1221k Gwefan Cymru-Catalonia : la Web de Galles i Catalunya : Wales-Catalonia Website. Rhs Lewis nofel gan Daniel Owen (1885) una novella den Daniel Owen (1885) a novel by Daniel Owen (1885)

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_021_rhys_lewis_01_1221k..htm

0001z Y Tudalen Blaen

..........1863c Y Porth Cymraeg

....................0009k Y Gwegynllun

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon)

........................................y tudalen hwn / aquesta pgina


..

 

 

 

 

 

 

 

0860k y llyfr ymwelwyr

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles
The Wales-Catalonia Website



Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

 

Rhs Lewis

gan Daniel Owen (1885)

Adolygiadau diweddaraf:
22 09 2001 tudalennau 01-11
18 03 2002
tudalennau 12-19
20 03 2002
tudalennau 19-37

 

 

 

Rhs Lewis (Hunangofiant Rhs Lewis, Gweinidog Bethel)

Daniel Owen (1836-95).

Cyhoeddwd Rhs Lewis yn 1885 (pan oedd Daniel Owen yn 48 / 49 oed)

 

 

AR Y GWEILL GENNYM

Maer tudalennau sydd wedi eu hychwanegu hyd yn hyn mewn print coch:

 

*0001 *0002 *0003 *0004 *0005 *0006 *0007 *0008 *0009 *0010 *0011 *0012

*0013 *0014 *0015 *0016 *0017 *0018 *0019 *0020 *0021 *0022 *0023 *0024 *0025 *0026 *0027 *0028 *0029 *0030 *0031 *0032 *0033 *0034 *0035 *0036 *0037 *0038 *0039 *0040 *0041 *0042 *0043 *0044 *0045 *0046 *0047 *0048 *0049 *0050 *0051 *0052 *0053 *0054 *0055 *0056 *0057 *0058 *0059 *0060 *0061 *0062 *0063 *0064 *0065 *0066 *0067 *0068 *0069 *0070 *0071 *0072 *0073 *0074 *0075 *0076 *0077 *0078 *0079 *0080 *0081 *0082 *0083 *0084 *0085 *0086 *0087 *0088 *0089 *0090 *0091 *0092 *0093 *0094 *0095 *0096 *0097 *0098 *0099 *0100 *0101 *0102 *0103 *0104 *0105 *0106 *0107 *0108 *0109 *0110 *0111 *0112 *0113 *0114 *0115 *0116 *0117 *0118 *0119 *0120 *0121 *0122 *0123 *0124 *0125 *0126 *0127 *0128 *0129 *0130 *0131 *0132 *0133 *0134 *0135 *0136 *0137 *0138 *0139 *0140 *0141 *0142 *0143 *0144 *0145 *0146 *0147 *0148 *0149 *0150 *0151 *0152 *0153 *0154 *0155 *0156 *0157 *0158 *0159 *0160 *0161 *0162 *0163 *0164 *0165 *0166 *0167 *0168 *0169 *0170 *0171 *0172 *0173 *0174 *0175 *0176 *0177 *0178 *0179 *0180 *0181 *0182 *0183 *0184 *0185 *0186 *0187 *0188 *0189 *0190 *0191 *0192 *0193 *0194 *0195 *0196 *0197 *0198 *0199 *0200 *0201 *0202 *0203 *0204 *0205 *0206 *0207 *0208 *0209 *0210 *0211 *0212 *0213 *0214 *0215 *0216 *0217 *0218 *0219 *0220 *0221 *0222 *0223 *0224 *0225 *0226 *0227 *0228 *0229 *0230 *0231 *0232 *0233 *0234 *0235 *0236 *0237 *0238 *0239 *0240 *0241 *0242 *0243 *0244 *0245 *0246 *0247 *0248 *0249 *0250 *0251 *0252 *0253 *0254 *0255 *0256 *0257 *0258 *0259 *0260 *0261 *0262 *0263 *0264 *0265 *0266 *0267 *0268 *0269 *0270 *0271 *0272 *0273 *0274 *0275 *0276 *0277 *0278 *0279 *0280 *0281 *0282 *0283 *0284 *0285 *0286 *0287 *0288 *0289 *0290 *0291 *0292 *0293 *0294 *0295 *0296 *0297 *0298 *0299 *0300 *0301 *0302 *0303 *0304 *0305 *0306 *0307 *0308 *0309 *0310 *0311 *0312 *0313 *0314 *0315 *0316 *0317 *0318 *0319 *0320 *0321 *0322 *0323 *0324 *0325 *0326 *0327 *0328 *0329 *0330 *0331 *0332 *0333 *0334 *0335 *0336 *0337 *0338 *0339 *0340 *0341 *0342 *0343 *0344 *0345 *0346 *0347 *0348 *0349 *0350 *0351 *0352 *0353 *0354 *0355 *0356 *0357 *0358 *0359 *0360 *0361 *0362 *0363 *0364 *0365 *0366 *0367 *0368 *0369 *0370 *0371 *0372 *0373 *0374 *0375 *0376 *0377 *0378 *0379 *0380 *0381 *0382 *0383 *0384 *0385 *0386 *0387 *0388 *0389 *0390 *0391 *0392 *0393 *0394 *0395 *0396 *0397 *0398 *0399 *0400 *0401 *0402 *0403 *0404 *0405 *0406 *0407 *0408 *0409 *0410 *0411 *0412 *0413 *0414 *0415 *0416 *0417 *0418 *0419 *0420 *0421 *0422 *0423 *0424 *0425 *0426 *0427 *0428 *0429 *0430 *0431 *0432

 

(x7)

CYNNWYSIAD.

