: eisteddfa 
oad∑er i caerfa 
Cader Idris 
cad∑am∑had 
cad∑am∑hau 
cad∑aru∑hawr 
cad∑am∑haol 
cad∑ben 
cad∑em∑id 
cad∑gi 
cad∑gom 
cad∑gun 
cat∑gun
cae∑ad: ceu∑ad 
cang∑en 
cang∑hen∑au 
cang∑hell∑wr  yddó or 
cammin: hebog 
cai: cyttwf 
c‚i: caffai 
caifif 
caingc 
calangauaf 
calan∑mai 
cammined: blodeuyn 
camre, ll, camrau 
lam∑u 
am∑ym∑ddyg∑iad 
^: canu 
can: gwyn; pdllied 
S3 
can: cant, 100 
can: gan, canyĽ 
Ca∑naan 
Can∑nan 
can∑fed 
can∑fu∑wyd 
can∑iad, Ú.: cerdd 
can∑iad, g.i canu. 
can∑iat∑aech 
can∑iat∑aem 
can∑iat∑aer 
can∑iat∑‚f 
can∑iat∑ai 
can∑iat∑ftnt 
can∑iat∑aol 
can∑iat∑aom 
can∑iat∑au 
can∑iat∑ei 
can∑iat∑ewch 
can∑mawl 
can∑mol 
can∑nerth 
can∑nan . ę^^^ 
can∑nonp\^^Sr 
oan∑on: rhaith 
can∑noedd I 
cant∑oedd 
can∑north 
can∑nwr: can gwr 
can∑wr: canor 
can∑nyn: ICO dyn 
can∑oi∑barth 
can∑ol∑bwynt 
can∑rif, 6. 
can∑rif∑au 
can∑rif∑oedd 
c‚nt: canodd 
c‚nt: caffant 
cant: 100 
cant: cylch 
can∑wr∑iad 
can∑wyll∑ur 
can∑u: pyngcio 
can∑u: gw^nu ^ 
can∑ym∑doi 
capel, U. i, au 
c‚r: perthynas 
car: cerbyd 
car: ger 
gar llaw: ger llaw 
car∑dot∑a 
car∑dot∑ty 
car∑dot∑yn 
car∑eg, U. ceryg 
car∑en∑nydd 
cas∑‚ 
cas∑‚d 
cas∑au 
cas∑awr 
cath∑ollg 
yr Eglw3rs Gatholig 
cat∑trefn 
ca∑tyr∑fa 
cau∑ad, ę. ac o. 
cawri, U. 
ped∑yrn 
ced.eim 
oefn∑gefa 
cengl∑iad∑ur 
ceingl∑iad
cei∑bren 
ceim∑wch 
^^Fl: ceffir 
cair 
ceisbwl 
cel: celedig 
celf∑ydd∑yd ó au 
cen 
cen∑ad 
cen∑had∑au ,. 
cen∑had∑on ∑ 
cen∑had∑iaeth Ľ 
cen∑had∑aeth∑ 
cen∑edl 
cen∑hedlddyn 
cen∑hedl∑oodd: ciwdod 
y Cenhedl∑oedd: pa
ganiaid 
cen∑hedl∑gar∑ wck 
cen∑fi:geu 
cen∑llif 
cefn∑llif 
cen∑llusg 
cen∑eu: cenaw 
cÍr 
cer: ger, ger llaw 
cerdd∑in∑en 
cerd∑in∑en 
cer∑hynt 
ceu∑lan∑au;, 
ceu∑len∑ydd J∑ 
ceuo 
ceu∑ad: cloddiad 
ceu∑bren: pren cafnog 
cer∑ub∑iaid 
d∑aidd 
24 
ein∑iaw, g. 
cip∑edr∑ych 
cip∑gais 
cip∑pill 
cit∑trach 
clatL∑ar 
cledd∑yf 
cledd∑eu \ 
cler, U∑ 
clic∑ied 
dodd∑feydd 
clŲ∑ed∑ig 
clŰg: mantell 
clog 
clud: cerbyd 
clud∑air \ 
dad∑er 
clusfog: gobenydd 
clust∑iog: ‚ cluustiau 
iddo 
clust∑tlws 
clust∑ym∑wran∑daw 
clust∑ym∑wran∑do
cŰb: mantell 
cob: ergyd; copa; di
ffynglawdd 
cnew∑url∑yn, W. cnew
ull. 
coeg∑lofft 
coel∑bren∑au
coelbren∑i 
cofl: mynwes 
coel∑grefydd 
coet∑tir 
coff‚d 
coff∑aol 
coff∑au 
coff∑awn 
coff∑awr 
cog∑ail 
col: colyn 
cŰl: milrhifch 
col∑ofn, 6. 
Goleg 
eol∑udd∑ion 
Gon∑yn 
cop∑i∑ais 
copiasant 
cjo∑pi∑au 
copr∑o 
cop∑i∑wyd 
cor: oorach 
cŰr: cantorion 
corph, UĽ cyrph i 
corff, U. cyrS
cor∑on∑llys 
cor∑yn y pen 
cÚryn: corach; pryf 
copyn 
cosp 
cosp∑adwy 
cosp∑awl 
cosp∑ol 
cosp∑ed∑ig∑aeth 
cot 
cŰt: pais 
crai nodwydd 
cram∑mwyth 
Crawni 
crangc 
cre∑ad 
cro∑adig∑aeth 
cre∑as∑ant 
crŽ∑edig . 
creu∑ed"ig 
cref∑adur 
cregyn, W. 
we∑odd 
creu: gwneuthur 
crŽ∑u: crefu 
crewr 
cre∑wyd 
creydd 
creyr 
creu∑lawn 
Cred: gwledydd cred 
cred: credo 
credo, g. UĽ credoau 
cref∑ydd, b, 
cris∑ial 
crisp∑in 
Crist 
Crist∑ion 
Crist∑ ion∑og∑aeth 
CTŐsfion∑ogol 
Crisfion∑og∑awl 
cron∑icl 
Llyfr y Cronicl 
croyw 
crud: amlen 
cryd: cryndod 
cryd: cawell 
crug: pentwr 
oryg: anghroyw 
cryf∑hau 
ciym∑fach 
crom∑fach 
cryn: ysgydwad 
cryn: canolig 
cryn∑lioi 
cryn∑hoad 
crynho∑deb 
cryn∑ho∑awl 
cudyll 
cudjTi 
cul: teneu 
cyl: odyn 
cun: eu 
cun: arglwydd 
cyn: gahig 
cyn: cyntaf 
cyn bolled 
cyn gynted 
cun∑nellt 
cun∑aog 
cur 
CUT∑ŐO 
cur∑o 
cur∑bynt: ystorm 
cwar 
cwbl∑heir 
cwc∑wll 
cwm∑mwd 
cym∑mwd 
cwmp∑as ó ol 
cwm∑mwl 
cwn, Ų. 
cwn: y pen 
cwr 
cẃr: cylch 
cwt∑ogi 
cwyn 
cwyr 
r cybell∑ed 
cyn belled 
cyb∑ydd 
cyc∑yll∑og 
cyddeimlo 
cyt∑teimlo 
cyddeithio I 
cyt∑teith∑io 
cyddreul∑io 
cyt∑treul∑io
cyddreŐ8∑io r 
cyt∑treis∑io
Áyddwyllo / cyt∑ twyllo 
cyddyb∑io / cyt∑tyb∑io
cyddyfu / cyttyfu
cyddynu / cyttynu 
cyd∑gan 
cyd∑gerdd 
cyd∑grist∑ion∑og∑ion 
cyd∑gryn∑hoi 
cyd∑gyn∑null 
cyd∑lafur∑wr 
cyd∑seinio / cys∑seinio
cyd∑uno 
cyd∑ym∑aith 
cyd∑ym∑eith∑as 
cyf∑ad∑gan / cyf∑ad∑gen 
cyf∑aint / cwf∑aint 
cyf∑am∑mod 
Cyf∑an∑dir Ewrop 
cyf∑an∑gwbl 
cyf∑an∑nedd 
cyf∑an∑nod / cyf∑a∑nod 
cy∑f∑ar: erw 
cyf∑ar∑wydd∑iad∑ur 
cyf∑ar∑wydd∑yd 
cyf∑ar∑wydd∑id 
cyf "ebr∑wydd 
cyf∑eiirach, ę. 6. 
c^∑eŐT∑iad∑ur 
<grf∑er 
cyf∑er∑byn ‚ 
r∑iawn∑h‚d 
r∑iawn∑h‚f 
ijyfiawn∑h‚nt 
cyf∑iawn∑hau 
cjyf∑iawn∑ha∑wyd . 
cyf∑iawni 
cyf∑ieith∑ed∑ig 
cyf∑ieith∑iad 
rieith∑ad 
cyf∑ieithu 
<5yf∑laeth∑ 
cyf∑lawni] 
cyf∑lead 
cyfie∑ir 
cyf∑le∑odd 
S5 
cyf∑leu 
<^∑le∑uB 
cyf∑leus∑dra 
cyf∑leydd 
cyfioi 
cyf∑odi 
cyf∑oes∑WT 
cyf∑oeth 
cyf raugc 
eyf∑ran∑og 
cyfreith∑lawn 
cyfTŐf∑on 
cyf∑rinfau 
cyf ringjrnghor 
cyf Tin∑iol i 
cyfriu∑ol 
cyf∑un∑draith, 6. 
<^∑un∑draeth 
cyf un∑drefn, 6. 
cyf∑un∑rhyw 
<iyfynggynghor 
cyfys∑tyr∑ioa 
cyitaeth 
cyffeith∑io 
cyffeithiwr 
cy ffelyb 
cyfferi, 11. 
cyffro∑ad 
cyffrŰdd 
cy ffrŲ∑ed ig 
cyffroi 
cyffrowr 
cyff ro ydd 
cyffwrdd 
cyf hwrdd 
cyngall cydallu 
cyngel∑yn 
cynghad 
cyBg hadw 
cyiighaf 
cyngiiaf∑au 
cyng∑hall 
cyng∑hallen 
cynghan 
cyng∑han∑edd 
cyng∑hawB 
cyng∑haws∑aeth 
cyng∑hlo 
cyng∑hlo∑ad 
cyng∑lilŲ∑ed∑ig 
<3yng∑hlwm 
cyng∑hlwyf 
cyng∑hlwyf∑au 
<^yng∑hlym∑au 
<syng∑hor 
cyngor
<^ng∑hor∑ion 
cynghorphori 
cyn^iirair 
cyng∑hroirio 
cyngiu∑wm 
eyng∑hrymedd 
cyug hyd 
cyng∑hydio: cyssylltu, 
cyd^ydio 
cy ngofal 
cyngor∑fod 
cy ngyd: amcaii 
cy∑ngydio: arofyn 
cy huddo 
cylchiwybr 
cyllell, a. cyllyU 
cym a b, cym ag m=s 
cymm 
cym∑mal 
cym∑maint 
cym∑man∑fa 
cym∑medr ó iad 
cym∑medr∑ol 
cym∑meró yd 
cym∑mes∑ur 
<grm∑mod 
cym∑mon∑es 
<^m∑mraint 
<iym∑mrawd 
cym∑mrod∑edd 
cym∑mrod∑or∑ion 
rjym∑mrwd 
cym∑ mun ó o: cymĽ 
mundeb 
cym∑mwyn∑as 
cym∑myd∑rrg 
Áym∑myn 
llythyr cymmyn 
cym∑myn∑rodd 
cym∑myn∑u 
cym∑myagó u 
<^ym a p=<iymmh, 
ac weithiaupanfo 
gair heb ei dreigro, 
cymm 
cym∑mhar 
cym∑mar
<;ym∑mhar∑iaeth 
cym∑mharu 
cym∑mhelri 
uigiiizea cy vjwy 
∑÷∑V 
A\ 
cymlnliell 
<ym.mell [ 
cym∑mhell∑iad 
cym∑mhen 
cym∑men
cym∑mhen∑dod 
cym∑mhen∑llyd 
cym∑mhlith r 
cym∑mlith 
cymmhlitho 
cym∑mhlyg 
iJyg r 
cym∑mhlygu 
cym∑mlyg 
cymmhwyll 
cym∑nwryil
cym∑mhwyllo 
cym∑mhwys 
cym∑mwys 
cym∑mhwys∑der 
Cymr∑aeg, ę. 6. 
Cj^mr∑aeg, a. 
iaith Gymraeg 
llyf r Cymraeg 
Cymr∑eig, a. 
buwch Gymreig 
ceffyl mreig 
def aid Cymreig 
ysgrifenwyrCymreig 
«ymr∑eig∑aidd, a. 
dyn ymreigaidd 
dynes Gymreigaidd 
gwiagoedd Cymreig
cyn: o flaen [aidd 
<^n: gaing 
cyn∑au∑af 
cyn haii∑ 
cyn∑au∑h 
cyn∑enid: cyntafancdtg 
cyn∑henid: naturiol 
cyd a d, cyd ag n, 
cyn a d, cyn ag n, 
=cynn; neu, yn 
ac7llysurol wrth 
dreiglo, c^mh 
cyn∑nal 
cyn∑nal∑iaeth 
cyn∑hal.iaeth 
cyn∑nar: boreuol 
cyn∑ar: yr‚rcyntaf 
cun∑ar: hwch 
cyn∑neddf 
cyn∑neddf∑au 
cyn∑heddf∑au
ii∑af i 
au∑af
ihaf 
26 
cyn∑nefin: aifeiedig 
cyn∑hefin: twf Wwydd
yn 
cyn∑ nau = gynnau: 
yn ddiweddar 
cyn^eu: ennyn 
cyn∑neu∑ais 
cyn∑nifer 
cyn∑nil 
cyn∑nilo 
cyn∑hilo 
Áynnor: y drws allan
ol 
