0973 k Gwefan Cymru-Catalonia. Geiriau Canolbarth Morgannwg - Tarian y Gweithiwr, 1899. Ofer edrch mewn geiriadur am ystyron lluaws o eiriau lleol. Mae yn wir fod y rhan fwaf o honnt yn cael eu croniclo yn drefnus rhwng ei gloriau, ond mae yr ystyron a roir iddnt ar lafar gwlad mewn gwahanol leoedd yn wahanol i'r hn a osodir ar eu cyfer yn y geiriadur.

 

http://www.theuniversityofjoandeserrallonga.com/kimro/amryw/1_gwenhwyseg/gwenhwyseg_geirfa_tarian_y_gweithiwr_1899_0934k.htm

0001z Yr Hafan

..........1863k Y Fynedfa yn Gymraeg


....................
0009k Y Gwegynllun

............................1796k Y Gymraeg

.....................................0934k Y Wenhwyseg - Y Tudalen Mynegeiol

.................................................y tudalen hwn


..





Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Gal
les i Catalunya


Y Wenhwyseg (tafodiaith y de-ddwyrain)

Geiriau Lleol Canolbarth Morgannwg

 

(1) Tarian y Gweithiwr, 23 Mawrth 1899 - Llith gan Wmffra Huws

(2) Tarian y Gweithiwr, 13 Ebrill 1899 - Rhan o sylwadau Llwdmor

(3) Tarian y Gweithiwr, 4 Mai 1899 - Sylwadau W. Morgan

Adolygiad diweddaraf 14 06 2000 : 2004-02-28

...

xxxx
Aquesta pgina en catal

xxxx
This page in English

 

Orgaff wreiddiol, ar wahn i (= i, ii) yn lle y

(1) Tarian y Gweithiwr, Mawrth 23, 1899
O'r Gadair Wellt
Geiriau Lleol

Ofer edrch mewn geiriadur am ystyron lluaws o eiriau lleol. Mae yn wir fod y rhan fwaf o honnt yn cael eu croniclo yn drefnus rhwng ei gloriau, ond mae yr ystyron a roir iddnt ar lafar gwlad mewn gwahanol leoedd yn wahanol i'r hn a osodir ar eu cyfer yn y geiriadur. Yn y sylwadau canlynol, bdd i mi gadw yn nghanolbarth Morganwg, er y dichon y gellid cymhwso yr un ystyron i'r geiriau lleol a nodir, mewn rhanau o siroedd ereill. Fe sylwa y darllendd fod rhai ohonnt yn ymddangos fel geiriau wedi eu benthyca o'r Saesneg; ond y maent wedi gwreiddio ar dafodau pobl canol Morganwg, fel nad gwiw eu cyfrif mwach yn ddim amgen na geiriau perthynol i Genedl y Cymr. Awn yn mlaen yn ol llythyrenau y Wddor, er mwn trefn.

Dyna y gair 'Aethus.' Ystr eithriadol hwn w - llymdost, dolorus, poenus. Ond nid dyna yr ystr a roir iddo genmni yng nghanolbarth Morganwg. Dywedwn ni - Mae yn ddrwg aethus, Mae yn dda aethus, Mae yn oer aethus, ac Mae yn dwm aethus. Dywedai un o'n prif feirdd pan yn canu ar briodas cyfaill iddo, -

'Rwf finau yn dechreu dod,
Yn aethus am enethod.'

'Beili' sdd air wedi ei gyplysu yn anwahanadw a swddog perthynol i'r Lls Sirol. Ond geilw amaethwr a phreswlwr anedd dai gwledig y lle agored o flaen y t yn Beili. Ceir ef hefd mewn enwau lleoedd, megis y Beili Glas yn rhandir y Rhigos.

'Brig' sdd air cynefin i bawb, ond defnyddir ef yn aml heblaw mewn cysylltiad a choeddd. Onid yndm yn dywedd - Yn mrig yr hwr, Yn mrig y nos, &c.