 

PENNOD

TUDALEN

RHAGARWEINIAD

-

x9

COFIAINT

I.

x11

Y CYFNOD CYNTAF AR FY OES

II.

x13

COFION BOREUAF

III.

x15

EVAN JONES, HWSMON GWERNYFFYNNON

IV.

x18

Y CYFARFOD PLANT

V.

x24

Y GWYDDEL

VI.

x29

Y DDWY YSGOL

VII.

x35

O DAN ADDYSG

VIII.

x42

MATERION EGLWYSIG

IX.

x49

Y PWNGC O ADDYSG

X.

x57

WIL BRYAN AR NATUR EGLWYS

XI.

x65

AR YR AELWYD

XII.

x74

SETH

XIII.

x82

WIL BRYAN

XIV.

x93

DECHREUAD GOFIDIAU

XV.

x101

DYDD Y BROFEDIGAETH

XVI.

x110

YCHWANEG O BROFEDIGAETHAU

XVII..

x123

THOMAS A BARBARA BARTLEY

XVIII.

x132

ABEL HUGHES

XIX.

x140

PERSON Y PLWYF

XX.

x150

(x8)

 

DYCHWELEDIGION

XXI

x159

YMWELIAD MWY NAG UN PERTHYNAS

XXII.

x171

BOB

XXIII.

x182

ADGOFION PRUDD A DYDDANOL

XXIV.

x194

MARWNAD RYDDIAETHOL

XXV.

x206

DIRYWIAD A DRYCHIOLAETH

XXVI

x215

DYDDIAU TYWYLLWCH

XXVII.

x227

Y MEISTR AR GWAS

XXVIII.

x238

CYNGHOR Y GLANHAWR CLOCIAU

XXIX.

x251

YR HERWHELIWR

XXX.

x264

DAFYDD DAFIS

XXXI.

x279

AMLDER CYNGHORWYR

XXXII.

x291

YCHWANEG AM WIL BRYAN

XXXIII.

x305

THOMAS BARTLEY AR ADDYSG ATHROFAOL

XXXIV.

x319

HELBULUS

XXXV.

x333

CYMERIAD ADNABYDDUS

XXXVL.

x346

YMWELIAD THOMAS BARTLEY AR BALA

XXXVII.

x360

CYFARFYDDIAD FFORTUNUS

XXXVIII.

x380

WIL BRYAN YN EI GASTELL

XXXIX.

x391

HUNANGOFIANT WIL BRYAN

XL.

x405

Y TRO CYNTAF AR TRO OLAF.

XLI.

x417

GWEINIDOG BETHEL

XLIL.

x427

 

HUNANGOFIANT RHYS LEWIS
GWEINIDOG BETHEL.

 

(x9)

RHAGARWEINIAD.
Mae Gweinidog Bethel, er ys peth amser bellach, yn gorwedd yn dawel yn mhriddellaur dyffryn. Yn ei ddydd ystyrid ef yn ŵr call a diymhongar; a gwyddai y rhai ai hadwaenent oreu fod mwy ynddo nag oedd yn dyfod ir golwg. Er ei fod, fel gweinidog yr efengyl, yn ddyn cyhoeddus fel y clywedir, ni byddai byth yn chwannog i ddangos ei hun. Nid oedd yn boblogaidd fel pregethwr, a hyny yn benaf am nad allai ganu, yr hyn oedd yn anffawd fawr iddo. Serch hyny, byddai ganddo ef bob amser rywbeth gwerth ei wrandaw; a chlywais ddynion o farn addfed yn dywedyd, y buasai ei bregethau mewn preint yn sefyll eymhariaeth ffafriol goreuon y pulpud Cymreig. Yn wir, tadogid yr ychydig erthyglau a ysgrifenodd efe ir Traethodydd ir Dr._______; a darllenid hwy gyda bls. Yr oedd hyn yn y cyfnod pan na chyhoeddid enwau yr awduron yn y chwarterolyn gwerthfanwr hwnw. Dichon pe cyhoeddasid yr enwau y pryd hwnw, na fuasai neb yn myned ir drafferth i ddarllen ysgrifau Rhys Lewis. Fel bugail bu yu lled hapus a llwyddiannus. Ond y mae yn rhaid cydnabod nad oedd hyny ond dygwyddiad; oblegid y prif reswm am y ffaith oedd, fod mwyafrif yr eglwys yr oedd efe yn weinidog iddi yn meddu gradd helaeth o synwyr cyffredin, ac ychydig o deimlad cristionogol.

 

Er fod Rhys Lewis yn ŵr hywaeth a chymdeithasgar iawn gyda y rhai yr oedd efe yn weddol hyf arnynt, eto ei hoff fan oedd (x10) unigrwydd ei fyfyrgell. Ar adegau byddai yn anghofio ei hun, ac yn rhoi ffordd yn ormodol ir duedd hon at neillduaeth; ac ar fwy nag un achlysur bu raid ir diaconiaid alw ei sylw at ei ddyledswyddau cyhoeddus. Blinid ef weithiau gan iselder ysbryd; a thybiai rhai fod rhywbeth yn pwyso ar ei feddwl nad oedd hyd yn nd ei gyfeillion mwyaf mynwesol yn hysbys o hono, tra y dywedai eraill mai anhwyldeb ar ei nervous system oedd yr achos. Dichon y bydd yr hanes canlynol, oi waith ef ei hun, yn taflu rhyw gymaint o oleuni pa un or ddwy dybiaeth oedd yn gywir. Bu gweinidog Bethel farw yn nghanol ei ddefnyddioldeb, ac heb flotyn ar ei gymeriad, a thra nad oedd efe ond cymharol ieuanc.