cyn∑hor: porfch 
cyn∑north∑wy 
cyn∑nhorthwy
cyn∑horth∑wy 
cyn∑nrych∑ioli 
cyn∑ddrych∑ioli 
cyn∑nud: tanwydd 
cyn∑yd: codi 
cyn∑udo: oernadu 
cyn∑null 
cyn∑null∑iad 
cyn∑hull∑iad 
cyn∑nwyn∑ol 
<grn∑hwyn∑ol 
cyn∑nwys: dangoseg 
cyn∑wys: cynó gwys 
cyn∑nwys∑iad 
cyn∑hwys∑iad 
cyn∑nyad: mwyhM 
cyn∑ydd: helydd 
cyn∑nyddu r 
cyn∑hyddu J 
cynnyg 
cyn∑nyg∑iodd 
cyn∑hyg∑iodd 
cyn∑nysg∑aeth , 
iyn∑hysg∑aeth∑ 
cyn∑nysg∑aeddu 
cyn∑nysg∑aethu 
cyn+∑ t=cynnh, ęew, 
yn achlymrol pan 
yn annhreiglediffj 
cynn. 
cyn∑nhawel 
cyn∑nheb∑yg 
cyn∑nhen i 
cyn∑nen 
cyn∑hhen∑us 
cyn∑nhes 
cyn∑nes
cyn∑nhesu 
cyn∑nhwrf 
cyn∑nwrf 
cyn∑nhyrfu 
cynt∑af∑an∑ed∑ig 
cyn∑tefin: calaumai 
cyn∑tefyn: creador 
dwyelfenol 
cynt∑un 
cynt∑uno 
cyr∑haedd 
<gT∑raedd 
cyr∑haeddyd 
cys∑bell 
cys∑bod 
cys∑borthi 
cys∑bwyll 
cys.dadl 
cysdadlu 
cysdawd 
cys∑dodi 
sysg∑adur: <iy8gwr 
cysg∑iadur: mochlys 
cys∑god 
cys∑sefin 
cys∑segró uó iad 
cys∑sonó deb 
cys∑swUt 
cys∑swynó iad 
cys∑sylrt∑iad 
cys∑syllt∑ediÁ 
cys∑syllt∑iedig 
cys∑tal 
cyst∑lyn∑aeth 
cyst.ogi 
cystraw∑en 
cys∑tudd 
cydf d, cydf t=cyttcyt∑tir 
cyt∑tir∑og∑ion 
cyt∑tras 
cyt∑traul 
cyt∑tief 
cyd∑dref 
cyt∑tref∑tad∑og 
cyd∑dref tad∑og 
cyt∑trefn 
cyt∑trym 
cyt∑tŻn 
cyt∑tun 
<^∑tun∑o 
cy∑thraul 
cy∑wiad 
uigiiizea cy V300QIC 
eywram 
ej∑wjau 
oo∑wydd 
CH 
diwaneg l 
7∑chwaB∑Q|g f. 
ohwan∑nog 
chwar∑eit i , Ą ^ 
chware ∑∑^^∑ 
chwarŽ∑7dd∑es 
ohwarŽ∑ydd∑iaetii 
chwar∑eiis 
chwe∑bonos 
chwech 
chwemewnc3F£Bn8odd
iad 
chwedi^: 60 
chwe diwmod 
chwedinas 
chwechemisg 
chwe chemiog
chwe chefyl 
chwemia 
chwech ar hęg‚in 
chwech enw 
chwe chant 
chweith∑adL 
chwel 
chwen∑n7ch∑u 
chwen∑gain: IOse 
chwib∑uia 
chwib" 
chwib∑ian 
chwil∑droad 
chwŁ∑droi: syfrdann 
chw7l∑dixi: amdroi 
chwim∑mwth 
chw^l 
chw^l∑droad: afmdreigl∑ 
iad 
7 chwyldroad 
Ffrengig 
OŐVw yn 
chwyn a chwyn: yn 
araf 
chw7∑chwi 
dad∑gan 
dat∑gan
b∑anu 
ban \ 
b∑ian∑n 
dad∑gann 
dad∑gadd∑iad 
dat∑gudd∑iad 
dad∑gl^mii 
dad gy∑lTm∑u / 
dad∑fflro∑adur 
daeth∑nm 
dae∑ar 
dai∑ar
dae∑ar∑ydd∑iaeth 
dal 
dņlefeadAI 
dala 
dam∑meg 
dam∑mog∑ion 
dam∑he^∑ion
dam∑wam 
dang∑os 
dong∑os∑odd 1 
dang∑hoB∑odd 
dan∑nedd 
dan∑nod: edliw 
dan∑nodd 
dan∑odd; o dau 
dar: derwen 
dar: ar 
darlith, UĽ ian, oedd 
dar∑lun∑iad llun 
dar∑brn∑iad glynu 
dar∑riim 
dar∑llen ó ^^dd 
dar∑par∑w^l 
dat∑tod 
dat∑tro;awl 
dangant 
dau geff 7I 
dau ar hugain 
dawn, g, 
dawna, g, 
deall 
de∑allt∑wr∑iaeth 
de∑chreu, s. a p, 
ded∑fiyd, 6. 
deddf∑rodd∑wr 
de∑fo∑eiwn 
de∑fo∑sŐTn∑ol 
de∑foes∑iyn∑∑ 
d7∑foes∑Ő7n∑ 
de∑ffro 
deflfro∑af 
deffrŰdd 
de∑ffrŲ∑ent 
de∑fiioi 
ēol 
a∑olV 
a∑oly 
de∑fProid 
de∑ffroant 
de∑firdnt
de∑ffrous 
de∑ffrowch 
de∑ffixwiL 
de∑f&7 
degar hnagain 
"^ a Thrigain: 
de∑heu 
de; 
deheu∑barth 
De∑heu∑barth Cymra 
de∑heu∑law 
del: tlws 
dÍl: delo, daw 
delw∑addol∑iaeth 
de∑ongl∑i 
de∑ongl∑iad 
deon 
deon Bangor 
7 deon Llywelyn 
deu∑fin∑iog 
dau∑fin∑iog / 
deu∑gain 
di∑adell 
de∑ad∑all
di∑ad∑ellau 
di∑ad∑elloedd 
di∑am∑dlawd 
di∑am∑mheu 
di∑am∑meu
di∑am∑niheuol 
di∑angc I 
di∑anc t 
diangol 
di∑hangol 
di∑ar∑eb r 
di∑ar∑heb
di∑ar∑heb∑ion 
di∑as∑bad 
di∑as∑bed∑ain 
di∑at∑treg 
diawch =di awch: 
pwl 
diawch llw: un siU 
di∑ben 
dyben 
di∑ddioh∑ell 
di∑ddyfn∑u plent7n,&c. 
dyddTfn∑tt: sychu 
di∑ddym 
∑^ 
di∑ddyma 
di∑eithr 
di∑eitlir∑ŐAd 
di eithr∑iýd 
di∑eithro 
di∑en∑ydd 
di∑en∑ydd∑io 
dlfnlwch 
di∑fri∑aeth 
di∑frio 
difrif 
di∑‚aen: heb flaen 
di∑flanu 
di∑flannu 
di∑^nu: rhanu 
dy∑fynu: gwysio 
rhfyru: boddio 
dy∑fyru: byrhau 
di∑fyr∑wch 
diffaeth: anial [wch 
di∑ffeith∑wch: anial
di∑fl∑aith: brwnt, dyhir 
di∑ffeith∑der: dyhirwch 
di∑ffodd∑ur 
diffug: heb ffug 
diffyg: eisieu 
diff∑wys i 
diph∑wys 
dig∑der 
dig∑llawn 
di∑gyr∑rith ē 
Di∑hen∑ydd dihanu 
yr Hen Ddihenydd 
^di∑heur∑awd: esgus
J awd 
"j dyheur∑awd: haer
\ }^ 
di∑hin∑edd: ystorm 
dj∑hun∑edd: effro 
di∑lea 
di∑leir 
di∑lŰr 
di∑Ieodd 
di∑lettyb 
di∑leu 
di∑lin 
aur dtiin 
dyiudry^ 
di∑Iyn 
dill: plyg 
dill∑ed∑ydd: teiliwr 
diU∑ied∑ydd: plygwr 
88 
di∑niw∑ed 
di∑niw∑aid 
din∑ystr 
din∑ys∑trio
din∑ys∑tro J 
di∑odd∑ef 
di∑o∑gel 
di∑olch 
di∑ol∑wch 
di∑osg 
di∑otty: Ł, diottai 
diriaid 
dir∑ied
dir∑eidi 
dŐT∑ieidi J 
dir∑ieid∑wr 
dis∑ber∑od 
dis∑brawf 
dis∑bwyll: heb bwyll 
dis∑gloff 
dis∑gyn 
dis∑tadl 
dis∑trrw 
dis∑tylló io ó u 
di∑sym∑mwth 
di∑wrth∑ddadl 
di∑wrthddrych 
di∑wrth∑ladd 
di∑wri∑og 
di∑ẃr: neb wr 
di∑ym∑drech 
di∑ystyr∑u 
doeth∑or 
y doethor Owen 
dŰl: dolen 
dŰl: gwaen 
dol 6. o dwl: ffol 
dol: delwan 
dol∑enau 
dol∑ydd 
dol∑au 3 
doliau 
dor, 6. 
dŰnt: deuant, deuont 
doB∑barth 
dos∑benu 
draen∑og, g, 
dreiniog, b, 
drud: gwerthfawr 
dryd: c^rnnil 
drwg dybio 
drwg weithiedwr 
drygweithredwT 
drycin 
dryg∑hin, Ű.
dug: dygodd 
Dug WelUngton 
duw∑in∑ydd 
duw∑in∑yddiaeth 
dwg: dyga 
dul dýl: ergyd 
dyl dyl: dyied 
dyly: dylai 
dwyf∑ol 
y Bod Dwyfol 
gallu dwyfol 
dwy∑waith 
dy: yr eiddot 
dy=dŻ; tr. oty 
di∑ben 
dyben
dychan: uchenaid 
duchan: gwawd 
dyohwaen 
dy∑chwelyd 
dychymmyg, g, 
r d^∑ddan 
di∑ddan 
dy∑ddanu 
\ di∑ddanu 
dydd∑iad∑ur 
dydd∑Iyfr 
dyddor∑ol 
dyddor∑deb 
dyferlif 
t di∑fer∑lif 
i dyferu 
di∑feru 
r dyfethĽ 
\ di∑fetha 
dyflaen: blaen 
dyfr∑hau 
dygas∑edd 
dygas∑og 
r dy∑gwydd∑o 
di∑gwydd∑o 
dy∑gym∑mod 
dy∑heu 
dyhe∑ad i 
dyheu∑ad J 
dy∑he∑wyd 
dyhidlo 
dyhidl∑ad 
dyhysp∑yddu 
igitizea cy j ww^∑^ 
^led, 6. 
dy∑noetiii 
dylaith 
c^rch∑afa 
derch∑afa
dyra: i^ru 
dyiy: eie a iydd 
dyrwyn 
dys∑beidio 
dyB∑beiIio 
dys∑bdio 
dys∑bena 
dyB∑beniad 
dys∑borthi 
dys∑bwyll: pwyll oryf 
dy∑serth: drffaethwdi 
di∑serth: anserth 
C dys∑grif "io ó ^iad 
} dis∑^if∑io 
} dys∑deirio 
dls∑^eirio 
dys∑gwyl 
dis∑gwyl 
r dys∑gwyl∑iad∑wy 
dis∑gwyl∑iad∑wy 
r dys∑gwyl∑iedig 
dis∑gwyl∑iedig 
f dysg∑ybl 
I dis∑gybl 
dysg∑yrhi 
dis∑gybla 
dys∑taim 
dys∑taw 
dis∑taw 
itys∑tewi 
idis∑tewi 
dys∑teewi 
dys∑troi 
dywed∑ir 
dy∑wed∑yd^ 
dywevd
dweud J 
dweyd 
gweyd i 
E 
eb efe amser presennol [phenol 
ebi‚ hi amser anor
T: 
29 
ed∑eai 
ed∑aa} 
edaf 
edafedd 
∑edi∑far∑hau 
edi∑far∑hewch 
ed∑iych 
ęf∑eng∑ylnwrydd 
IS∑eng∑yl loan 
efr∑aa: ta^ efr, efr∑ya 
efr∑eu 
efn∑ych 
ēun∑ych 
eg∑nio 
^niol 
eg∑ni∑wn 
eg∑lur∑h‚d 
^∑lur∑hau 
eg∑Iur∑iad 
^∑luro 
∑ eglwys Duw 
eglwys Dduw 
eang 
Bglwys Groeg 
Eglwys Gristionogol 
IJglwys Loegr i 
Eglwys Lloegr 
Eglwys Rhufain 
Eglwys Wladol 
^wysi 
eng∑raff i 
eng∑hraifft
efidlai gwel fe allai 
eang∑ai‚ 
eheng∑aist 
efory gwer yfory 
eidd∑gar o aidd 
eidd∑gar∑wch 
eilun Ľ 
eŁ∑un∑add∑ol∑iaeth 
.hiechyd 
ģ"^iiech∑vd 
. r Hiachawdwr 
lach∑awdwr 
.^ i hiaith 
ę^iiaith 
einhoes 
eir∑in, eirinen 
eur∑in: euraid 
eur∑yn: damaur 
eis∑ieu 
eu∑oee 
eisyg
eis∑tedd∑&a [U. o eif
tedd& 
eithr∑iad∑au 
el: elo, a 
el∑eni r 
yl∑eni 
elfydd: elfen 
eil∑f^dd: ail, tebyg 
en∑ein∑iog 
en∑nill i 
yn∑nill 
ęin∑nyd, g, 