'Cas.' Yr ydm yn defnyddio y gair yn aml o'i ystr wreiddiol. Yn ol y gieriadur, mae yn perthn yn agos i lid a malais, ond ystr arall a roir iddo genm ni fynychaf. Dn cas ddywedwn am ddn salw, ci cas a fyddo yn rh barod i wneud defndd o'i ddanedd. Ci cas y galwai pobl canolbarth Morganwg y creadur hwnw y canodd Tudno amdano, -

Goludog yn ein gwlad gu - feddai gnt
Ufudd gi i chwyrnu
Chwerwn blach, yn ddychrn bu
I drueiniaid ar rynu.

Cyfarthodd, brathodd mewn bri - tros ei feistr
Oes faith; yna wedi
Iddo fyned, nadd-feini
Yn ei barc s'n coffa'r ci.

Ys! trenga y meistr anghall - yn wrthddrch
Oes o warthrudd diball!
Ac yna, fel gwddfa, gall
Bdd cerig bedd ci arall.

Onid ydm hefd yn clywed yn aml am hen ffordd gas, ac mor aml a hyn ei bod yn bwrw glaw yn gas.

'Cripan' sdd air haner Saesneg meddai rhai - o'r gair creeping. Boed a fyno am hyn, mae pob plentn Cymreig wedi cynefion ag ef cn eu bod yn bum' mlwdd oed. Ac onid oes genm ddiareb fel hn:
-'Rhaid w cripian cn cerdded.'

'Carn' - Carnedd ddywedir yn y golgedd - Carnedd Llyweln. Yr ydm ni yn defnyddio y gair i ddynodi pethau ereill - carn bilwg, carn ceffl, &c. Golyga 'to the hilt' y
Sais 'hyd y carn' y Cymro. Dyna sut yr aeth hi yn gymysgfa ar y cyfieithdd yn 'Y Sesiwn yn Nghymru.' Yr ydch yn cofio Galnygors, -

'Gallwch alw carn lleidr
Yn hilt of a thief.'

Yr ydm yn dwed carn cyllell, carn myniawd, &c., ond coes morthwl. 'Leg of a hammer,' yn ol cyfiethdd bol y clawdd.

'Cetn.' Nid ydm yn meddwl am ysmygu wrth ddefnyddio y gair hwn, er i'r fardd ganu :-

Mygn o'r cetn cwta
Wna o un oes ddwoes dda.

Defnyddiwn ef fel yn gyfystr a llawer - mae yn getn gwell; mae yn mhellach o getn; nid w John wedi bod yma er's cetn; mae yn bw getn o ffordd oddiyma; yr oedd cetn rhyngddo ag enill y gadair, &c.

'Delwi.' Nid oes un cysylltiad rhwng hwn a'r gair delw, yn ol yr arferir ef genm ni. Defnyddir ef megs yn gyfystr a phendrymu - mope y Sais. Ceir rhai yn ddigon annynol i ddwed fod y bardd yn delwi pan yn cau ei lygaid i chwilio am feddylddrychau.

'Dyfal.' Ystr eiriadurol hwn w diwd - parhaus. Ond yr ydm ni wedi cynefino a'r gair mewn ystr arall. Gofynwn yn aml, Pa le buot ti mor ddyfal? pan fyddo rhwun wedi bod yn lled hir ae neges. Un dyfal tost w Sion y Crdd pan yn dyfod a'r esgidiau yn mhen mis wedi yr amser addawedig.

'Dan ei oleu' sdd fynegiad adnabyddus genm am berson trancedig - o adeg ei farw hd ei gladdedigaeth. Diau fod y mynegiad hwn wedi aros oddiar y cyfnod pabyddol - pan yr arferid cadw gloeu yn ystafell y marw. Bu hyn yn arferiad lled gyffredinol yn fy nghof i, a diau nad ydw wedi llwr ddarfod yn mhlith pobl heb fodyn talu gwrogaeth i'r hen frawd o Rufain.