 

Yn ddiweddar, pan oeddwn o dan gyfarwyddyd ei ysgutores yn trefnu ei lyfrau gogyfer u gwerthiant, tarewais ar ysgrif drwchus; ac wedi ei harchwilio cefais mai hunangofiant ydoedd. Gan dybied y gallai fod yn yr ysgrif rywbeth o ddyddordeb, ac wedi cael caniatad ysgutores yr ymadawedig, cymerais yr ysgrif gyda mi gartref; a phan gefais hamdden, darllenais hi yn fanwl. Heblaw fod awdwr y cofiant yn dyweyd hyny yn bendant (fel y ceir gweled eto), y mae yn ddigon amlwg oddiwrth arddull a chynnwys yr ysgrif na fwriadai efe iddi gael ei hargraffu. Pa fodd bynag cefais i fy hun y fath foddhad wrth ddarllen yr hunangofiant, a barodd i mi ofyn caniatad iw gyhoeddi; ac yr wyf yn awr vn ei gyflwyno ir cyhoedd, gan hyderu y bydd iddynt hwythau gael yr un boddhad. Ar yn {sic} un pryd, yr wyf yn teimlo fod apology dros yr hanes yn ddyledus. Mae y pennodau cyntaf braidd yn ysgafn a phlentynaidd. er yn ddiniwed, ac, fel yr wyf yn credu, yn ffyddlawn i natur, ac yn mynegu profiad llawer un. Fel y mae yr hanes yn myned ymlaen, y mae yn dyfod yn fwy sylweddol, ac yn cynnwys desgrifiadau o hen gymeriadau hynod a chrefyddol. Cymerais fy rhyddid, o herwydd rhesymau neillduol, i newid enw yr awdwr, ac eraill y mae yn sn am danynt. Nid oeddwn yn teimlo fod genyf hawl i wneyd ychwaneg, o gyfnewidiadau. Os bydd y darllenydd yn canfod rhyw bethau heb fod yn - unol i feddwl, ac yn tueddu i dramgwyddo wrth yr arddull rhydd sydd weithiau yn ymylu ar y digrifol, ac hefyd y gorfanylder a ddangosir wrth ddesgrifio pethau bychain, dymunwn iddo gofio yn barhaus na fwriadodd yr awdwr ir hanes gael ei argraffu.

 

(x11)

PENNOD I.
COFIAINT.

Yn ystod fy oes darllenais amryw gofiaint, ac nis gallaf byth fesur na phrisio y difyrwch ar lles a gefais trwy hyny. Dichon fod llawn cymaint o dalent, ac o synwyr yn enwedig, yn cael eu harddangos mewn bwygraffiaeth ag sydd mewn unrhyw gangen o lenyddiaeth, am y rheswm, dybygid, fod yn rhaid ir awdwr wybod rhywbeth am ei destyn, yr hyn, fel yr ymddengys, nad ydyw yn anhebgorol gyda changenau eraill; oblegid pa mor fynych yr ydys yn cael dynion yn ysgrifenu ar bynciau na wyddant ddim yn eu cylch? Ar yr un pryd, er mor alluog a ffyddlawn y desgrifiai y cofiantydd gymeriad cyhoeddus ei wrthddrych, gofidiwn yn fynych wrth feddwl mor ychydig a wyddai efe, wedir cwbl, am deimladau a hanes mewnol yr un y byddai yn sn am dano. Teimlwn hefyd mor dda a fuasai gan y cofiantydd, yn gystal ar darllenydd, gael gofyn ychydig gwestiynau ir hwn oedd bellach yn gorwedd yn ei ddystaw fedd. Ac yn hyn y mae gan hunangofiant fantais fawr ar gofiant cyffredin. Ond wedi ail ystyried, yr wyf yn tybied mai cofiant wedi ei ysgrifenu gan arall, ac nid gan y gwrthddrych ei hun ydyw y cywiraf ar y cyfan. Gwir fod teimladau a defnyddiau wrth alwad y dyn sydd yn ysgrifenu ei hanes ei hun nad all un arall, gan nad beth fyddo ei alluoedd ai ffyddlondeb, byth ei dyfalu. Ond er byny, pan fyddo un yn ysgrifenu ei hanes ei hun, ac ar yr un pryd yn ymwybodol fod yr hanes hwnw i gael ei gyhoeddi, os bydd yn ŵr coeth a lleddais, meddiennir ef gan wyleidd-dra ac ofn i eraill dybied ei fod yn gorbrisio ei hun, ar canlyniad fydd nad ydyw yn hawlio, iddo ei hun yr enw ar lle a roisid iddo gan arall.

 