<ęn∑nyn, en∑nynu 
entrych 
entyrch 
ęĽi epistol at Titus 
ei epistol, neu, ei epis
tolau ē 
yr epistol 
eppil 
er bod 
erfod 
erchi 
erch∑yli 
er∑niig: peirrant 
er∑myg: anrhydedd 
er∑s 
er ys 
er∑s dyddiau 
er∑s meityn 
er∑s talni 
ereill 
eraiU 
er∑led∑ig∑aeth 
er∑lid∑ig∑aeth 
e∑sampl 
es∑boniad, g. 
es∑gob Bangor 
yr esgob Short 
esgob∑awl 
esgob∑ol 
es∑gym∑muno 
ys∑gym∑muno 
es∑mwyth∑au | 
es∑mwytho 
es∑mwyth∑‚f 
es∑mwyth∑af 
es∑sill 
es∑sil 
et∑to 
et.o t 
etifedd 
enrin o anr eoraid 
ewyŁyB 
gwyli∑ys ^ 
ewin ar fys 
ewyn y dwf r 
U∑ai 
llaiJ 
llai 3 
F 
fal 
feaU∑i 
ef∑aU∑r_ 
ef allai 
fel 
fÍl treidiad o mŤl 
f elly i 
efellyf 
ifyny 
for∑y.∑ jioT∑j 
FP 
flŵr: migwrn:rtt, cryf 
£fer: fferdod 
^^} 
ffion 
fiuon 5 
fflamau 
fflam∑iau 
fflam∑lliw 
fflamllyd 
ffloyw 
ffo∑awl 
ffŲedig∑aetji 
ffosp 
firwytii∑iawn 
ffurf: llun 
ffurfryw∑odr∑aeth, b, 
ffugr 
ffugr∑ol 
fiiiU: brys 
ffyU: TMTudd 
ffun∑ud 
ffydd∑lawn J 
fiyn∑iant 
ffyn∑id∑wydd 
ffyn∑non 
ffyn∑non∑ell 
ffynhon∑ell
fiyn∑nu 
flyrf, g. a. praff, 
fferf, b. htaiag 
80 
gan 
gftn treigliad o oftn 
gan hyny 
gad∑aw 
gado } 
gan, c. o herwydd 
gau bro∑phwya 
gau gref∑ydft 
gef∑soll, II, gefeilliai4 
gef ell, U. ^ellod 
geir∑iad∑ur 
gen treigliad o cen: 
cen pysg 
gen 
gen∑eu 
gen∑au U. 
gen∑eu∑au 
geni: cael ai eni 
gen∑ni icael ei gyngen∑nu y nwya 
gen∑ych 
gen∑yf 
geu∑ym 
gen∑yt ^ 
ger bron 
ger gẃydd 
ger∑i∑ol 
ger∑i∑aidd 
gerllaw 
giau 
gi∑ew∑yn ^ 
gU∑ydd 
glan 
gl‚n 
gl&n fnchedd 
glanaron 
glan∑ha 
glan∑had 
glan∑han 
glan∑hewch 
glein∑iad∑ur 
glen∑did 
gloyw 
glyn: dyffryn 
glyn: glynol 
1Ľ haint glynol 
go∑beith∑iaw o hono 
god∑id∑og∑rwydd 
gol∑eu. a. ac a. 
gol∑eu∑fyn∑aÁ 
gol∑eu∑fynogi 
gol∑ea∑ni 
gol∑yg∑fÄydd 
gom∑medd 
gŰr: crawn 
gor: tra 
gorch∑fan∑toHon \ 
gorch∑fan∑nol∑ion J 
gor∑chym∑m^ 
gor∑dderch 
mab gordderdh 
mercn orddeidi 
gor∑ddiw∑es 
gor∑eu 
gori: deor 
gÚru: peri 
.gor∑llawn 
iror∑lawn / 
gor∑UjMif 
gor∑iad J 
gor∑llaes 
gor∑laes
gor∑llanw 
gor∑lanw
gor∑llenwi 
gor∑lenwi 1 
SorllifŐ ^ 
gor∑lif
goriŁw 
gor∑llw 
gor∑llonŐ 
goripn X 
gor∑‹udd 
gor∑ludd
gor∑llym 
gor∑lym J 
gor∑mod∑iaith i ^^^ 
gor∑modd∑iaith J p^ 
wireb 
gor∑mod∑iael^ 
gor∑mod∑edd / 
ddigonedd 
Gor∑pnen∑af 
gor∑phwya∑.Mr joa^ 
wrth 
gor∑uwch∑reull 
gor∑uwch∑au∑ian∑i] 
gor∑uwchie∑oed<£ i 
gor∑uoh∑le∑oedd 
gor∑uwch∑nat∑ur∑iol 
gor∑uch:aat∑ur∑Ő9l 4 
gor∑uwch 
■gor∑wed^∑le 
gos∑por 
ęw
 vj w 
ogle 
gramlnad∑eg 
gras∑lawn 
grawn∑wiii 
gridd∑ran 
gwaeddr 
\ gweiddi 
gwaen, W. ^enn^dd 
gwaered: disgymad 
i waered 
ar waered 
ar i waered 
gwayw 
n 
gwaew
gwayw∑flfon 
gwaew∑ffon 
gwag∑der 
gwaghau 
gwac∑an 
gwac∑&d 
gwag∑hņd . 
gwa∑han∑glwyf 
gwal: mur 
gw&l: gorwedd£a 
gwar: gwe∑gil 
gwņr: dof 
gwam∑mal 
gwan: dinerth 
gwņn: hraib 
gwan∑as∑ant, o gwann 
gwan∑has∑ant, o gwanhan 
gwa∑han∑as∑ant: aeihantarwah‚n 
gwan∑wr gwan i trywonwr 
gwan∑wr: gwr gwan 
gwan∑hant 
gw‚nt: gwanodd 
gwar∑ed: gwaredu 
r gwar∑cha∑edi^ 
gwar∑chau∑edig 
gwat∑war 
gvat∑węr
gvas∑tat∑au i 
gwas∑tad∑hall 
Sv^ast∑at∑tir 
weddi yr Arglẃydd 
gweddi∑as∑ant 
gwedd∑io 
gwedd∑i∑wn 
gweini 
gwclla 
fweli∑A 
81 
gwell∑Ad 
gwell∑&nt 
gwell∑au 
g^en 6. o gwyn 
gwŰn: glaschwerthin 
gwen∑iaith 
gwen∑ieithio 
gwer 
gwest∑ty, ę. tai: taf
am 
gwest∑tai: tafamau 
gwest∑ai: gwestwr 
gwe∑hydd 
gwe∑ydd 
gwe∑hydd∑iaeth 
gwŽ∑ydd∑iaeth 
gwib∑iaw o amgylch 
gwidd∑an,^. &.: gwr&ch 
gwidd∑on, a. ll, gwyfon 
gwydd∑on: athronydd 
gwin∑eu 
gwin∑wydd: |fwiiibren
au 
gwisgi 
gweiagi 
gwisg∑Io 
gwiw∑ydd: ioplyB 
gwyw∑ydd: pood crin
ion 
gwn: yn jgwybod 
gwn: dryll 
gŵn: gwisg 
gwnaed 
gwnaeth∑pwyd 
gwnaeth∑um 
gwn&nt 
gwneud 
gwneyd 
gwr: gWr priod 
gẃr treigliad o cwr 
gwr&ch: hen ddynes 
gẃi∑ach: gwrolach 
gwrach∑iaidd 
gwraidd, gwreiddiati 
gwraidd: gwrol 
gwran∑daw 
gwran∑do 
gwran∑dawr 
gwran∑da∑ wyr 
gwran∑dawn 
gwran∑dewch 
gwres: poethder 
gŵr∑es: dynes 
gwr∑taefn 
gwr∑teith∑io 
gwrth∑ddadl 
gwrth∑ddurch 
rrwrth∑rych 
gwrthhawl 
gwrthhoel 
gwryd un sill: cad
wyn 
gwryd: dau all: gwp
oldeb 
gwr∑hyd: hydgwr 
gwrydd un sill: torch 
gwryddu 
gwi^ un Bill: gwMg 
gwryf∑io 
gwryg un sill 
gwrys un 8^1 
gwrysg 
gwryw∑aida 
gwryw  iaid ó od 
gwyb∑ed, gwyb∑ed∑yn 
gwy∑bod 
gwydd =gẃydd 
gwydd: gwyddfoa 
ynjÁ ngwydd 
ger gwydd 
gw^dd: coed 
gwydd; peithya 
gwydd: gwybodaetii 
gwydd∑on∑iad∑Ur 
gwydd∑ys 
gwyg =Ľgwyg 
gwyl =:gwyl 
gwyl: gwel, gwela 
gwylio: gwardiod 
gwilio: gochel 
gwyU =gw^U: tywyU 
gŵyU: tueddiad 
gwyU∑ys, g. 
gwyn =gwyn: ým 
gwyn: nwyd 
gwyn wydd: melog 
gwyr == gwyr: dyniẃn 
gẃyr: ar osgo 
gẃyr: mae∑n gwybod 
gwyr UÍn 
gwyr∑droi 
gwyrdd∑las 
gwyrth, g. 
gwys ==gwy8r fny
budd 
gwys: gwyddys 
gŵys: dyfnder 
gyda 
gyd‚f 
gydag l 
gyd‚gf 
gyda∑i i 
gyd ‚∑i i 
gyda∑r 
gyd‚∑rf 
gyda∑u 
gyd ‚∑u
ynghyd‚, ‚g 
ynghyd ‚∑i 
ynghyd ‚∑r 
ynghyd ‚∑u 
gynau ogẃn: gwisg 
laes 
gyn∑au o gwn dryll 
gyn∑neu= cynnau: 
yn ddiweddar 
gyru 
haen∑feydd 
haer∑u 
haer∑ir 
hafot∑ty 
hai∑ach 
hai∑am, ll, hei∑ym, 
hei∑eim 
han∑es, g. a 6. 
han∑er o han 
han∑ner 
han∑ner∑gant 
han∑ner∑gylch 
hap∑us 
Ha∑le∑liw∑ia 
har∑nais 
hawdd∑am∑mor 
hawni 
heb∑gor 
heb law: oddi eithr 
heb∑law: heibioeugil
ydd 
hedd∑ych∑lawn 
heib∑io∑r ty
heib∑io y ty
heib∑io∑r bont 
heib∑io y bont J 
heib∑io yr afon 
heib∑io∑r afon
heinio: heidio 
32 
hein∑nio: heintio 
heint∑io 
heinfty 
heint∑us 
hel∑yg, U. 
helyg∑en, uniÁf. 
hel∑io 
her∑i∑odd 
hen∑ad∑ur∑ol 
hen∑ad∑ur∑iaeth∑ol 
hyn∑af∑iaeth r 
hen∑af∑iaeth
Hen Des∑ta∑ment 
Shen∑ain: henaidd 
hen∑nain: hen fam 
hep∑ynt 
hesp, 6.
hysp, g. 
hesp∑in 
hesp∑au 
heu∑aist
hau∑aist 
heu∑as∑ant i 
hau∑as∑ant 
heul∑rawd: cylchydi
ffygion 
heul∑rod: cysgodlen 
heu∑odd 
hau∑Żdd
hilio: cynnyrchu 
hulio; gorciiuddio 
hin∑iog 
hrr∑ddydd 
hirym∑aros 
hoced 
holl∑all∑u∑og 
holl∑bres∑en∑nol 
holl∑gyf∑oeth∑og 
hon acw 
hÚna: haera 
hona: y wraig yna 
hon∑as∑ant 
hÚni: haeru 
honi 
o honi hi 
hÚno, b. 
y ferch hŰno 
hono, g, 
hono ef 
hon yma 
hon∑odd∑ 
hoyw 
hoy∑wych 
hunanhan∑fod∑ol 
hunanym∑ wad∑iad 
hwn acw 
hwn yma 
hwjriit∑au 
hwyiifnwy 
hwy∑thau 
hyd yn oed 
hyn: hynach 
hyn yma 
hys∑bys 
hysp 
hysp∑yddu o hysp 
hyfryd 
hytr∑ach 
ia: rhew 
ia: ie 
iach∑‚ 
iaoh∑‚d 
iach∑aer 
iach∑ai 
iach∑‚nt 
iach∑au 
iach∑awd∑wr∑iaeth, 6. 
iaoh∑ei 
iach∑eid 
iach∑eir 
iach∑ewch 
iawn ddefnyddio 
ie, lŽ 
iech∑yd∑wr∑iaeth, 6. 
ieith∑ad∑ur 
ieuangc, U. ieuaingc 
ifangc 
ieu∑ang∑ach 
ieu∑eng∑ach
ieu∑ang∑af 
ieu∑eng∑af
ieu∑engc∑tid: maboed 
ieu∑engctyd: ieuaint 
ifyny 
1 nu 
imi
fn 
idd ein 
innau 
ini 
ini 
i 
chwi l 
hrch 
ŐBŐAW 
iti 
itr i 
iV
idddf 
iV 
iddeaf 
iiraer∑ed: llawr 
i war∑ed: i wareda 
LL 
]]adnd 
Ead∑rata 
llAdd∑feydd 
Ilaogoó e^ 
llan∑erch 
Dath∑liid 
Hathrodd 
llathryd 
Ilaw∑fedd∑yg 
llawr dynm 
llaw∑radd: llofnidd 
llaw∑rydd: hael 
llaw∑ys∑grif∑en 
 