Mewn cysylltiad a hwn daw y gair 'Gwilad' - gwlio, dan slw. 'Gwilad' y gelwir y gwasanaeth o wlio y claf yn ystod y nos. 'Gwilad daera' sdd beth adnabyddus yn mhlith helwr llwnogol Cwm Rhondda - Cyneu tanau, a chadw twrw i gadw y llwnogod o'u ffauau - eu lleodd dogel yn mhlith y creigiau.

'Grabin.' Talfyriad w hwn o ysgrabin. Mae cathod yn ysgrabin; ond cybyddion sdd yn grabin yr 'hen fd' - fel y dywedir - atnt eu hunain.

'Gwirion.' Defnyddir hwn genm yn lle y gair diniwed. Dn gwirion ddywedwn am un na wna ddrwg i neb. Yn y Gogleddd golygas un heb fod yn ei synwrau.

'Hŷff' sdd air amserol yn mis Mawrth fel rheol. Golyga lwchfedd o eira - wedi ei chwythu oddiar y twni i0r cysgod. Hyffo y gelwir yr ystorm - y gwnt yn gyru yr eira yn gawoddd dallol.

'Hercd' a ddefnyddiwn fynychaf yn lle y gair estn neu gyrchu. Cera i hercd y DARIAN i mi. Mae yn hercd y 'llusg' yn rh bell yn yr engln; 'O New York yn ei hercd' - Pedrog yn enill cadair Llanelli pan oedd yn glanio yn Efrog Newdd.

'Llychedan' y geilw gwr Morganwg y fellten. Mae yn llychid odnadw, meddir, pan y byddo yn melltenu.

'Llechwan' y gelwir careg gymharol drwchus, ac yn meddu crn hd a lled - digoni guddio llawr ystafell, neu ddarn o gae.
Llechwan hefd y gelwir y tecln haiarn a osodir ar y tn i grasu teisen. Yr oedd mewn bri mawr er's llawer ddd i wneud bara gwenith, haidd a cheirch. Ar hwn y crasir 'bara llechwan' a 'bara prwmld,' os ydch yn gwbos rhwbeth am dannt, Ychydig sdd yn defnyddio y 'llechwan' i grasu dim yn ardaloedd y gweithfedd.

'Lluo' w gair Morganwg am llyfu. Dywedir yn aml fod y gwartheg yn lluo y preseb, pan y byddont wedi cael gwledd flasus.

'Post.' Mae y gair hwn yr un fath yn y ddw iaith.
Nis gwn a oes enw arall yn rhwle arno neu beidio. Yr ydm yn hongian clwd ar bost, ac yn cylymu eidion wrth bost. Post ydw, os bdd yn haiarn, a phost hefd pan ydw yn gareg neu bren. Ni ddywedwn am ambell ddn - ei fod yn sefll fel post - heb ddwed dim wrth neb.

'Plico.' O pluck y Sais, feallai. Ond yr ydm yn defnyddio y gair am amrw o oruchwliaethau - plico am bluo - plico gwddau; plico blew cernau - plant a men {sic} - sdd yn gwneud hyn.

'Pica' sdd gyfystr a blaenllm - blaen pica i'r big ar gyllell. Weithiau defnyddir y gair mewn ystr ddiarebol - trwn pica, tafod pica - am dafod tipn yn bigog.

'Peltan' sdd air gyffredin genm am ergd o ddwrn neu gareg - ar flaen trwn neu ar gorphws bwstfil.

'Pents' w yr enw am dipn o d uwchben drws ty neu ysgubor - i gadw y diferion i ffwrdd.
Nid oedd 'shutes' wedi eu dyfeisio yn oes y pents.

'Scwd.' Dyna ein gair ni am raiadr. Nid oedd hen frodorion Morganwg yn gwbod beth oedd rhaiadr cn darllen englynion Dewi Wn o Eifion.

'Sopn' ddywedwn ni am lawer o rwbeth - nid w wahaniaeth yn y bd beth. Sopn o arian, sopn o lo, a sopn o felldith.

'Taren' w ein gair ni am graig y Gogledd - tarendd am greigiau.

'Trysa' y gelwir taranau - lluosog; trwst, tarann - unigol.

'Taplan' sdd lechwen heb ddyfod i'w chyflawn faintioli - cyfystr a slab y
Sais.