Meddyliais lawer gwaith mor dda a fuasai genyf gael gofiant cywir o fywyd dyn cyffredin fel fy hunan. Yr holl gofiaint a ddarllenais i, yr oedd eu gwrthddrychau yn ddynion mawr a hynod mewn rhywbeth neu gilydd, ac wedi bod yn troi mewn cylchoedd na buaswn i erioed ynddynt, a myned trwy amgylchiadau na wyddwn i ddim am danynt. Ac er o bosibl mai hyn oedd yn eu gwneyd yn wrthddrychau gwerth ysgrifenu cofiant o honynt, teimlwn ar yr un pryd mor (x12) hyfryd a fuasai genyf gael darllen hanes dyn cyffredin - un wedi bod yn troi yn yr un cylchoedd a chyfarfod yr un profedigaethau mi fy hun. Onid oes yma ddosbarth o feddyliau a theimladau na roddwyd mynegiad iddynt erioed, a hyny o herwydd eu cyffredinedd, yr un modd ag mae llawer o brydferthion natur heb dynu sylw am eu bod iw gweled ymhobman? Ai amddifadrwydd o brydferthwch ydyw y rheswm fod llygad-y-dydd heb dynu sylw y blodeuydd, ac ennyn molawd y bardd, ai ynte am ei fod iw weled ar bob cae, ac am ei fod yn cael ei sathru gan bob buwch? Pe dechreuai y robyn goch ar ysnosen felen draethu ar brydferthwch anian, deuai tlysni y friallen wyllt am ran helaeth yn eu canmoliaeth, er mai y cloddiau anamaethedig a addurnir ganddi hi. Tueddir fi i feddwl nad oes odid un dyn na fyddai hanes gonest oi fywyd yn ddyddorol. Onid oes yn mywyd pob dyn ddygwyddiadau gwerth eu croniclo, a meddyliau wedi bod yn ei galon, na ddarfu iddo ef ei hun na neb arall roddi mynegiad iddynt? Bum yn meddwl lawer gwaith mai un gwahaniaeth mawr rhwng dyn cyffredin a dyn anghyffredin ydyw, fod yr olaf yn gallu mynegu yr hyn y mae efe wedi ei feddwl ai deimlo, tra nad all y blaenaf, neu o leiaf na cheisiodd, wneyd hyny. Yr hyn a barai i mi feddwl felly oedd hyn: pan fyddwn yn darllen awdwyr enwog, neu ynte yn gwrando ar feistriaid y gynnulleidfa, teimlwn yn gyffredin nad oeddynt yn dyweyd dim oedd yn hollol newydd i mi, eithr yn unig eu bod yn gallu rhoddi ffurf, a gosod mewn geiriau, yr hyn yr oeddwn i fy hun eisoes wedi ei deimlo neu ei feddwl, ond na fedraswn roddi mynegiad iddo. Neu, mewn geiriau eraill, eu bod yn gallu darllen llch fy nghalon, yr hon yr oeddwn i am flynyddau wedi bod yn ceisio ei sillebu. Yr oeddwn yn ymwybodol fod y meddyliau ar teimladau eisoes yn fy nghalon, ond eu bod yn cysgu, neu yn hytrach yn hepian, ac mai yr unig beth yr oedd y meistriaid yn gallu ei wneyd oedd curo drws eu hystafell wely mor effeithiol nes yr oedd y cysgaduriaid yn neidio ir llawr ac yn agor eu llygaid!

 

Mae arnaf flys ysgrifenu hanes fy mywyd fy hun, nid i eraill, ond i mi fy hun; ac yn sicr nid iw argraffu, ond yn hytrach fel math o hunangymundeb. Gwn yn eithaf da nad oes berygl i neb wneyd cofiant o honof wedi i mi farw. Can mlynedd i heddyw, ni bydd y byd yn gwybod mwy am danaf na phe buaswn erioed wedi bod (x13) ynddo. Gyda miloedd ar filoedd om cydoeswyr, byddaf y pryd hyny yn gorwedd yn dawel yn nystawrwydd dinodedd ac anghof. Ac eto nid wyf yn hoffi meddwl am hyn. Eithr pa help sydd, gan mai hon ydyw ffawd pawb o honom ni y bobl gyffredin? Pa beth ydyw yr achos, tybed, fod dyn mor anfoddlawn iw enw syrthio i anghof wedi iddo farw, pryd nad all cof nac anghof wneyd da na drwa iddo? Mae y meirw, dybygaf, yn cael llawn cymaint o foddhad yn y gareg sydd yn nodi eu beddrod ag y mae y ei gosod yno. Mae esgyrn y meirw yn cyfeillion tyner sydd yn gorwedd yn fwy tawel os bydd coffadwriaeth uwch eu pen! Anfarwoldeb! a oes a wnelych di rywbeth a hyn?

 

Yr wyf am ysgrifenu fy hanes, meddaf, nid iw argraffu - diolch am hyny! - oblegid pe felly, nid allwn ddyweyd y gwir, yr holl wir, a dim ond y gwir, gan y byddwn yn yr amgylchiadau hyny yn astudio y darllenydd yn gystal a mi fy hun. Rhys, beth a ddywedi am danat dy hun? Cofia ddyweyd y gwir. Hyny a wnaf; ac os cyferfydd car neu gyfaill i mi r ysgrifen hon, gwybydded nad oes genyf air iw dynu yn ol.

 

PENNOD II.

Y CYFNOD CYNTAF AR FY OES

Pan darawyd fi gyntaf gan y drychfeddwl i ysgrifenu hanes fy mywyd fy hunan, tybiais y gallwn wneyd hyny heb gymorth neb byw bedyddiol. Mor ynfyd oeddwn! Gwelaf wrth ddechre ar y gwaith y bydd raid i mi ymddibynu yn hollol ar dystiolaeth eraill gyda golwg ar y rhan flaenaf om hoes; a chan fy mod yn benderfynol o geisio ymgadw at ffeithiau, rhaid i mi addef wrthyf fy hun nad ydwyf yn cofio dim am yr adeg, y daethum gyntaf ir byd.

 