Ilech, II. i 
Iled∑ana i 
llyd∑ami
lled∑aenn 
lled∑or∑wedd 
lled∑sain 
Ilef∑cr∑ydd, ff, 
llef∑ani 
llen: gorchndd 
llŤn: llenoriaeth 
gwyr llen 
llen gel 
llen∑lliain
llen∑Ilian 
llen∑or∑iae‘i 
llen∑or∑ion 
llen∑ydd∑iaeth 
lles&d 
lles∑an 
llesg∑au 
llesg∑&d 
lles∑mair 
nes∑ol 
llet∑iem 
Hfii∑trawa 
33 
llefty,n.ll6t∑tei,net llyfrrwymyTdl 
ty∑au 
nettyb 
llet^bio 
neu: cyflea 
llewch 
ne∑wn 
gwyrlleyg 
lleygol 
lleyg∑iol J 
lliain 
llian
lliaw8 
llu∑aws 
lli∑08∑og∑rwydd
lln∑ott∑ogrwydd
llid∑iog∑rwydd 
llif 
lli i 
llifeiriant, ll, llifeir
iaint 
llif iwr, llifiedydd 
llif∑wr: lliwydd 
lli∑08∑0g 
lln∑08∑og r 
llip∑au 
lliw∑io 
lliw∑o 
nod∑e8: lodes 
llosg∑feydd 
llud∑Iyd=nudw 
lludd∑edig: blin 
lludd∑ied^: rhwystr
edig 
llu∑est: bwth 
llyest: yr amldroed 
llu∑est∑ty 
llu∑est∑tai, ll, 
llu∑est∑ai: 
llyfr∑wym∑yd l 
lhrfr∑on∑iaeth 
Idyfr y aahna!i 
llygat∑tyn 
llyg∑at∑tynn 
llyn, ll. an, oedd 
yn llvn=fel hyn 
ll5^: i^ynol 
haintllyn 
llys: brenhindy; 
brawdle; llysnafedd; llysieuyn 
^llus: matharfwyar 
nyth∑yr Áym∑myn 
M 
mab yng nghyfraith 
madd∑eu 
maedd∑gen 
mae∑ramser 
mae yr amser 
mae∑r dyn 
mae v dyn 
mae∑rhanes 
mae yr hanes 
∑mae∑n myned i 
mae yn myned
mae∑n oedi 
maeynoedi 
maen prawf 
maen tynu 
maes, ll. meusydd 
magn∑el 
maingc 
maino 
mal: fal, fel 
mal hyn 
llu∑gom: oom cad 
lly∑gom: lamp 
lluman: baner 
llyman: un noeth 
llur∑gynio 
llusg: peth a^ dyner, 
oar llusg 
llysg: dam o bren 
llwyni: perthi 
llwynau: yrarenau 
pen∑llu∑est mAl, a.: plygadwy 
aur m‚l 
llwyr loagi 
llyfrd 
r∑dra 
mM: Tnftlift d 
melln f&l 
mam y edydd 
mam∑au bedydd 
mam yng nghyfraith 
mam∑aeth: mamedd 
mam∑maeth: meith
rines 
mam∑maeth∑aidd 
mam∑maethu 
man, “. a ^.: lle 
bycluoi 
I 
J 
man∑nedd 
man∑od 
man∑og: brirh 
man∑r 
manu: nodi 
luanu: m^rt] ^j ^q 
manus 
manna 
manwl^ 
manol f∑∑ 
mas∑nach, b, 
mat∑or 
mawsi 
medd∑yl∑ddrych 
medd∑yl∑rith 
megyaj 
∑me^B 
meich∑iai
meich∑ai
meichiau, ll 
mein∑llin 
mei&tr∑iaid 
meitr 
mŤl 
meloschwant 
mell∑dithó io! ē 
mell∑di/^∑edig 
mell∑digo 
mer esgym , 
mer: dyferyn 
merl∑yu: ceffylyn 
mer∑liyn: llynwyn 
Messiah 
mettaj^ 
mil 
J‚?"| 1,000,000 
mil∑iyn∑au 
milldir, ll, milldrroedd 
min∑nau 
mint∑ai 
mo hono 
mo hÚno 
mo hon∑of 
mo hon∑yni 
moch 
mÚoh: baan 
mon∑węnt 
myn∑went 
mor 
mor y awr 
mo∑r: mo 
ni cheir Bio^r gwir 
34 
mŰr 
mŰr∑fil∑wyr: milwyr 
mŰr 
mor∑fil∑wyr: pysgotĽ 
wyr morfilod 
mŵn: gwddf 
^^^ Imettel 
mwyn y∑"∑∑Ľ"^ 
mwy∑ad∑or 
mwy∑fwy 
mwyn∑h‚d 
mwyn∑hau 
mwy∑h‚d 
mwy∑hua 
mwy∑hawr 
my∑har∑an \ 
my∑har∑en
myn∑ach 
myn∑ach∑dy 
munyd: y GOfed o 
awr 
mun∑ud: ystum 
myn∑ad: moeogar 
myn∑egi 
myn∑wes
mon∑wes
mur: gwal 
myr: moroedd 
mynu: gorfodi 
myny: ifyny 
myrdd: 10,000 
myrddiwn: 100,000 
myrr 
N 
nao 
na
nag 
na
nad tr. o nid 
nAd: bref 
nadr∑oedd 
nadr∑edd 
naddo 
nage 
nam rhoi nam cym< 
moryd 
na∑u gweled na∑ndyw
ed 
nas 
ua∑th alw na∑th wxando 
nawni 
nawsi 
naws∑io
neill∑duol 
neill∑aŁ∑wr 
neill∑du∑wyr 
neith∑ior 
neith∑iwr 
neith∑iwyr 
nem∑awr 
nem∑or 
nep∑pell 
nes aelo 
nÍs: agosach 
nes∑‚ 
nes∑‚d 
nes∑aed 
nes∑&nt 
nes au 
nes∑aodd 
nes∑ewch 
ne^r∑id∑iad∑wy 
uewyddiad∑ur 
nifer, gĄ ll ó oeddó i 
niu∑nau 
nis 
niwed 
niẅ^aid 
no: na 
noc: uao 
nog: nag 
nos∑awl 
nos∑ol 
nwyd: tuedd 
nwydd: defnydd 
nwyf: bywiogiwydd 
nyd∑wydd 
0! 
oblegid 
o bobtu 
o bob tu 
o ddeutu 
o hono 
ohano 
ohÚno 
o her∑wydd 
o hon∑yut 
o han∑ynt 
Űd: eira 
od: oi; hynod 
yGoogle 
oaH \ 
oedfaj 
od∑faon27 
oed∑faon ∑∑ē 
oddiacw 
oddiallan 
oddi am 
oddam 
oddi am danaf 
odd am danaf 
4jaŰr am∑gylch 
o am∑gylch 
oddiar
oddar
odiii arnar 
odlanfaf
oddicartref 
orldidraw 
oddieithr 
oddifry 
oddigerth 
oddi mewn 
oddifewu 
oddi fyny 
oddi tan 
oddi u‚hod 
odd nehod
oddiwrth 
oddi wrtho 
oddi yma 
odd yma 
oddiyna 
oddyna
oddi yho 
oddyno 
oedd∑ych 
oedd∑ech 
oeddTm 
oedd∑em 
oedd∑ynt 
oe4d∑ent 
oes∑oedd 
oes∑an. 
ofer∑goeló ion 
og∑Úf:an. 
ongl∑nr 
ol∑ew∑ydd 
ol∑ew∑ydd 
ol∑ian∑nn 
ol∑yn∑ol 
oni ddaw 
onics 
onycs 
86 
onid o 
onitŰ 
or∑din∑h&d 
orgraph . 
or∑grafforiadur 
or∑iawr, 8. b, 
OB∑go∑awl 
osp, ll ospion 
OBgOŐ 
pteai olew 
olew∑wr 
∑^Ő} 
jabethbynag 
pa onbyuag 
paham 
pam 
pab 
y pab Leo 
Pab∑ydd∑iaeth 
Pabydd∑ion 
paent∑io 
paent∑iwr 
pa∑gan 
pangcr 
panc 
pan: cwpan 
pan: panwriaeth 
pan: ▼ pryd 
p&n: blew mAn 
pan∑el: ystrodur , 
pau∑uel: glyn 
pan∑nas 
pann brethyn 
papur 
pap∑ur∑frwyn 
parchu 
parh‚d 
parh‚nt 
par∑hau 
par∑haus 
. par∑haus∑der 
par∑haus∑rwydd 
par∑lawr 
par∑ot∑oi 
per∑ot∑Ų∑awl 
par∑ot∑Ų∑em 
par∑ot∑owch 
par∑ofowr 
Pasc: gwyl y Pnm 
pasg: paBgedig 
pas∑io 
patr∑iarch 
patr∑ierrch, ll, 
paun, 6. peun∑es 
pe gaJlai 
pe rhŰn iddo a 
pech∑ab∑erth 
Őpe∑deir∑an: y bedwareddran 
pe∑deir∑rhan: i rhan 
ped elai 
pedry∑ol∑edd 
pedu 
ped∑war∑an 
ped∑war∑en 
ped∑wer∑ydd 
ped∑war∑ydd 
pep^∑wn 
peidio a, ag 
peir∑iant 
peir∑ian∑naeth 
peir∑ian∑waith 
pel, nelen 
pel∑rhe 
pel∑rheu 
ēpellebyr ę.pellebr. 
pell∑ebr y au 
pell∑wel∑ur, W. pellweluron [pimt 
pen∑ad∑ur: penaeih; 
pencadben 
pen∑di∑fadu 
]en∑di∑faddea 
pen teulu i 
penteulu 
pen∑au 
pen∑ar∑s^wydd∑Żi 
pen∑nill 
pennod, Ú^ 
pen∑nodi 
pen∑odi 
pen∑nod∑ol 
pen∑od∑ol \ 
pen∑rhaith 
pen∑rheith∑iad 
pen∑trefi 
pentrefydd
peu∑rhwym 
pen∑rhwYm∑o 
pen∑rhydd 
pen∑rhyn 
pen∑rhydd∑rd 
per∑ar∑ogl 
peirdhi 
peri 
pemf , 
per∑6on∑an: dynion 
per∑8on∑iaid:,offemaid 
perth∑yn 
par"wydd∑ivi ∑ 
pery: parha 
pe8^el∑ai 
pet∑nu: wmÁ. petnu
en 
pet∑ra8: ammlieas 
pio∑ell 
pin: nodwydd 
pln: ypinwydd 
p1ad∑nr, 6. 
plan: planhigyn 
plan, a. 
helygplan jy 
pian, p. plana 
plan: canwyr 
plan∑hig∑ion 
plan∑iÁ∑ion
plan∑hig∑yn I 
plan∑ig∑yn
plu, pliir 
pln∑en 
plnf∑en 
pluf∑yn 
pooyntal 
podyfnaf 
V| po mwyaf 
\ potynaf 
pob peth 
poppeth 
pobdy: ty pobi 
pobtu: pob^tu 
poethoffirwmj 
por∑phor 
por∑fifor I 
por∑trei∑ad 
pos∑8Ő∑bŁ∑rwydd 
pos∑sibl 
pot∑el 
praw∑faen 
preu∑au 
pren∑iau 
pres∑en∑nol 
pri∑od∑fab 
prif ddin∑as i 
prrf∑ddin∑as 
prif∑y8∑gol 
Frif∑y8gol Rhydychaln 
pri∑od∑fab 
prr∑od∑ferch 
prr∑od∑as∑fab 
prr∑od∑as∑ferch 
prof∑len
prawf∑len
fto∑tesfant 
pro∑phwyd ii 
prudd: trist 
prydd: brau 
pryd∑nawn 
pryd∑nawn∑ol 
pivf∑ed 
pul∑pud, Ł, au 
pum, a. 
pum mlynedd 
Pum Llyfr Moses 
pum llyfr: 5 o lyfrau 
pum∑rhan 
pum∑rhan∑on 
pum∑ran∑ol.^1. 
pum∑deg: 50 
pum∑med 
pun∑nau, pun∑noedd 
pupr∑en 
pup∑yr 
pupro 
pu∑tain 
pwl, b. pol 
pwT bynag 
pydew, ll. au 
pymtheg: 15 
pyngc∑iau
pynciau
pyngc^io 
pync∑io
pythef∑nos 
PH 
Pha∑ri∑se∑ad, ll. aid 
Pha∑rr∑8e∑aeth 
phil∑os∑o∑phi 
phil∑os∑o∑phydd, Ł. ion 
phi∑ol, ll. au 
phi∑ol∑aid 
phy∑lac∑ter∑au 
phy8∑yg∑wr 
BH 
rhac∑caer 
rh ff∑gaer
rhad∑Iawn 
rhag∑ar∑faetha 
rhag∑dyb∑ied 
rhag∑ddy∑wed∑yd 
rhag∑fyn∑egi 
rhag∑gan∑fod 
rhactal: talaith 
rhagdal: blaendal 
rhagbron 
rhagbod 
rhag∑geiniad 
rhag∑geis∑io 
rhag∑glud 
rhag∑^udo 
rhag∑glyw∑ed 
rhag∑gry∑bwyll 
rhag∑gym∑meriad 
rhag∑gy8∑godi 
rhag∑law: dirprwywr 
rhag llaw: onynallan 
rhag∑reith∑io: rhag
farnu 
rhag∑rrth∑io: ffiigio 
rhag wyneb 
rhag∑wyn∑eb, a 
y flwyddyn ragwyneb 
rhanu 
rhed∑nwydd 
rheg∑feydd 
rhegi 
rhem∑mog 
rhum∑mog 
rhem∑mwth 
rhum∑mwth 
rhe∑ol 
rhes∑wm 
rhi∑eni 
rhif, 8.g. 
rhiau 
rhiain
rhialtwch 
rhingc∑ian 
rhinc∑ian 
rhithgref∑ydd∑ol 
rhŰnt: rhoddpnt 
rhosp 
rhod∑feydd 
rhodiaw o amgylch 
rliufaii: ooch 
rhyfon: grawnOorinŐh 
rhnfdo 
rhiigl∑iad 
rhniedd: gochelgarwch 
ihysedd: goiuoidedd 
rhathr∑iad 
rhyhuddó io 
rhydd∑had 
rhydd∑hau 
rhydd∑iaeth: Áyflwr 
rhydd 