'Tyla' y gelwir tir serth - ochr myndd, neu lwbr tua chodiad tir. Ceir y gair yn enwau amaethdai yn mhob ardal yn Morganwg - Tyla Robert yn Aberdar, Tyla Fforest, a Tyla Du yn y Rhondda, &c.

'Twmpn' w ein gair am twmpath - twmpn o bridd y wadd, twmpn morgrug, &c. Dyna i chwi ychydig o eiriau lleol i gnoi cil arnnt hd nes cawn roi tro dros y maes hwn rw dro eto.

Yr eiddoch,
Wmffra Huws.

______________________________________________________

(2) Tarian y Gweithiwr, 13 Ebrill 1899 - Rhan o sylwadau Llwdmor

(Mae'r rhan gyntaf o'r llungopi ar goll gennm. Llith arall gan Wmffra Huws w hwn yn cynnws sylwadau Llwdmor).

'Cetn.' Trais ar reswm ydw defnyddio hwn i ddim ond tipn - diminutive. Cetn o bibell, ddylid dwed, ond gadawir 'o bibell' allan, o herwdd nas gall 'cetn' feddwl dim ond peth bychan i dynu mwg o hono. O lestr fel hn -

Ieuan o Fon a wna fwg
Nes hollol fygu Sallwg

'Dewli'. Yr wf yn ystyried fod cysylltiad agos rhwng y gair hwn a delw - o herwdd fod y person a ddesgrifiwch fel 'yn cau ei lygaid i chwilio am feddylddrychau,' yn sicr o edrch fel delw.

'Dyfal.' I'r cyfystr a'r gair Saesoneg tardy.

'Dan ei oleu.' Hefd, mae'r arferiad Pabyddol, yr hwn sdd, trw drugaredd, yn diflanu o'r tir, o gadw gwlnos yn nh y trancedig y noson cn y cynhebrwng yn perthn i'r un peth.

'Grabin.' Llygriad o scraping.

'Gwirion,' &c.

'Hŷff' Ystad o natur ddrwg y gwnt pan mae yn huff.


'Hercd.' Nid w hwn yn gyffredin yn y Gogledd.

'Llychedan.' Flash- fflacio, o'r gair yna mae yn dod, buaswn yn meddwl.

'Llechwan.' O llechen, slate, dim cystylltiad {sic} a llechu, ond pan y mae yn feddfaen.

'Lluo.' Nid w hwn yn arferedig o'r Deheudir.

'Post.' Hefd Post Office.

'Plico.' Gogledd, plicio. Yno yn meddwl peeling, plicio afal, plicio nionn. Ni ddywedir yno bth plicio gwdd, ond plicio w.

'Pica' O pike a spike.

'Peltan.' O pelt, pelting.

'Pents.' Defnyddir hefd am y lle y dodir y ceffylau i'w pedoli o dan yr un to ag efail y gof.

'Scwd.' Scout a send. {??}

'Sopn.' Ffurf arall, ond gwrthgyferbyniol a cetn. Yn ddiddadl, peth wedi ei drwtho, neu ei lenwi, peth wedi cael ei wneud yn sop.

'Taren' a 'Trysa.' Fel y clip ar yr haul - anweledig yn y Gogledd.

'Taplan.' Eto dyeithr.

'Twmpn.' Small tump, fell, tumulus, tumuli, yr enwau unigol a lluosog a roddir i'r mounds Rhufeinig.

Gall eich rhestr fod yn addysgiadol a buddiol i efrydwr geiriau fel hn, ac hwrach nad anfuddiol fdd trem felhn ar y gwahaniaeth a wneir yn nhwahanol ranau o'r Dywysogaeth o'r geiriau. Mae yn sicr fod amrw o eiriau yn y Gogledd na chlywir mo honnt yn y de, a llawer hefd yn y De sdd yn anadnabyddus yn y Gogledd.'

Diolch i Llwdmor am ei nodiadau. Dichon y gwna nodion cyffelb pan ddeuaf allan a rhestr arall.