Yn ngwyneb y diffyg hwn o eiddo fy nghof, yr wyf yn meddwl y gallaf ymddiried yn gwbl yn ngeirwiredd fy mam. Dywedodd hi wrthyf fwy nag unwaith mai rhwng dau a thri or gloch yn y bore, ar y pummed dydd o Hydref, yn y flwyddyn 18----, y gwelais gyntaf oleuni canwyll ddimai. Pa un ai teimlo yn dramgwyddedig o herwydd (x14) fod y paretoadau ar gyfer fy nyfodiad mor salw, neu ynte rywbeth arall, a barodd i mi fod mor groes fy nhymher, a gwaeddi ac ysgrechian hyd eithaf fy ngallu ar ddechre fy oes, nid allai y ddwy gymydoges oeddynt yn y fan ar lle benderfynu. Pa fodd bynag, ystyrid fi gan y ddwy gymydoges grybwylledig yn un hollol ddideimlad ac anystyriol, pan wnawn y fath drwst, a minnau yn gwybod, neu o leiaf y dylaswn wybod, fod fy mam mor wael y bore hwnw. Gwn hyn - nad ymgynhorwyd fi o gwbl gyda golwg ar yr amgylchiad y cyfeiriais ato; a dichon mai hyny a barodd i mi fod mor afrywiog fy natur. Wrth gwrs, nid yw hyn ond dyfaliad, ac nis gallaf ei osod i lawr fel ffaith. Oni buasai fy mod yn berffaith sicr na byddai fy mam un amser yn dyweyd yr hyn nad oedd wir, or braidd y gallwn gredu fy mod yn y cyfnod hwn ar fy mywyd fel yr wyf agos yn awr, sef yn hollol benfoel a diddannedd, ac hefyd fod fy nhrwyn, yr hwn a ystyrir yn gyffredin yn Rhufeinig o ran ffurf ei fod, meddaf, y pryd hwnw, nid yn unig yn fflat, ond fel newyddloer i dau big i fyny, a fy mod mor gnawdol, fel yr oedd tyllau yn fy mhenelinoedd am pen-liniau, lle nad oes yn awr, byd ai gwŷr, ond esgyrn pigfain iw canfod. Nid wyf yn cofio ychwaith am gyfnod pryd nad allwn a phan nad oeddwn yn weddol barod i gerdded; ond dywedodd fy mam wrthyf fy mod ar un adeg yn gwbl wrthwynebol i hyny, ac na wnawn ond gorwedd ar fy nghefn a gwaeddi a chicio, os na fyddai rhywun yn fy nghario. Mae yn ddrwg genyf fy mod yn euog or fath ymddygiadau, er nad oes genyf un cof am danynt. Rhyfedd genyf feddwl erbyn hyn fod tair blynedd o fy oes wedi myned heibio na wn ddim yn eu cylch oddiar fy nghof; a phe byddai y rhai am hadwaenent oreu yr adeg hono, ac yn ngeirwiredd y rhai y gallwn ymddiried, yn rhoddi y cyhuddiadau gwaethaf yn fy erbyn, ni fyddai genyf ddim iw wneyd ond eu credu. Ai onid oedd genyf y pryd hwnw reswm, cof, a theimlad? Ai lwmp o glai byw oeddwn? Os felly, o ba le y daeth i mi reswm, cof, a phethau cyffelyb?

 

Un peth a feddwn, mi wn, oddiar dystiolaeth fy mam - ac y mae arnaf ofn fy mod yn ei feddu heddyw i raddau gormodol - sef yw hyny, drygioni. Torais, ebe hi, lawer o lestri; a gwn ei bod yn dyweyd y gwir: chwilfriwiais yr ychydig, arddurniadau a feddai, cripiais wynebau a thynais wallt amryw om perthynasau am (x15) cymydogion. Tynais glustdlws un ferch ieuanc yn glir drwy ei chnawd, nes oedd y gwaed yn pistyllio ar ei hysgwydd. Lleddais dair o gathod bychain trwy wasgu y gwynt allan o honynt; a chyflawnais amryw ystrywiau eraill na wiw i mi hyd yn nd eu cyfaddef wrthyf fy hun, er nad wyf yn teimlo eugrwydd ou herwydd. Yr hyn sydd yn fy synu fwyaf ydyw, fod pawb wedi cymeryd i fyny gyda mi, ac ymddwyn tuag ataf fel pe buaswn yn dwyn llawer o elw iddynt, pryd mewn gwirionedd nad oeddwn yn dda i ddim. Nid yn unig nid oeddwn yn dwyn dim elw i neb, ond achoswn lawer o flinder a thrafferth. Collodd fy mam lawer noswaith o gysgu om herwydd; ac ugeiniau o weithiau y bu raid iddi godi gefn nos i wneyd t slecyn i mi. Ar adegau gwaeddwn am oriau bwygilydd; ac o herwydd fy mod wedi cymeryd yn fy mhen i beidio siarad am gryn ddwy flynedd, ni wyddai neb am ba beth y gwaeddwn. ac er y cwbl, clywais fy mam yn dyweyd na chymerasai y byd am danaf, hyd yn nd pan waeddwn fwyaf.

 

Yr oeddwn yn dalp o blentyn tewdrwm, ac ystyried fy mod yn byw ymron yn hollol ar laeth; ac er fy mod mor drwm, ymgystadleuai fy nghymydion yn fy nghario. Ymddengys fy mod yn hoffi bod heb ddannedd; oblegyd pan ddechreuodd yr aelodau hyny wneyd eu hymddangosiad, yr oeddwn yn flin iawn fy ysbryd, yn gymaint felly nes y curiodd fy nghnawd. Dywedwyd wrthyf fy mod wedi rhoi ffordd mor fawr i natur ddrwg nes i mi or diwedd gael convulsions. Mor ynfyd oeddwn! Gwyn fyd na chawn y cyfleusdra i dyfu dannedd yrwan! Ond y mae un fantais o fod fel yr ydwyf yn awr: ni fedr neb daflu dim ar draws fy nannedd!

 

Wel, dyna ddigon am y cyfnod nad oes genyf un cof am dano; a gwell o lawer genyf droi at yr amser y gwn rywbeth yn ei gylch oddiar fy mhrofiad am cof.

 

PENNOD III

COFION BOREUF.

Yr wyf yn meddwl, e, yr wyf yn sicr o ran hyny, mai un or pethau cyntaf yr wyf yn gofio ydyw myned gyda fy mam ir capel. (x16) Nid ydyw yn ddrwg genyf fod fy nghofion cyntaf ynglyn ar capel mawr. Yr hon gapel anwyl! ti a adewaist lawer argraff ar fy nghof, ac ar fy nghydwybod hefyd, mi obeithiaf.