rhydd∑iaith: iaith iydd 
rhyddid, ^ 
rhydddidprhywyr 
rhy∑hwyr 
rhyng∑ot ti ac ef 
rirywheth 
rhyw heth | 
rhyw∑hryd∑." 
ihywhijd 
rhyw∑faint | 
rhyw y aint
rhyw∑le 
rhyw le 
rhyw∑og∑aeth 
rhywnni 
rhywnn 
S 
Sahhath 
Sahhathol 
sa∑ora∑ment 
sach∑liain 
sach∑lian
saer∑nio 
saer∑ni∑aeth 
Saes∑on 
Saea∑neg 
Sae8∑< 
aea∑neg i 
aes∑on∑eg
eis∑on∑eg « 
eia∑on∑aeg/ 
ęēneg
s∑niga. 
Ľ∑on∑eg 
Seia∑on∑aeg/ 
Saes∑neg 
Seis∑i∑ 
Saes< 
iaith Saesneg 
llyfr Saesneg 
^^^ \a. 
Seis∑onig 
gwŐMSeisnig 
dnllDeisnig 
37 
gwarthegSeisnig 
awdwrrSeianig 
sain, 8. 0. 
Sais, ll. Saeacii 
sahn 
Sallwyr 
San∑hed∑iim 
sanct 
sanct∑aidd 
sant∑aidd 
sancteidd∑Twydd 
8ant∑eidd∑rwydd J 
Sanct yr Israel 
sant 
SantPedr 
8ar∑don∑ic8 
8ar∑don∑yc8 r 
8ar∑h‚d 
Bar∑had∑u8 
sar∑haed 
8ar∑haQl 
8ar∑hau 
8ar∑faaus 
8ar∑hall8∑rw^d~edd 
sarph, Ł. seurph . 
sarng 
sar∑ig 
Satan 
sef hod 
aeith∑deg \ 
seith∑ddeg 
Cyfieithiad y Seithdeg 
seithug 
Reithig 
8eith∑ug∑iaeth 
8eith∑ig∑iaeth 
sel: insel 
8el∑og: eiddgar 
ser: un. seren 
B“r: bilw|; 
Ser∑aphó laid 
8erch∑og∑rwydd 
sere∑mo∑ni∑au 
sere∑mo∑ni∑ol 
siarad, 8, 
siar∑ad ^ 
siaredfP
tHAd: suad 
si&d: iad 
silliadur 
8Őn∑na∑moA 
flSo 
ŵA, slawl: yn Oo 
8Őol: penglog 
somi 
siom∑i 
8om∑ed∑ig∑aeth 
8Őom∑ed∑]g∑aeth 
sng: nodd^ 
syg: tid 
sugn: attyniad 
aygn: Áylch y 12 ar
wydd 
8llgn∑dyn∑iad 
8llO 
suran: deŁengiir 
siiian: ceirios 
ay o flaen <sydsain 
sydd <o flaen b<^ 
sy‚au, 
8y<idyn 
ay mewn heddwch 
sydd wir fraiui 
sydd well 
syddwedi 
ay∑n ceisio 
sydd yn ceisio 
iyddyngNghymmru 
sydci ym Ju.on l 
sy∑m∑ Mon 
syl∑er 
seil∑er : cell 
sel∑er 
Byl∑faen, g.: oareg syl
faen 
sy]∑fan, b, 
aylw 
sylw∑ad 
syl∑wch 
syl∑wn 
sylldy: masnachdy 
sylltty: trysorlys 
syllur 
sym∑mud 
8yn∑fy∑fyr∑io 
r∑ied: cynio 
Swp∑er yr Arglwydd 
syr: ser 
syr: meisfcr 
Syr Grufiydd Llwy<^ 
T 
tadbedydd 
tad∑an bcdydd
tad∑maeth 
tad maeth 
tad yng nghyfraith 
taenu Ť 
tann■ē ęwasgani 
tanu: tanio 
tan∑nu: tantio 
taen∑feydd 
taf∑od∑rudd: tafodgoch, 
llofruddiog 
taf∑od∑rydd: daradus 
taf∑ot∑trwm 
taiog
tai∑awg J 
tal: uchel; talcen t‚l: taledigaeth 
tal∑aeth: gorwiad 
tal∑eith∑iol 
tal∑aith: coron 
taJ∑eith∑iol 
tal∑eith∑iau, ll. 
t‚ji: ufel 
tan∑au: ufelau 
tan∑nau telyn 
tan∑lliw 
tar∑aw 
taro
∑eb∑yg, tet∑yg∑ol 
tob∑ygu: bod yn de^. 
yg 
tyby 
Ľ∑ygu: meddwl 
tÍcau i 
teghau 
teŁ∑iwr 
teil∑wr: bwriwrtail 
teiml∑ad 
teir∑an: y 3edd ran 
teitl 
tiŁ \ 
tÍl: tyn 
tel: mesur 
tel∑er∑au 
temt∑io 
ten∑eu 
ter∑fyn 
ter∑fysg 
teru: puro 
tor∑wr 
tŤr∑wr 
ter ==ter 
tŤr 
tesfyn 
test∑unj ■ 
Te8∑ta∑me .t Newydd 
tetr∑arch 
teyrn∑frad∑wr 
tlawd 
tlodi 
tlotty 
tŰn: erddyga^ 
ton: gmaieg 
ton∑au cerddoTŐaeth 
tÚnau∑r m6r 
ton∑en 
ton∑iad∑ur 
to∑paĽ 
to∑pas∑ion 
torfi o torf 
tra bŻm 
tra byddwyf 
tra byddom 
tra bŰm 
traeth∑awd i 
treith∑awd r 
traf∑nid∑iaeth 
tra∑gwyddol I 
tra∑gywydd∑ol } 
tra∑haus 
tra∑haus∑der 
trai∑an 
tri∑an
traeth: glan y mŰr 
tram∑wy 
trangc r 
tranc
tra∑noeth 
traws∑syl∑wedd∑iad 
trefi 
tref∑ydd 
trefn∑id∑aeth 
trefn∑idiaethi 
tref∑tad 
treftad∑aeth 
trem∑iad∑ur 
trengu 
trei^ 
treigl∑iad . 
trei^lo 
treui∑io 
ŐSri ar ddeg 
tůar hngMas 
tri∑dep;: SOj 
^e^. \: 60 
tn ugain 
tri∑gain mlwyld 
trig∑ian∑nu 
Trin∑dod,∑. 
trin∑iaeth, b, 
trin∑wyd 
trin∑iwyd | 
trist& 
trist∑aii 
trist∑aer 
trist∑ewch 
troed 
trŲed: troi 
troed∑fedd, 6. 
trŲ∑ed∑ig∑aeth 
tro∑fa∑us 
tro∑feydd 
troell∑ym∑ad∑Todd: ym
adrodd troellog 
troell ymadrodd: ffiigr 
mewn ymadrodd 
try∑bŁtho 
■ try∑loyw 
trym∑gwsg . 
tuallan 
tu mewn 
tu y ewn
tu∑mewn∑ol 
tu∑fewn∑ol
tur∑io 
twr∑i 
tyr∑i 
tu maes 
tu y aes r 
tu hwnt 
tua 
tu∑ag 
tu∑ag ad∑rQf 
tuch∑an ^ 
tuag at 
tuag ataf 
tua∑i dy 
tuagyma 
∑ tua∑r nef 
tua∑r afon 
tua∑r dref 
tua∑r haul 
tua∑r rhyf el 
tua∑r ty 
Digitized by VjOOQIC 
:∑io J 
r∑io
r∑io 
ia∑dal∑en 
ta∑edd, g, 
twlfTeiiy ę. 6. 
twlflr∑yn 
twr: Bwp 
tŵr: amddi%n£ft 
twymo \ 
twymn∑o 
twys, unig. twysea 
ty 
tyDduw 
tyb,6. 
^lc∑ian 
tynged 
^yng∑hedu 
^ng∑hed∑fea 
tjriu∑mer ę 
tym∑mher 
tym∑mes‹ 
^rm∑mhestl 
lym∑mig: pigiad 
tym∑mor i 
tym∑mhor 
tym∑mvr \ 
tym∑mnyr
tym∑myro 
tym∑mhyro / 
tyn∑ell 
tyn∑elli 
i^r tr. o tyra: efe a 
dyr 
tp∑au tr. o tẃrj 
tyr∑au tr. o twi 
^rrf∑a∑oedd 
toif∑eydd 
^∑weil, h, 
ẃ∑wyll, g. a 6. 
ilfy∑wyB∑og Albert 
nch∑af 
uch∑af∑iaeth, &. 
ueh∑el∑fa 
nch∑Ťl∑fan 
ach∑el∑feydd 
nch∑el∑fa∑oedd 
nch∑swydd∑wr 
of∑el∑in: tanol 
of∑el∑yn yr elfen dan 
nfadd∑lod 
ufadd∑hAd 
ufudd∑hau 
ufir∑am: migwniy rlÍr 
uff∑em: annwn 
ngain 
un ar hugain 
pump ar nngain 
unareg 
un ar bymtheg ęr hugĽ 
ain 
unlle, 
un∑lle
unŐawBy a. 
ynuniawnr jt 
yn union 
un∑ig∑an∑edig 
un∑iawni 
un∑ioni 
un∑Ő0n∑i9rth 
un∑rhyw 
un∑rhyw∑iaeth 
uwch Den 
uwchlaw 
win∑wyn 
win∑wyn∑yn 
win∑wy8∑yn 
wffb∑io 
wt∑tres 
wyn tr. o gwyn 
ŵyn: def aid 
wynep∑pryd 
wyneb∑pryd 
ẃyr, ŵyrion ē 
wyr∑es 
wyth∑deg V. ę/v 
wythddeg ]∑ ^" 
wyth ar hagain 
ych: eidion 
ych: ydych 
y∑ch: yeich 
ych∑ain 
yd, rh, 
yd: grawn 
yd∑yB; yr ydys 
ywryi 
yfory
e∑for∑yj 
yng, trelg^iad cyn^ 
flaen ng neu ngh, 
yng ngaf∑ael 
yng ngardd 
yng l^;ardd Edea 
yng ngen∑ou 
yngNmaer 
yng NdiaeniaifoB 
yngnghalon 
yng nghanol 
ynghlyw
yng nghlyw
or 
_ n^ori 
yngNghrist 
ynghorpl 
gh4 
yngngl 
h] 
ynghrÚen 
yngnghroeni 
ynghyd 
yng nghyd 
ynghyd 4 
ynghyd aę 
ynghyd ‚l 
ynghyd ‚∑r 
ynghyd A∑u 
yng nghyf Taith 
ynghyrch 
yng nghylch 
yng Nghym∑ra 
yng nGwlad 
yng nglyn 
yng nglyn wylof ain 
ynglyn ‚ 
yng nglyn 4 
yng ngwydd 
yngNgwynedd 
ym: ty 
ym: ydym 
felly y∑m gelwir: 
felly j^gelwir. 
y∑ma 
y∑maith 
ym∑ar∑houa 
ym∑droi 
ym∑drŰdd . 
ym∑dry 
ym∑drydd 
ym∑dŁ∑ddan 
ym∑ddy∑ddan 
Digitized by J wy^v iv 
yn∑ddi∑^nio 
r ym∑ddiflf∑yn 
I am∑ddirF∑yn 
ym∑ddug: ymddygodd 
ym∑ddyrch∑afa 
ym∑dderch∑afa 
ym∑eg∑ni∑as∑ant 
7m∑eg∑n∑io 
ym∑eg∑niol 
ym"en∑yn 
ym∑en∑nyn: cynnen 
ym∑en∑yna: gwneud 
ymenyn 
ym∑en∑nynu 
ym∑gas∑&d 
ym∑gaB∑au 
ym∑gein∑io 
ym∑geint∑io ^ 
 ym, treigliad cynÚ 
flaen m nea nŻi 
ymMan∑aw 
ym marw∑ol∑aeth 
ym med^dd 
ymhale 
ym mha le
ymhell 
ym mhell
ynbell 
ymhlith 
ym mhlith
ym Mhow∑ys∑ 
ymMh^d∑ain 
ymmlaen 
ymMon 
ym Mor∑gan∑wg 
ym mron 
ym Mynyw 
ym mysg 
ym∑her∑awdwr 
ym∑her∑odr r 
ymherawdwT Bwssia 
ym∑her∑odr∑aeth 
ym∑hẃ∑edd 
ym∑ladd: brwydro 
ym∑.‚id: lladd ei hon 
ym∑∑addfeydd 
«n∑nerll∑du∑aeth 
m∑neill∑dŁ∑wr 
40 
Ym∑neill∑da∑wyT 
ym∑nŤdd 
ym∑pel 
ym∑helf 
ym∑pel∑io 
ym∑hel∑io
ym∑raf∑ael 
ym∑roi 
ymTy8∑on∑feydd 
ym∑wŰl 
y∑n^y. ,eich 
yn annewidiol o 
flaen berf yn de
chreaagffĽ 
yn meddwl . 
ynmoli 
yn myfyrio 
yn myned 
ynliol o yni 
yn∑taa: efe nefyd 
yn∑te: ganhyny 
ys∑baid 
y8∑bail 
ysb‚r 
y8∑bar∑dyn 
y8∑bei∑en∑ddyn 
3r8∑bei∑en∑na 
l^Ľ\j!. . r 
ys∑bi∑en∑na } 
ys∑bei∑en∑dwll 
ys∑bi∑endwll
ys∑bi∑ad ar tremiad
y8∑bei∑ad∑ar or 
ys∑bÍr 
y8∑biwr 
ys∑bei∑wr 
y8∑blen∑ydd 
y8∑bryd 
Ysbryd GIAn 
ys∑bŻr 
y8∑bys 
ys∑byfty 
yB∑dori 
ys^doriau i 
ys∑gar 
Ifythyryogar 
ys∑^: c£ran 
y8∑gll 
ys∑ginj 
y8∑gog∑awn 
y8∑g<^∑ol r 
ysgoi 
YsgolSabbathol 
Ys∑gol Sul 
y8∑gol∑haig 
ys∑gorheig∑wyr 
ys∑grÍch 
ys∑grifo 
ys∑grifio 
ys∑gnf∑au 
ys∑grif∑en∑iad∑aD 
«rgrif∑lyfr 
8∑gnrth∑yr 
yr Ysgiyth^nraii 
yr Yagiythyr L&n 
yr Ysgrythyrau 
Sanctaidd 
ys∑gw&r 
y8∑gwar∑io∑ 
ysgŵd 
y8∑gyd∑wad∑ 
ys∑|ym∑man∑o 
ys∑ig: ysol 
ys∑sig: wedieisigo 
y8∑8igo 
ys∑tftd 
ys∑talm 
ys∑ten 
ys∑tld 
ys∑tlym 
ystŰl 
ystŰldroed
ys∑tŰr 
y8∑tor∑feydd 
ys∑tor: ystawr 
ys∑tiyd 
ys∑twr 
ys∑tyr, ^. 
y8∑^∑iaeth, o. 
ys∑^∑on, ll, 
yttrr 
ytty 
ytywyB∑og 
y tywysog Albert 
 