Yr eiddoch,
Wmffra Huws.

______________________________________________________

(3) Tarian y Gweithiwr, 4 Mai 1899 - Sylwadau W. Morgan

GEIRIAU LLEOL

MR: GOL., - Gwn y canitewch gongl fechan i mi daflu hatling i drysorfa y 'geiriau lleol.' Darllenais gynyrchion Wmffra Huws gyda dyddordeb mawr. Yn y DARIAN ddiweddaf, y mae Llwdmor yn dwn allan feddwl dieithr ac estronol i'r gair 'Beili.' Yr wf wedi ymgyfarwddo a'r gair yna er's dros ddeugain mlynedd, ac eglurhad Wmffra yn sicr sdd (i'm tb i) gywiraf a naturiolaf.

Yr wf am gdarnhau y cyfrw db gyfrwng penill o farddoniaeth. Dyma fe: -

'Y gwr o Gelliwrgan, os byddi bw ac iach,
Dos fora y ddd byra i ddrws y 'Beili' bach,
Os clir y bdd yr wbr heb gwmwl yn un man
Rhwng dau gwar Coedca'r Gelli daw'r heulwen pur i'r lan.'

Gan i mi fod yn gwasanaethu yn Gelliwrgan pan yn fachgenn ddeunaw oed - deugain mlynedd yn ol - yr wf yn medru dwn tystiolaeth i'r ffaith achlysurodd cyfansoddiad y penill. Gadawer i mi fynegi gair am y partion - y cyfansoddwr 'ar hwn y canwd iddo. Yr awdwr oedd Siencn o dafarn Eglws Wyno, a'r llall oedd Siencn Gelliwrgan. Yr oedd yr olaf yn hoffi myned i gymdeithas lon y teiliwr i 'dafarn yr eglws,' ac ar un o'r adegau hyn y cyfansoddwd y penill.

Yr oedd drws hen amaethd Gelliwrgan yn agor i ddarn o dondir ysgwar, a mur isel o'i amglch cyfaddas i'r merched osod ystyciau, &c., i sychu yn ngwres haul y bore. Dyna'r ysmotn y cyfeirir ato yn y penill, a gellir gwireddu ffaith fawr y penill ar unrhw adeg y 'ddd byra' o'r flwddn oddigerth fod llaw reidrwdd wedi symud y 'Beili bach'.

Fell, y mae eglurhad Llwdmor mai y swddog 'Bum Beili' (Bailiff) roddodd fod i'r enw yn ddamcaniaeth annhebg, a dwed y lleiaf.

Y mae ei eglurhad o'r gair Pents yn llai athronyddol fth. Pw welodd bents 'dan yr un to ag efail y gof.' Ai nid ychwanegiad at yr adeilad ydoedd. a'i do droedfedd yn is na tho yr efail? Sut y gallasai peth fell fod dan yr un to? Heblaw hyn, onid oes canoedd o anedd-dai yn y wlad, a phents bychan o flaen y drws, ac ond ychydig uwch na'r drws - prin troedfedd, a sut mae darpariaeth fell dan yr 'un to'? Y mae i'r enw ystr yn l Gweirdd ab Rhs.

Drw eich caniatad, syr, taflaf ddau air i'r drysorfa ddyddorol hon. Y blaenaf w, Ffacsa. 'Mam, mam,' meddai'r ferch, 'ma nhw yn dod oo'r cwrdd yn ffacsa.' Beth gebst, ws, w gwreiddn hwn?

Eto, 'Hendid.' Meddai y gwr o'r Monachd, un diwrnod, wrth Evan o'r Felin, 'Prd y byddi yn barod i fi ddod i grasu?' 'Wel, fe fdd hendid y gwr o'r Duallt yn fit {sic} i ddod oddiar yr odn y for, a gellwch ddod a'ch 'hendid' dranoeth.'

Cofion frdd,
Workington
W. MORGAN (Adi)

 

DIWEDD


Sumbolau arbennig: ŷ ŵ

Bler wyf i?
Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA

 

ite

CYMRU-CATALONIA