Pa un ai y cyntaf, yr ail, neu yr ugeinfed tro i mi fyned yno, neu ynte amryw droion wedi ymdoddi iw gilydd a adawodd argraff mor ddwfn ar fy meddwl, nis gallaf yn awr benderfynu. Ond sicr wyf fy mod yn cofio myned yn llaw fy mam ir capel, a fy mod yn gweled y ffordd yn faith iawn - a fy mod wedi mynu cael fy nghario ran fawr or siwrnai. Tebygol mai nos Sabboth ydoedd; oblegid yr oedd y capel yn llawn o bobl, ac hefyd wedi eu oleuo, nid gas y pryd hwnw, eithr chanwyllau. Brawychais weled cynnifer o bobl, a thorais allan i wylofain; ac yr wyf yn cofio fod fy mam wedi gosod ei llaw ar fy safn nes y bu agos iddi a fy mygu; ac nid cyn i rywun oedd yn fy ymyl roddi i mi Nelson ball y peidiais a gwaeddi. I ba le y mae y melusion enwog hyny wedi myned! Ni fyddaf yn gweled dim tebyg iddynt yn y dyddiau hyn. Pa un ai fi ai y melusion sydd wedi newid? Yr oedd llawr y capel y pryd hwnw yn wahanol iawn ir peth ydyw yn awr. Yr oedd yn agored, a rhesi o feinciau digefn ar ei draws, gydag ychydig eisteddleoedd dyfnion oi gwmpas, y rhai a bwysent ar y mur. Ar ganol y llawr yr oedd stove fawr, a llawer o blant oi chwmpas, u hwynebau cn goched chrib y ceiliog.
Mae yn debyg mae y gauaf oedd yr adeg ar y flwddyn.

Yr wyf yn cofio am y st fawr ar st ganu ar yr ochr chwith iddi, ac am Abel Hughes gydai gap melfed yn eistedd o dan y pulpud, yr hwn - sef Abel - oedd yn myned oddiamgylch yn awr ac yn y man i snyffio y canwyllau. Bydd genyf rywbeth iw ddyweyd eto am Abel Hughes. Yr oedd y pulpud i gefn ar y mur, ac yn sefyll ar ddwy golofn, ac mor uchel nes peri i mi feddwl am nyth y wenol a adawsid o dan fondo ein tŷ ni er yr haf blaenorol. Synwn sut yr oedd y dyn, fel y galwn i ef, oedd yn y pulpud, wedi gallu dringo ir fath le, a pha amcan oedd ganddo yn myned yno. Gofynwn i mi fy hun os oedd efe yn arfer a dringo yno, a fyddai efe, tybed, yn cael codwm weithiau wrth ddyfod i lawr y grisiau, fel y cawsom i fwy nag unwaith wrth ddyfod i lawr or llofft, neu a fyddai rhywun yn ei gario ar ei gefn, fel y cerid fi gan Bob fy mrawd i lawr on llofft ni! Rhyfeddwn yn fawr nad oedd neb yn dyweyd dim ond y dyn oedd yn y (x17) box, a rhyfeddwn fwy fod ganddo ef gymaint iw ddyweyd. Nid oeddwn yn deall dim oll a ddywedai, oddigerth yr enw Iesu Grist, a thybiais ar y dechre mai efe oedd yr Iesu Grist y soniai fy mam gymaint am dano wrthyl. Dysgwyliwn o hyd iddo dewi, ond nis gwnai. Wedi bod yn siarad yn faith, fel y tybiwn i, dechreuodd y dyn edrych yn ddig, a chochi yn ei wyneb, a gwaeddi yn uchel; phenderfynais ar unwaith mai nid Iesu Grist oedd efe. Tybiwn fod y dyn yn fy nwrdioi yn dost am ba beth nis gwyddwn; ond o herwydd ei fod wedi edrych arnaf lawer gwaith, gwyddwn or goreu mai ataf fi yr oedd efe yn cyfeirio, a dechreuais wylofain drachefn; a bu raid fy hanner fygu cilwaith, a rhoddi i mi eto Nelson ball cyn y tawn