41 
 
ENWAU PRIOD. 
 
A
Ab∑er∑aer∑on 
Ab∑er∑d‚r 
Ab∑er∑dau∑gledd∑au 
Ab∑er∑dau∑gledd∑yf 
Ab∑er∑ffr∑aw 
Ab∑er∑gefni: Abergavenny 
Ab∑er∑gwaun 
Ab∑er∑gwili 
Ab∑er∑tawy 
A∑cwil∑a 
Aff∑ri∑ca 
Aff∑rig 
Aff∑ri∑can∑iaid 
Aff∑ric∑iaid 
A∑gang∑cŵr: Agincourt (Ff.) 
Anglo∑Sacs∑on∑eg 
Anglo∑Sacs∑on∑aeg 
Aipht 
Al∑maen: Gwlad yr Ellmyn 
Al∑maen∑eg 
A∑lun (afon) 
A∑mer∑ica∑ 
A∑merig 
A∑mer∑i∑can∑iaid 
A∑mer∑ic∑iaid 
Am∑mones ó au 
A∑mwythig: Mwythig: Shrewsbury 
Ann 
..y frenhines Ann 
Ar∑ab∑aeg 
Ar∑abeg 
Awst 
..mis Awst 
Awstin: Augustine 
Awstin Fonach 
Aws∑tral∑ia 
Aws∑tria 
 
B 
Bala 
Ban∑au Brych∑ein∑iog 
Bar∑wyn∑ian: Pyrenees 
Bed∑ffordd: Bedford 
Biw∑maris: Porthwygyr
Blwmares 
Bran ap Llyr 
Bryn∑buga 
Brych∑einiog 
Burg∑wyn 
Bryth∑on unigol 
Bryth∑on∑iad unigol 
Bryth∑on ll.
Bryth∑on∑iaid ll.
Brythoneg 
 
C
Cader Idris
Caer = Caerllion Gawr: Chester
Caer∑ang∑on: Worcester 
Caer∑wrang∑on: Worcester 
Caer∑frang∑on: Worcester 
Caer∑badd∑on: Bath
Caer∑faddon: Bath
Caer∑bladd∑on: Malmesbury 
Caer∑car∑ad∑og = Caerseferus; Salisbury 
Caer Cys∑ten∑yn, Constinoplys: Constantinople 
Caer∑dydd: Cardiff 
Caer∑dyf: Cardiff
Caer∑daf: Cardiff
Caer∑droi∑au: Troy 
Caer∑droi∑a: Troy
Caer∑droe∑a: Troy
Caer∑efr∑og: York 
Caer∑efr∑og Newydd: New York 
Caer∑eidd∑yn: Edinburgh 
Caer∑gaint: Canterbury 
Caer∑gent: Cilcester 
Caer∑grawnt: Cambridge 
Caer∑gyn∑an: Norwich
Caer∑ludd: London 
Caer∑lur: Leicester 
Caer∑loyw: Gloucester 
Caer∑lwyd∑goed: Lincoln 
Caer∑lleon ar Ddyfrdwy = Caer 
Caer∑lleon ar Wysg 
Caer∑narfon 
Caer yn Arfon 
Caerwysg: Exeter 
Caldaeg Ľ 
Cal∑de∑aeg) 
Cal∑dea 
Cal∑de∑aid 
Cam (mab Noa) 
Car∑ad∑og: Caractacus 
Cas∑new∑ydd ar Wysg 
Cas∑tell Nedd 
Cas∑tell Newydd 
Castell Newydd Emlyn 
Castell Paen 
Castell y Waen 
Cati 
..Twm Sion Cati 
Catr∑in 
Cat∑ring 
Cath∑ring 
Cem∑maes 
Cer∑ed∑ig∑ion: Cardigan
Cer∑id∑wen / Cyr∑id∑wen 
Cern∑yw / Caer∑nico Cornwall 
Cern∑yw∑aeg: Cornish 
Cer∑yg y Drudion 
Cal∑fin 
Cil∑gwr∑i: Worall 
Cil∑iau Aeron 
Coet∑ty 
 
x-tudalen-042
 
Cris∑tian: Christian
Crist∑ion: a Christian 
Croes∑os∑wallt / Croes∑ys∑wallt Oswestry
Crug∑hy∑wel Crickhowell
Cw∑len: Cologne 
Cwrdiaid: Curds 
Cyd-wely / Cydweli: Kydweli
Cymr∑aes, b. 
Cymr∑o, g. 
Cymr∑u: gwlad y Cymry 
Cymr∑y: trigolion Cymru 
 
D
Daen∑eg: Danish 
Daen∑iaid: Danes 
Daniaid: llwyth Dau 
Dan∑iel / Dein∑iol 
Den∑marc: Dulychlyn 
Din∑as Mawddwy 
Din∑bych 
DŰl (yn Llydaw) 
Don∑wy / Don∑aw Danube
Dor∑dwyn: Dordogne 
Du∑lyn: Dublin 
Du∑lych∑lyn: Denmark
Dyfr∑dwy: Dee
 
E
Ecs∑od∑us 
E∑lÔ∑as 
El∑is∑eus 
Els∑beth / El∑is∑a∑beth 
El∑ys∑tan Glodrydd 
Ell∑myn: Germans
Es∑aia: Isaiah 
Es∑au: Esau 
Es∑syll∑wg: Siluria 
Ethi∑op∑aeg 
Ew∑rop 
 
FF
Ffes∑tus
Fficht∑iaid: Picts 
Fflan∑drys: Flanders
Fflan∑drys∑iaid 
Fflem∑aeg 
Fflint
..Sir Fflint 
Ffangc∑aeg 
Ffraingc 
Ffrangc∑od: French 
Ffrangc∑iaid: Franks 
 
G
Gael∑eg: Gaelic 
Georg: SiŰr, Siors 
Gerallt o Gymru: Giraldus Cambrensis
Gron∑wy / Goronwy 
..Gronwy Owain 
Gru∑ffydd 
Gut∑un / Gutyn 
..Gutun Owain 
Gwan∑ia / Y Waen Chirk 
Gwasg∑wyn: Gascony 
Gwe∑ne∑thia∑r / Tenis 
Gwen∑hwys∑eg: Silurian
Gwerdd∑on; Y Werddon: Ireland 
Gwest∑a: Vesta 
Gwlad Canaan 
Gwlad yr Aipht 
Gwlad yr Haf 
Gwrecs∑am 
Gaw∑ain / Gwy∑en∑na Vienna
Gwydion ab Don 
..Caer Gwydion 
Gwyddelaeg / Gwydd∑el∑eg 
Gwydd∑grug = y Wyddgrug 
Gwy∑en: Vienne 
Gwrth∑eneu 
..Gwrtheyrn Gwrtheneu 
 
H
Had∑es 
Har∑ri / Hen∑ri 
Hebr∑aes / Hebr∑Žes) 
HebrŽes∑au 
Hebr∑Ž∑wr 
Hin∑dw∑aid / Hind∑wys Hindoos
Hin∑dw∑stan: Hindostan 
Hw∑lant: Holland 
Hor∑as: Horatius 
 
I
Iac∑ob / Iac∑o Jacob
Iag∑o: James. 
Ias∑er 
..Llyfr laser 
Iau / Iou / Iw∑pi∑ter Jupiter 
Ie∑hwda / Iw∑da / Iuda Judah
Ie∑na: Jena 
Ier∑e∑m∑Ôa 
Ier∑u∑sal∑em 
Ies∑tin Ferthyr 
Ies∑u∑aid: Jesuits 
Ioan∑na 
Ion∑awr / Ionor > 
Iono: Juno 
Ios∑eph 
Ios∑ephus 
Is∑all∑man: German 
Is∑ell∑myn: Germans 
Iudd∑ew / Idd∑ew 
Iudd∑ew∑aeth / Iuddewiaeth Judaism
I∑werdd∑on = Y Werddon 
Iwl: Julius 
..Iwl Caisar: Julius Caesar 
Iw∑lia: Julia 
Iw∑li∑ws: Julius 
..Iwliws Cesar: Julius Caesar 
Iw∑no = Gweno: Juno 
 
x-tudalen-043
 
Iw∑pi∑ter = Iau 
 
L 
Lu∑ci∑ffer 
 
LL 
Llach∑arn: Lacharn, Loughor 
Llan∑bad∑arn 
LLan∑bedr Pont Stephan 
Llan∑deil∑o 
Llan∑ddein∑iol 
Llan∑ddein∑iol Fab 
Llan∑erch y Medd 
Llan∑fair Caer∑ein∑ion 
Llanfair Mu∑ellt / Llan∑fair ym Muellt 
Llanfair yng Nghornwy 
Llan∑gat∑wg 
Llan∑tri∑sant 
Llan∑ym∑ddyfri: Llandovery 
Llew∑el∑yn / Llyw∑el∑yn 
Lleyn 
Llych∑lyn / Norwy Norway
Llyd∑aw: Armorica 
Llyd∑ew∑ig: Armoric 
Llyn Tegid: Tegid Lake
 
M 
Mac∑ca∑be∑aid 
Mac∑ca∑beus 
Mac∑sen Wledig: Maximian 
Maes Garmon 
Maes∑yf∑ed 
Maes y Gofaint: Smithfield 
Ma∑hom∑et 
Ma∑hom∑e∑tan∑iaid / Ma∑hom∑et∑iaid 
Man∑aw / Mon∑aw 
Man∑aweg 
Maw∑ddwy 
Meil∑yr 
Merch∑er: Mercury 
..dydd Mercher 
Merch∑ur: Mercurius 
..duw Merchur 
Mer∑ed∑ydd 
Mer∑sia: Merse 
Mer∑thyr Tyd∑fil 
Mo∑ab∑es ó au. 
Mon: Anglesey 
Ynys Mon / Ynys Fon 
MŰr Asoff 
MŰr Coch 
MŰr Du 
Mor∑fydd 
MŰr Tawch: Hazy Ocean 
MŰr Tawel: Pacific Ocean
MŰr Udd: English Channel 
MŰr y Canoldir: Mediterranean Sea 
MŰr y Werydd: Irish Sea 
Myn∑wy: Monmouth 
Myn∑ydd Hor 
Mynydd yr Olewydd 
Myn∑yw / Men∑ew: Tyddewi
 
N 
Nin∑e∑te 
Noa / Noah 
NŲe 
Nor∑wy: Llychlyn 
 
O
Owain Glyndwr / Owain Glyndyfrdwy 
Owain Gwynedd 
 
P
Pad∑rig: Patrick 
Pars∑wys: Parsees 
Pedr / petr: Peter
Peith∑ing / Peithwyr / Ffichtiaid Picts 
Pel∑yd∑iog 
Pen∑cad∑er 
Pen∑wyn∑ion: Appenines 
Philip 
Porth Madog 
Porth∑wy∑gyr: Beaumaris 
Prws∑sia 
Pryd∑ain 
..ym Mhrydain 
..i Brydain 
Pryd∑ein∑aidd 
Prydein∑iaid 
Pryd∑ein∑ig 
 
RH 
Rhai∑adr Gwy 
Rhein / Rhin (afon): Rhine
Rhic∑ard / Rhic∑ert / Rhis∑iart Richard 
Rhon (afon): Rhone 
Rhyd∑ych∑ain: Oxford 
Rhys 
Ru∑ffin∑us 
Ruff∑us 
Rws∑sia: Russia 
 
S 
Sacs∑on∑iaid: Saxons 
Sacs∑on∑aeg / Sacs∑on∑eg 
Sacs∑oni / Sacs∑on∑ia 
Saes∑on / Seu∑son 
Sais, unig. 
Siencyn / Siancyn Jenkyn
SÔon / Seion: Sion 
SiŰn: Ioan: John 
Ste∑phan / Ys∑te∑phan / Ys∑tyffan Stephen 
 
T 
Tal∑ach∑arn 
 
x-tudalen∑044
 
Ta∑wy
Teilo
Tin∑bych; Din∑bych y pysgod: Tenby
To∑wy / Ty∑wi 
Trall∑wng / Trall∑wm Welshpool
Tref∑draeth 
Tref∑es∑gob 
Tre∑for∑us 
Tref∑lawn∑yd / Tre∑lawn∑yd 
Tref y clawdd 
Tre∑fyn∑wy: Monmouth 
Tre∑ffy∑non: Holywell
Tre∑gar∑on 
Tre∑mad∑og (yn Arfon) 
Tre∑fad∑og (ym Mon) 
Tre∑new∑ydd / Tref∑new∑ydd Newtown
Tri∑chrug 
Troi∑an: Trajan 
Troia / Troiaf / Troian Troy 
Twrci: Turkey 
Tyrc∑aeg: Turkish 
Tyrc∑iaid: Turks 
Ty∑ddewi: St. Davidís 
 
Y
Yn∑ys Pryd∑ain 
Ys∑got∑iaid 
Ys∑got∑land / Ys∑got∑lond: : Alban, Coed Celyddon, Caledonia 
Ys∑got∑yn 
Ys∑trad Alun 
Ys∑trad Fflur 
Ys∑trad Murchell 
Ys∑trad Meirig 
Ys∑trad Tywi 
Ys∑tyff∑an (Sant)
 
x-tudalen-045 
 
CATALOGUE OF WORKS PRINTED AKD PUBLISHED 
BY THOMAS GEE, DENBIGH, 
AND TO BE HAD OF ALL BOOKSELLERS. 
 
An English and Welsh Dictionary: wherein not only the 
Words, but alao the Idioms and Phraseology of the 
English Language are carefully translated into Welsh 
by proper and equivalent Words and Phrases. To which 
is added, a Dissertation on the Welsh Language, with 
remarks on its Poetry. In two vols. By the Rev. JOHN 
WALTERS, late Rector of Llandough. 
 
Third edition. Price 20s. in boards. 
 
An English and Welsh Dictionary: adapted to ihe 
present state of Science and Literature; in which the 
English Words are deduced from their originals, and 
explained by their synonyms in the Welsh Language. By 
the Rev. D. Silvan Evans. In 31 parts, price £1 10$. 
6d.; 2 vols., in boards, £1 13s. 6d. 
 
An English and Welsh Pronouncing Dictionary: in which 
the Pronunciation in given in Welsh letters: also a 
list of English Scripture Proper Names, with their 
prononciation in Welsh letters. By ROBERT JOHN PRYSE. 
Price 7s. in boards. 
 
English-Welsh Handbook. By T. LL. PHILLIPS. ó 1s. 6d. 
bds. 
 
An English and Welsh Testament: of the Authorised 
Version, with full Marginal References. 12mo. Price 
6s. in parts. Roan gilt, 7s. 6d. 
 
An English and Welsh Prayer, and Administration of the 
Sacraments, and other Ceremonies of the Church: 
together with the Psalms of David. Demy 8vo. Price 8s. 
in sheets. 
 
Observations on Cholera: its Symptoms, Mode of 
Treatment, and Prevention. By RICHARD PHILLIPS JONES, 
M.D. 2s. boards. 
 
The Corn Ready Reckoner: for the Buyer and Seller of 
Corn: oontaining all Tables necessary for its correct 
calculation, as regards Weight, Measure, and Price: 
and a comparison between the Imperial, Welsh, 
Liverpool, and Chester Measures. By JOHN EVANS, 
Rhuddlan. Price 1s. in a wrapper; 1s. 6d. in boards. 
 
Emily Trevor: or the VALE OF ELWY. By a LADY. Boards, 
2s. 
 
Ancient and Modern Denbigh: a descriptive history of 
the Castle, Borough, and Liberties; with sketches of 
the lives, character, and 
 
exploits of the feudal lords and military governors of 
the fortress, to its final 
 
siege and reduction; notices of ancient local families 
and eminent natives, municipal officers and corporate 
records, ancient guilds, military and ecclesiastical 
remains, &c., &c. By JOHN WILLIAMS. Price 6s. boards. 
 
Another shorter History. Price 1s. 
 
Geiriadur Seisoneg a Chymraeg: Wedi ei gyfaddasu at 
sefyllfa bresennol Celfyddyd a Llenyddiaeth; yn yr hwn 
y mae y geiriau Seisonig wedi eu casglu oddi wrth eu 
tarddiad gwreiddiol, ac yn cael eu hegluro gan eu 
cyfystyron yn yr Iaith Gymraeg. -Gan y Parch. D. 
SILVAN EVANS. Mewn 31ain o ranau, pris 1p. 10s. 6c. Yn 
ddwy gyfrol, mewn byrddau, lp. 18s. 6c. 
 
Geiriadur Seisoneg a Chymraeg. Gan R. I. Prys. Y mae 
hwn yn Eiriadur Cynaniadol, ‚ seiniau y geiriau 
Seisonig yn llythyrenau y Wyddor Gymraeg, fel y gall 
Cymro ddysgu eu seinio yn gywir heb gymhorth athraw. 
Pris 7s. 
 
x-tudalen-046
 
LLYFRAU ARGRAFFEDIG A CHYHOEDDEDIG 
 
Y Salmydd Gymreig: sef Casgliad o Salmau a Hymnau 
addas i addoliad cyhoeddus a neillduedig. Gan y Parch. 
ROGER EDWARDS, Wyddgrug, ac EBEN FARDD. Y Salmau o 
waith Edmund Prys, ac ereill; a'r Hymnau o waith yr 
awduron goreu. Wedi eu trefnu yn rheolaidd, fel y 
gellir yn hawdd cael amrywiaeth o rai priodol ar 
unrhyw fater neu achlysur gofynedig; a cheir ynddo 
daflenau llawnion o bob pennill a mater. 
 
Y MAE TRI ARGRAFFIAD O'R GWAITH HWN. 
 
YR ARGRAFFIAD MAWR ó 6Ĺ modfedd wrth 4. Maint y 
lythyren:ó 
 
Ni cheisiaf loches ond dy glwy', 
Tan donau mawrion fwy na mwy; 
Mae'th waed yn nyfnder culni a gwae, 
Yn abl fy rhoi i lawenhau. 
 
Prisiau ó 4s. 6ch., 6s. 6ch., 7s. 6ch., 8s. 6ch., 9s. 
6ch., a 10s. ó mewn gwahanol rwymiadau. 
 
YR ARGRAFFIAD RHAD ó 6ľ modfedd wrth 4. Maint y lythyren: - 
 
Mae haeddiant mawr rhinweddol waed fy Nuw, 
Yn llawer mwy na'r pechod gwaetha'i ryw; 
Ceir maddeu myrdd o'r beiau mwyaf gaed, 
A'r euog brwnt ei ganu yn y gwaed. 
 
Prisiau ó 1s. 6ch., 2s. 9c., a 3s. 6ch. ó mewn 
gwahanol rwymiadau. 
 
YR ARGRAFFIAD BACH ó 4ĺ modfedd wrth 3. Maint y 
lythyren: - 
 
Mae Iesu Grist o'n hochr ni, 
Fe gollodd Ef ei waed yn 11i'; 
Trwy rinwedd hwn fe'n dwg yn iach 
Iír ochr draw 'mhen gronyn bach. 
 
Prisiau ó 2s. 6ch., 3s., 3s. 6ch., 5s., 6s., 7s. 6ch., 
ac 8s. 6ch. ó mewn gwahanol rwymiadau. 
 
Salmydd y Plant:ó yn cynnwys llawer oír emynau mwyaf 
arferedig gan Gynnulleidfaoedd Crefyddol. Y mae yn 
llyfr cymhwys fel gwobr i blant: ac hefyd o fewn 
cyrraedd llawer nad allant brynu "Y SALMYDD CYMREIG.Ē 
Pris 6c. mewn llian 
 
Cyfarwyddyd i Gymro Ddysgu yr Iaith Seisonig. 
Treithawd Arobryn ó Prize Essay. At y rhwn y 
chwanegwyd, ar annogaeth amryw wŷr dysgedig, 
"Broddiadur Cynaniadol Seisoneg a Chymraeg" (An 
English and Welsh Pronouncing Vocabulary), yr hwn a 
gynnwys dros bum cant o Froddegau, y rhai a ddefnyddir 
mewn ymddyddanion cyrffedin; Cyfarwyddiadau i wneuthur 
Cyfrifon yn Seisoneg, &c., &c. Gan R. J. PRYSE. Pris 
2s. 3c. mewn 
 
papyr ó 2s. 9c. mewn byrddau. 
 
ďYr ydym yn ei gydwybodol argymhell i holl ieuenctyd y 
Dywysogaeth, fel y cymhorth goreu a allant gael i 
ddeall yr iaith Seisonig, a dymunwn arnynt wneyd pob 
ymdrech er ei feddu a'i ddefnyddio." ó Yr Amserau. 
 
"Trwy ddarllen y llyfr hwn yn fynych, ac ystyried ei 
hol ranau yn ddyfal, daw y gwladwr mwyaf Cymreigaidd 
yn feistr ar yr iaith Seisonig mewn ychydig amser." ó 
Y Drysorfa. 
 
"Barnwn fod y llyfr y cymhorth goreu ellir gael er 
deall yr iaith Seisonig." ó Y Dysgedydd.
 
ďDyma fe: yr oedd ei eisieu yn fawr; a dylai gael 
gwerthiad helaeth." Yr Haul. 
 
ďYr ydym yn awr yn cyflwyno y gwaith gorchestol hwn i sylw penaf ein cydwladwyr, ac yn hyderu y bydd i bob 
rhiant ei osod yn nwylaw eu plant." - 
 
Seren Gomer. 
 
"Ni phetruswn ddywedyd fod y Cymro wedi cael yn y 
llyfr hwn well Gramadeg Seisoneg na rhai sydd mewn 
arferiad cyffredin gan y Seison eu hunain; ac nid ydym 
yn ammheu na allai ambell un a gafodd lawer o ysgol, 
ie, yn Lloegr, gael ynddo rai addysgiadau buddiol." - 
Y Traethodydd. 
 
x-tudalen-047 GAN TOMAS GEE, DINBYCH
 
Caniadau Hiraethog: yn cynnwys holl Gyfansoddiadau 
Barddonol Gwilym Hiraethog; sef y parch. W. REES, 
Liverpool. Pris 4s. mewn byrddau. 
 
CYNNWYSlAD. 
 
IOR.ó Pryddest-awdl, mewn chwech o ranau. ó Awdl ar 
Heddwch. Cywydd ar Frwydr Trafalgar, a marwolaeth y 
Penllyngesydd, Arglwydd Nelson, &c., &c. 
 
ENGLYNION MARWNADOL. ó Ar farwolaeth y diweddar Barch. 
William Williams, o'r Wern. ó Parch. William Williams, 
o Landeilo Fawr. - Parch. Morgan Howells, Tredegar. ó 
Mr. T. Gee, hynaf, Dinbych, &c., &c. 
 
BEDDERGRYFF ar gofgolofn y diweddar Ieuan Gwynedd, 
&c., &c. 
 
MARWNADAU i'r diweddar Barch. J. Roberts, o 
Lanbrynmair, a'r Parch. W. Williams, o'r Wern, &c. 
 
CANEUON. ó Adgofion Mebyd ac Ieuenctid. ó Cwymp 
Babilon. Ffoedigaeth y Pab yn 1848. ó Syniadau 
athronydd Ellmynaidd ar eangder y Greedigaeth, wedi eu 
troi ar g‚n, &c., &c. 
 
Emynau a Chyfieithiadau, yn nghyd ‚ Thraethawd ar 
Feirdd a Barddoniaeth Cymreig. 
 
Crynoad o holl Elfenau nen Gyntefigion y Gymraeg; 
gyda'u gwahanol ystyriaethau yn nghyfansoddiad yr 
iaith; hefyd, arwyddion gwreiddiol Llythyrenau y 
Wyddor Gymreig. Y cwbl wedi ei egluro gydag 
anghreifftiau. Gan WILLIAM JONES, Ysw., Llundain. 
Byrddau, pris 2s. 
 
Ieithadur neu Ramadeg Cymraeg: sef Cyfarwyddyd hyrwydd 
i ymadroddi ac ysgrifenu yr Iaith Gymraeg yn gywir a 
rheolaidd: gyda lluaws o gynlluniau cymhwys i bob rhan 
a dull ymadrodd, yn ramadegol a rheithyddol. At yr hyn 
y chwanegwyd Rheolau Barddoniaeth Gymraeg. Gan ROBERT 
DAVIES (Bardd Nantglyn). Y pummed argraffiad, pris 2s. 
 
Y llawiadur Cymraeg a Seisoneg. Yn cynnwys llawer o 
Frawddegau ac Ymddyddanion yn yr ieithoedd Cymraeg a 
Seisonig. Gan T. LL. PHILLIPS. Pris 1s. 6ch. mewn 
llian. 
 
Orgraph yr Iaith Gymraeg. Gan R. I. PRYSE a THOMAS 
STEPHENS; y rhai a alwyd i'r gorchwyl gan Lenorion 
Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Llangollen, 1858. 
Pris 6c. 
 
Traethawd ar Ddaiaryddiaeth: Yn cynnwys hanes amrywiol 
Wledydd a Theyrnasoedd y Byd: eu llywodraethau, 
ieithoedd, crefydd, a dull y trigolion yn byw; yn 
nghyd ‚ hysbysiaeth am foroedd, mynyddoedd, afonydd, a 
dyffrynoedd, &c., y Byd; a chyfarwyddyd i fesur 
pelldder y naill le oddi wrth y llall ar y map. 
Dangosir yn yr hanesyddiaeth a roddir ynddo fel y mae 
amryw barthau o'r ddaiar yn brawf naturiol o 
ddwyfoldeb yr Ysgrythyrau; a sylwir yn fanwl ai y rhan 
hono o'r ddaiar sydd yn perthyn yn fwyaf i 
hanesyddiaeth y Beibl. Gan THOMAS JONES, Amlwch. Pris 
7s. 6c. mewn rhanau; 8s. 6c. mewn byrddau. Y mae y 
gwaith hwn yn cynnwys yn Darluniau canlynol:ó EWROP, 
PRYDAIN FAWR, ASIA, CANAAN, AMERICA, AMERICA OGLEDDOL, 
AFFRICA DDEHEUOL, a'r BYD. 
 
Clefydau Anifeiliaid a'u Triniaeth. Crynodeb o 
Glefydau Ceffylau, Buchod, Lloi, Defaid, a Moch; yn yr 
hwn y gwelir eu hachosion, eu harwyddion, a'r 
driniaeth sydd yn fwyaf priodol iddynt; hefyd, y 
driniaeth i Fuchod cyn ac wedi dyfod a lloi; triniaeth 
Ceffylau pan i mewn; y Gyfraith yn mherthynas i 
warantu Ceffyl; cyfarwyddiadau i ollwng Gwaed, &c., 
&c. Cymmerwyd o Weithiau Small, Youatt, White, 
Spooner, Percival, ac ereill. Gan F. B. TAYLOR. Pris 
8s. byrddau. 
 
ďY mae y llyfr yn wir deilwng o gylchrediad, a dylai 
fod yn meddiant pob ffarmwr Cymraeg.Ē óAmaethydd. 
 
ďYmddengys y llyfr i ni yn dra dyddorol, ac yn 
ddefnyddiol neillduol iír Amaethwr. Ceir ynddo 
grynodeb o waith yr awduron enwocaf yn mhlith y 
Seison.Ē ó Amserau. 
 
Y Mesurydd Tir a Choed; yn nghyd ‚ Gwaith Maen, 
Byrddwaith, Gwydr, &c.; hefyd Tablau i allu gwybod 
pwysau Anifeiliaid a Theisi Gwair, &c., wrth eu mesur. 
Argraffiad newydd, pris 2s. Chwanegwyd y Tablau 
diweddaf at y llyfr, gan feddwl y byddent yn 
gymmeradwy iawn [at] Amaethwyr ac ereill. 
 
x-tudalen-048 LLYFRAU ARGRAFFEDIG A CHYHOEDDEDIG 
 
Yr Eglwys o Ddifrif. Gan y diweddar Barch. J. ANGELL 
JAMES o Birmingham. Gyda Rhagdraethawd, gan y Parch. 
 
HENRY REES. Pris 3s. mewn rhanau ó 3s. 6c. mewn 
byrddau. 
 
"Mae ein calon yn llawenhau wrth feddwl fod y fath 
lyfr defnyddiol yn cael ei osod o hyd cyrhaedd i'r 
Chrmry uniaith. Byddai yn dda genym i'r eglwysi oll 
ddarllen yr 'Eglwys o Ddifrif.'" ó Y Diwygiwr. 
 
ďMae y Rhagdraethawd gan Mr. Eees yn chwanegiad 
gwerthfawr at y Traethawd gwreiddiol: mae fel dolen yn 
cydio y materion a drinir gan Mr. 
 
James ‚g ansawdd crefydd yn mysg y «ymry. Nid rhyw 
ragymadrodd cyffredin ydyw." ó Y Drysorfa. 
 
ďYr ydym yn dra diolchgar i'r cyhoeddwr am ei 
anturiaeth i wneuthur lles i'w genedl trwy Gymreigio 
llyfryn mor werthfawr ag yw yr ďEglwys o Ddifrif." ó 
Yr Eurgrawn Wesleyaidd. 
 
ďYr ydym yn byw mewn amser pan y mae y byd o ddifrif, 
teymas y tywyllwch o ddifrif, anffyddiaeth a 
Phabyddiaeth o ddifrif ó pawb o ddifrif, ond yr 
eglwys. Y mae yn eglur fod yr awdwr ei hun o ddifrif 
yn ei ysgrifenu, ac o 
 
ganlyniad y mae yn tueddu i wneyd pawb o ddifrif wrth 
ei ddarllen." ó Y Traethodydd.
 
Stenographia, neu Law Fer: yn ol trefn Mr. Richardson; 
gyda Rheolau a Chyfarwyddiadau i'w dysgu heb gymhorth 
Athraw. Wedi ei chyfaddasu i'r iaith Gymraeg; ‚'r hon 
yr ysgrifenir mwy mewn awr nag a ysgrifenir mewn awr a 
hanner ‚g un arall sydd gan y Seison. Gan THOMAS 
ROBERTS. 
 
Y mae y llyfr hwn yn cynnwys un ar bymtheg o Blates, 
yn nghyd ‚ phob hyfforddiadau ereill oedd yn y 
Seisoneg, angenrheidiol er dysgu y gelfyddyd: ac er 
fod ei bris yn Seisoneg yn lOs. 6c., nid yw pris yr 
argraffiad hwn ond 3s. 6c. 
 
Y Cyfrifydd Parod. Mewn byrddau, 1s. 
 
Y Cyfrifydd Parod at Yd, Gan J. EVANS, Rhuddlan. Pris 
1s. mewn papyr; 1s. 6c. mewn byrddau. 
 
Cyfraith y Tlodion. Pris 6c. 
 