Edrychais om cwmpas, ac i lawr ac i fyny.
Synais weled cynifer o bobl yn llofft y capel. A oeddynt i gyd yn arfer a chysgu yno? Pa le yr oeddynt yn cael digon o welyau? Gwelwn y capel yn dechre tywyllu, ar dyn oedd yn y box yn ymddangos yn llai ac ymhellach o lawer oddiwrthyf, er ei fod yn dal ati i waeddi yn uwch ac yn uwch. Teimlwn fy mam yn fy llochesu, ac yn y fynyd collais olwg ar bawb a phobpeth - yr oeddwn mewn trwmcwsg. Nis gwn am ba hyd y bum yn cysgu; ond cafwyd trafferth fawr i fy neffro, er fod yr holl gynulleidfa yn canu. Hoffwn y canu yn fwy o lawer nar bregeth. Teimlwn rywfodd fy mod yn deall y canu, er nas gallaf yn awr roddi ffurf ar y dealltwriaeth hwnw. Erbyn hyn, eisteddai y dyn oedd yn y pulpud, gan sychu y chwys oddiar ei dalcen, a chan osod cadach mawr yn llac am ei wddf. Gwelwn Abel Hughes yn dringo i fyny grisiau y pulpud; a phenderfynais yn fy meddwl mai myned i nl y dyn ar ei gefn yr oedd efe, fel y byddai Bob yn fy nl i or llofft gartref. Siomwyd fi yn ddirfawr pan welais ef yn sefyll ar ganol y grisiau, ac yn dyweyd rhywbeth wrth y bobl. Deallais ymhen y rhawg ar ol hyny mai cyhoeddi y moddion am yr wythnos ddilynol yr oedd efe. Aeth y nifer mwyaf or bobl allan; ond arosodd fy mam ac amryw eraill ar ol, a chauwyd drysau y capel. Meddyliais nad oeddym byth i gael myned adref, a dechreuais grio drachefn; ond dywedodd fy mam wrthyf ar ei gwir y caem fyned rwan just. Gwelwn y dyn oedd wedi bod, fel y dychymygwn, yn fy nwrdio i, yn disgyn i lawr grisiau y pulpud; a gwyliwn ef yn ddyfal rhag iddo syrthio. Cyrhaeddodd ir gwaelod yn ddiogel. Wedi hyn gwelwn (x18) Abel Hughes yn codi y llian oedd yn cuddio rhywbeth ar ffrynt y st fawr, ac yn ei lapio yn daclus, gan ei osod or neilldu. Synais pan welais beth oedd o dan y llian. Y fath lestri hardd! Gwelwn y dyn oedd wedi bod yn siarad yn faith yn codi, ac yn myned at y llestri ar bara oecid wedi ei dori yn fn; ac wedi dyweyd rhywbeth eto am Iesu Grist, dechreuodd fwyta. Tybiais mai cymeryd ei swper yr oedd efe. Pa fodd bynag, ni phrofodd efe ond un tamaid ac un llymaid bach; a meddyliais wrth ei weled yn aros ar hyny nad oedd yn ei hoffi. Pa faint oedd fy syndod pan welais y dyn yn cymeryd y bara ac yn myned oddiamgylch, gan roddi tamaid i bawb. Yr oedd arnaf chwant bwyd, a chredais mai dyn cln oedd y gŵr wedir cwbl, ac er ei fod wedi fy nwrdio i mor dost. Pan ddaeth at fy mam cymerodd hi damaid, ac estynais innau fy llaw; ond gwrthododd fi. Digiais yn enbyd wrtho, a thorais i wylo allan am oddeutu y chweched waith y noson hono. Yr oedd yn amlwg i mi erbyn hyn fod gan y dyn rywbeth yn fy erbyn. Cafodd fy mam drafferth fawr yn fy nhawelu; a phan ddaeth y dyn oddiamgylch gydar cwpan, cuddiais fy wyneb o dan glog fy mam rhag imi edrych arno, a rhag iddo yntau gael y cyfleusdra i fy ngwrthod eilwaith. Rhwng fod y nos yn dywell, a minnau, fel y tybiwn, wedi cael fy insultio gan y pregethwr, yr oeddwn yn flin iawn fy nhymher; a bu raid i fy mam fy nghario yr holl ffordd gartref y noson hono.

 

Mor ffortunus ydyw na fwriedir ir hanes hwn gael ei gyhoeddi! oblegid pe amgen, nis gallaswn adrodd yr hyn a adroddais, am y buasai yn rhy syml a phlentynaidd, er ei fod yn wir, ac er y buasai o bosibl, yn newydd mewn llenyddiaeth, er nad yn newydd i brofiad y ambell ddarllenydd.

 

PENNOD IV.

EVAN JONES, HWSMON, GWERNYFFYNNON.

Wrth i mi daflu fy meddwl yn ol at yr adeg pan oeddwn blentyn, mor rhyfedd genyf feddwl mai yr un un ydwyf o hyd er yr holl gyfnewidiadau sydd wedi cymeryd lle yn fy syniadau am tueddiadau. Wrth gymharu y plentyn r dyn, mor wahanol ac eto mor debyg ydynt! Ni fynwn am y byd wadu fy hunaniaeth, na newid fy (x19) ymwybyddiaeth am ymwybyddiaeth neb arall. Bum lawer gwaith yn tosturio wrth yr afon Alun yn y pwynt lle y mae yn colli ei hunan yn y Dyfrdwy. O Lanarmon yn Il i lawr i Gilcain, a thrwy y Belan ar hyd dyffryn yr Wydd-rug, mor annibynol, hoew, a siriol y mae hi hi yn edrych! Ond pan yr agosh hi at Holt, y mae ei hwyneb yn newid, a phrudd-der yn amlwg iw weled ar ei gwdd, yn y rhagolwg, yn ddiammheu, ar golli ei hunan yn y Dyfrdwy. Nis gwn pa fodd y mae dynion eraill yn teimlo; ond y mae yn dda genyf fi feddwl mai yr un un ydwyf o hyd, ac ni fynwn er dim golli fy hunaniaeth. Onid hyn yw gwallgofrwydd? Colli arno ei hun ydyw yr ymadrodd, onid, a ddefnyddir am un yn gwallgofi? Wel, y mae yn hyfryd genyf daflu fy meddwl yn ol, a dilyn cwrs fy mywyd trwy wahanol gyfnodau, amgylchiadau, a golygfeydd.hyd yr awr hon, o chofio mai yr un ydwyf. ac y mae yn fwy hyfryd genyf feddwl, pan fyddaf nas gwn pa mor fuan yn rhoddi llam ir byd mawr tragywyddol, mai yr un un a fyddaf, ac na fydd i mi golli fy hun yn neb arall yr un fath r Alun druan! Mor rhyfedd! ymhen miloedd o oesau yr un ymwybyddiaeth a fydd genyf a phan oeddwn yn myned yn llaw fy mam ir capel am y tro cyntaf!

 

Ond i ddychwelyd at gyfnod fy mhlentyndod. ac i mi ddyweyd y gwir - yr hyn yr wyf yn benderfynol o wneyd - rhaid i mi addef nad oeddwn yn hoffi myned ir capel. Yr oedd y gwasanaeth yn rhy faith o lawer genyf. Nid bob amser y gallwn gysgu yn y moddion. Pan fyddwn yn effro, nid oeddwn yn cael difyrwch mewn dim oll oddigerth yn y canu. Tra y llefarai y pregethwr yn ddiddarfod, fel tybiwn i, byddai gwaew annyoddefol yn fy nghoesau, a chymaint ag a allai fy mam ei wneyd oedd fy nghadw yn ddiddig. Yr oedd fy mam yn Fethodist or Methodistiaid, ac yn glynu yn gls wrth syniadau a thraddodiadau y tadau. Bendith arni! un oi phynciau mwyaf cysegredig ydoedd cadwriaeth y Sabboth. Nid gwiw oedd i mi sn am chware nac edrych ar fy nhegenau, ar ddydd yr Arglwydd. Byddai raid i mi eistedd yn llonydd a difrifol, pryd nad oedd genyf y syniad lleiaf am y gwahaniaeth rhwng y naill ddiwrnod ar llall. Os byddwn yn aflonydd a chwareugar, dywedai fy mam fod Iesu Grist yn ddig wrthyf, ac na chawn byth fyned ir nefoedd, ond y byddai iddo fy nhaflu ir tn poeth. Parai hyn dristwch mawr i mi. Ar yr un pryd, methwn a deall os oedd Iesu Grist mor hoff