Pregeth ar Feddwdod. Gan y Parch. W. ROWLANDS. Pris 
6c. 
 
Testament Newydd ein Harglwydd aín Hiachawdwr Iesu 
Grist; gyda Nodau cyfeiriol o bob adnod, &c., &c. 
Cymraeg a Seisoneg. Mewn rhanau, pris 6s. I'w gael 
hefyd yn rhwym, pris 7s. 6c. 
 
Traethawd ar Grefydd Naturiol a Dadguddiedig: yn 
cynnwys profion o ddwyfoldeb y Beibl; a'r Grefydd 
Gristionogol ó hanes gaugrefyddau y byd ó pa mor bell 
y llwyddodd y doethion Cenedlig i ddwyn trefn ar y byd 
ó golygiadau Socrates, Plato, Aristotle, Anaiagoras ó 
egwyddorion Hobbes, Bousseau, Paine, Bolingbroke, 
Volney, &c., yn nghyd ‚ sylwadau cyffredinol arnynt ó 
addefiadau gelynion y Beibl o ragoroldeb ei 
egwyddorion ó dylanwad ymarferol Cristionogaeth ac 
Anifyddiaeth ar wledydd a phersonau - esamplau o 
drŲedigaeth anffyddiaid ó marwolaethau truenus amryw 
anffyddiaid, a marwolaethau dedwydd amryw 
Gristionogion ó agwedd grefyddol y byd, a'i brif 
grefyddau, yn nghyd ‚ sylwadau arnynt ó cyfarwyddiadau 
i ddarllen a deall yr Ysgrythyrau ó hanes y Beibl. Gan 
y Parch. W REES. Pris 4s. 6c. mewn rhanau ó 6s. mewn 
byrddau. 
 
Cyfatebiaeth Crefydd Naturiol a Dadguddiedig: i 
Gyfansoddiad a Chwrs Natur. Gan JOSEPH BUTLER, LL.D., 
esgob Durham. Wedi ei gyfieithu, yn nghyd ‚ 
chwanegiadau, gan y. Parch. JOHN HUGHES, Everton, 
Liverpool. Pris 3s. mewn byrddau. 
 
Cynnorthwy iír Myfyriwr Ysgrythyrol: sef, Mynegai 
cyflawn a Geiriadur cryno o'r Beibl Sanctaidd; yn yr 
hwn y cyfeirir yn gywir at yr amrywiol Bersonau, 
lleoedd, a Thestynau a grybwyllir yn yr Ysgrythyrau; 
ac y rhoddir eglurhad byr ar bob gair tywyll ac 
ansathredig. Gan y Parch. John Barr, Glaagow. 
Cyfieithwyd gan v Parch OWEN JONES, Manchester. Pris 
3s. 6c. mewn rhanau; 4s. mewn byrddau. 
 
Cofiant y Parch. Moses Parry, Dinbych: gyda 
Rhagdraethawd gan y Parch. HENRY EVANS, Liverpool. 
Cynnwysa hanes ei Fywyd, ei Nodweddiad, ei Arabedd, ei 
Ddywediadau, ei Bregethau, &c., &c. Gan y Parch. J. 
FOULKES, Liverpool Pris 1s. mewn papyr, 1s. 6c. mewn 
byrddau. 
 
DIWEDD------------------------------------------
 
Atodiad: Tudalennau 41-44 heb y dotiau uchel i hwyluso archwilio trwy 
gyfrwng archwiliwr y rhyngrwyd:
 
Tudalen 41 
 
ENWAU PRIOD. || || Aberaeron || Aberd‚r || Aberdaugleddau || 
Aberdaugleddyf || Aberffraw || Abergefni: Abergavenny || Abergwaun || 
Abergwili || Abertawy || Acwila || Affrica || Affrig || Affricaniaid || 
Affriciaid || Agangcŵr: Agincourt (Ff.) || AngloSacsoneg || AngloSacsonaeg 
|| Aipht || Almaen: Gwlad yr Ellmyn || Almaeneg || Alun (afon) || America 
|| Amerig || Americaniaid || Americiaid || Ammones ó au || Amwythig: 
Mwythig: Shrewsbury || Ann || ..y frenhines Ann || Arabaeg || Arabeg || 
Awst || ..mis Awst || Awstin: Augustine || Awstin Fonach || Awstralia || 
Awstria || || B || Bala || Banau Brycheiniog || Barwynian: Pyrenees || 
Bedffordd: Bedford || Biwmaris: Porthwygyr || Blwmares || Bran ap Llyr || 
Brynbuga || Brycheiniog || Burgwyn || Brython unigol || Brythoniad unigol 
|| Brython ll. || Brythoniaid ll. || Brythoneg || || C || Cader Idris || 
Caer = Caerllion Gawr: Chester || Caerangon: Worcester || Caerwrangon: 
Worcester || Caerfrangon: Worcester || Caerbaddon: Bath || Caerfaddon: 
Bath || Caerbladdon: Malmesbury || Caercaradog = Caerseferus; Salisbury || 
Caer Cystenyn, Constinoplys: Constantinople || Caerdydd: Cardiff || 
Caerdyf: Cardiff || Caerdaf: Cardiff || Caerdroiau: Troy || Caerdroia: 
Troy || Caerdroea: Troy || Caerefrog: York || Caerefrog Newydd: New York 
|| Caereiddyn: Edinburgh || Caergaint: Canterbury || Caergent: Cilcester 
|| Caergrawnt: Cambridge || Caergynan: Norwich || Caerludd: London || 
Caerlur: Leicester || Caerloyw: Gloucester || Caerlwydgoed: Lincoln || 
Caerlleon ar Ddyfrdwy = Caer || Caerlleon ar Wysg || Caernarfon || Caer yn 
Arfon || Caerwysg: Exeter || Caldaeg Ľ || Caldeaeg) || Caldea || Caldeaid 
|| Cam (mab Noa) || Caradog: Caractacus || Casnewydd ar Wysg || Castell 
Nedd || Castell Newydd || Castell Newydd Emlyn || Castell Paen || Castell 
y Waen || Cati || ..Twm Sion Cati || Catrin || Catring || Cathring || 
Cemmaes || Ceredigion: Cardigan || Ceridwen / Cyridwen || Cernyw / 
Caernico Cornwall || Cernywaeg: Cornish || Ceryg y Drudion || Calfin || 
Cilgwri: Worall || Ciliau Aeron || Coetty || || x-tudalen-042 || || 
Cristian: Christian || Cristion: a Christian || Croesoswallt / 
Croesyswallt Oswestry || Crughywel Crickhowell || Cwlen: Cologne || 
Cwrdiaid: Curds || Cyd-wely / Cydweli: Kydweli || Cymraes, b. || Cymro, g. 
|| Cymru: gwlad y Cymry || Cymry: trigolion Cymru || || || D || Daeneg: 
Danish || Daeniaid: Danes || Daniaid: llwyth Dau || Daniel / Deiniol || 
Denmarc: Dulychlyn || Dinas Mawddwy || Dinbych || DŰl (yn Llydaw) || Donwy 
/ Donaw Danube || Dordwyn: Dordogne || Dulyn: Dublin || Dulychlyn: Denmark 
|| Dyfrdwy: Dee || || E || Ecsodus || ElÔas || Eliseus || Elsbeth / 
Elisabeth || Elystan Glodrydd || Ellmyn: Germans || Esaia: Isaiah || Esau: 
Esau || Essyllwg: Siluria || Ethiopaeg || Ewrop || || FF || Ffestus || 
Ffichtiaid: Picts || Fflandrys: Flanders || Fflandrysiaid || Fflemaeg || 
Fflint || ..Sir Fflint || Ffangcaeg || Ffraingc || Ffrangcod: French || 
Ffrangciaid: Franks || || G || Gaeleg: Gaelic || Georg: SiŰr, Siors || 
Gerallt o Gymru: Giraldus Cambrensis || Gronwy / Goronwy || ..Gronwy Owain 
|| Gruffydd || Gutun / Gutyn || ..Gutun Owain || Gwania / Y Waen Chirk || 
Gwasgwyn: Gascony || Gwenethiar / Tenis || Gwenhwyseg: Silurian || 
Gwerddon; Y Werddon: Ireland || Gwesta: Vesta || Gwlad Canaan || Gwlad yr 
Aipht || Gwlad yr Haf || Gwrecsam || Gawain / Gwyenna Vienna || Gwydion ab 
Don || ..Caer Gwydion || Gwyddelaeg / Gwyddeleg || Gwyddgrug = y Wyddgrug 
|| Gwyen: Vienne || Gwrtheneu || ..Gwrtheyrn Gwrtheneu || || H || Hades || 
Harri / Henri || Hebraes / HebrŽes) || HebrŽesau || HebrŽwr || Hindwaid / 
Hindwys Hindoos || Hindwstan: Hindostan || Hwlant: Holland || Horas: 
Horatius || || I || Iacob / Iaco Jacob || Iago: James. || Iaser || ..Llyfr 
laser || Iau / Iou / Iwpiter Jupiter || Iehwda / Iwda / Iuda Judah || 
Iena: Jena || IeremÔa || Ierusalem || Iestin Ferthyr || Iesuaid: Jesuits 
|| Ioanna || Ionawr / Ionor > || Iono: Juno || Ioseph || Iosephus || 
Isallman: German || Isellmyn: Germans || Iuddew / Iddew || Iuddewaeth / 
Iuddewiaeth Judaism || Iwerddon = Y Werddon || Iwl: Julius || ..Iwl 
Caisar: Julius Caesar || Iwlia: Julia || Iwliws: Julius || ..Iwliws Cesar: 
Julius Caesar || Iwno = Gweno: Juno || || x-tudalen-043 || || Iwpiter = 
Iau || || L || Luciffer || || LL || Llacharn: Lacharn, Loughor || 
Llanbadarn || LLanbedr Pont Stephan || Llandeilo || Llanddeiniol || 
Llanddeiniol Fab || Llanerch y Medd || Llanfair Caereinion || Llanfair 
Muellt / Llanfair ym Muellt || Llanfair yng Nghornwy || Llangatwg || 
Llantrisant || Llanymddyfri: Llandovery || Llewelyn / Llywelyn || Lleyn || 
Llychlyn / Norwy Norway || Llydaw: Armorica || Llydewig: Armoric || Llyn 
Tegid: Tegid Lake || || M || Maccabeaid || Maccabeus || Macsen Wledig: 
Maximian || Maes Garmon || Maesyfed || Maes y Gofaint: Smithfield || 
Mahomet || Mahometaniaid / Mahometiaid || Manaw / Monaw || Manaweg || 
Mawddwy || Meilyr || Mercher: Mercury || ..dydd Mercher || Merchur: 
Mercurius || ..duw Merchur || Meredydd || Mersia: Merse || Merthyr Tydfil 
|| Moabes ó au. || Mon: Anglesey || Ynys Mon / Ynys Fon || MŰr Asoff || 
MŰr Coch || MŰr Du || Morfydd || MŰr Tawch: Hazy Ocean || MŰr Tawel: 
Pacific Ocean || MŰr Udd: English Channel || MŰr y Canoldir: Mediterranean 
Sea || MŰr y Werydd: Irish Sea || Mynwy: Monmouth || Mynydd Hor || Mynydd 
yr Olewydd || Mynyw / Menew: Tyddewi || || N || Ninete || Noa / Noah || 
NŲe || Norwy: Llychlyn || || O || Owain Glyndwr / Owain Glyndyfrdwy || 
Owain Gwynedd || || P || Padrig: Patrick || Parswys: Parsees || Pedr / 
petr: Peter || Peithing / Peithwyr / Ffichtiaid Picts || Pelydiog || 
Pencader || Penwynion: Appenines || Philip || Porth Madog || Porthwygyr: 
Beaumaris || Prwssia || Prydain || ..ym Mhrydain || ..i Brydain || 
Prydeinaidd || Prydeiniaid || Prydeinig || || RH || Rhaiadr Gwy || Rhein / 
Rhin (afon): Rhine || Rhicard / Rhicert / Rhisiart Richard || Rhon (afon): 
Rhone || Rhydychain: Oxford || Rhys || Ruffinus || Ruffus || Rwssia: 
Russia || || S || Sacsoniaid: Saxons || Sacsonaeg / Sacsoneg || Sacsoni / 
Sacsonia || Saeson / Seuson || Sais, unig. || Siencyn / Siancyn Jenkyn || 
SÔon / Seion: Sion || SiŰn: Ioan: John || Stephan / Ystephan / Ystyffan 
Stephen || || T || Talacharn || || || x-tudalen044 || || Tawy || Teilo || 
Tinbych; Dinbych y pysgod: Tenby || Towy / Tywi || Trallwng / Trallwm 
Welshpool || Trefdraeth || Trefesgob || Treforus || Treflawnyd / Trelawnyd 
|| Tref y clawdd || Trefynwy: Monmouth || Treffynon: Holywell || Tregaron 
|| Tremadog (yn Arfon) || Trefadog (ym Mon) || Trenewydd / Trefnewydd 
Newtown || Trichrug || Troian: Trajan || Troia / Troiaf / Troian Troy || 
Twrci: Turkey || Tyrcaeg: Turkish || Tyrciaid: Turks || Tyddewi: St. 
Davidís || || Y || Ynys Prydain || Ysgotiaid || Ysgotland / Ysgotlond: : 
Alban, Coed Celyddon, Caledonia || Ysgotyn || Ystrad Alun || Ystrad Fflur 
|| Ystrad Murchell || Ystrad Meirig || Ystrad Tywi || Ystyffan (Sant) || 

 

 

 

 
 

______________________________________________

 

Adolygiad diweddaraf: 2011-02-15 23.48;

Ble'r wyf i? Yr ych chi'n ymwťld ag un o dudalennau'r Gwefan "CYMRU-CATALONIA" (CymrŠeg)
On sůc? Esteu visitant una pŗgina de
la Web "CYMRU-CATALONIA" (= Gal∑les-Catalunya) (catalŗ)
Where am I?
You are visiting a page from the "CYMRU-CATALONIA" (= Wales-Catalonia) Website (English)
Weə-r ŗm ai? Yýu ŗa-r vŪziting ə peij frÚm dhə "CYMRU-CATALONIA" (= Weilz-Katəlůuniə) Wťbsait (Õngglish)

 

Archwiliwch y wefan hon
---
Adeiladwaith y wefan
---
Gwaith cynnal a chadw

 

Cysylltwch ‚ ni trwyír llyfr ymwelwyr

 

CYMRU-CATALONIA


Free counter and web stats