(x20) o blant bychain ag y dywedai fy mam ei fod, pa fodd yr oedd efe mor exact ac mor wrthwynebol i mi gael chware ar y Sul. Yr oedd yn gs genyf weled y Sabboth yn agosu, gan y gwyddwn y byddai i mi yn sicr ddigio Iesu Grist. Un tro gofynais i fy mam pa fath le oedd y nefoedd? Atebodd hithau, gan geisio yn ddiammheu gyfarfod fy nealltwriaeth, mai gwlad ydoedd lle yr oedd pawb or trigolion yn cadwr Sabboth am byth. Syrthiodd fy ngweb y foment hono, a dywedais wrthi yn bendant nad awn byth ir nefoedd. Y fath ergyd a roddais iddi! Gwelaf ei hwyneb hoff yn pruddhu, ar dagrau yn ei llygaid. Rhoddais innau fy mraich am ei gwddf, a dywedais wrthi yr awn ir nefoedd er ei mwyn hi (fy mam), ond fy mod yn gobeithio y cawn yno gan Iesu Grist chware tipyn bach.

 

Druan oedd fy mam! Gydar amcanion goreu yn y byd, yr oedd yn myned o gwmpas fy addysgiaeth grefyddol yn y ffordd fwyaf chwithig a allasai ei dychymygu. Wel, fy hoff fam, yr oeddit yn annysgedig ac anwybodus, ond er hyny y fam oreu yn y byd yn fy meddwl i. Diammheu genyf fod dy weddiau ar fy rhan wedi eu hateb i ryw fesur. Yr wyf yn awr mewn oedran gŵr; ond pa beth a roddwn am gael unwaith eto weled dy wedd! Pa beth a roddwn am un cyfleusdra i geisio gwneyd i fyny am bob gair cas a. ddywedais wrthyt, ac am bob ymddygiad angharedig tuag atat! Tybed a wyddost di am fy helyntion am profedigaethau wedi i mi dy hebrwng ir fynwent oer? Mor rhyfedd genyf feddwl erbyn hyn na ddarfu i fy holl anufudd-dod am holl ddrygioni leihau un gronyn ar dy gariad tuag ataf! Cyfarfyddais llawer cyfaill ffyddlawn, ond neb am carai fel tydi - am carai yn fwy nai heinioes ei hun. Mae y byd yn oer a dyeithr i mi hebot ti. Nid oes genyf neb yn fy neall, na neb yn gallu myned i mewn im teimladau, fel y byddit ti yn wneyd. Cyn i mi ysgrifenu brawddeg arall, rhoddaf dro at dy gareg arw ar ddwy lythyren, gan nad beth a feddylio eraill o honof.

 

Mae fy adgofion ynglŷn r Ysgol Sabbothol yn gymysglyd ac anmhenodol. Yr wyf yn sicr o hyn - mai nid yn yr Ysgol Sul y dysgais y llythyrenau. Nid wyf yn cofio i mi erioed fod yn dysgu yr (x21) A B C; naill ai yr oeddwn yn eu hadnabod wrth natur, neu ynte, yr hyn sydd yn fwy tebyg, yr oedd fy mam wedi eu dysgu i mi yn y cyfnod nad oes genyf un cof am dano. Yr wyf yn sicr mai Evan Jones, hwsmon Gwernyffynnon, oedd fy athraw cyntaf; ac yr wyf yr un mor sicr mai allan o lyfr bychan, tebyg ir Rhan Gyntaf a ddefnyddir yn ein hysgolion yn y dyddiau hyn, yr oeddwn yn cael gwersi ganddo. Yr hyn sydd yn peri [i] mi fod mor sicr ydyw hyn - mai a b, ab, y galwn i Evan Jones wrth fy mam, am mai hono oedd y wers - a b, ab, e b, eb, o b, ob, &c. Hen ŵr cln oedd Evan Jones, yn gwisgo ar y Sabboth gb ls botymau gloewon arni, a chls a leggins llwydion. Yr oedd chwech neu saith o honom yn ei ddosbarth; a dull Evan o gyfranu addysg oedd cymeryd un o honom ar ei lin a rhoi gwers iddo tra y byddai y lleill yn chwareu. Wedi iddo roddi gwers i bob un, teimlai Evan ei fod wedi gwneyd ei ddyledswydd, ac yna cymerai gyntyn. Tra y byddai Evan yn cymeryd nap, ai n wedi suddo yn ddwfn iw wasgod, a choler fawr ei gb ls ymron yn lefel hefoi goryn, nid unwaith na dengwaith y cyfrifais yr holl fotymau oedd ar ei ddillad. Yr wyf yn cofio y fynyd hon eu nifer. Pe cymerwn fy llŵ ar rywbeth, cymerwn ef ar hyn, mai saith o fotymau oedd ar bob leggen, pump ar ddau benglin ei gls, pedwar ar bob ochr iw gb a dau tu ol, a saith ar ei wasgod. Yr wyf yn sicr ou nifer, canys cyfrifais hwynt gannoedd o weithiau tra yr oedd Evan yn cysgu. Perchenogai Evan oriawr fawr - mor fawr ymron r hyn a elwir yn ein dyddiau ni yn timepiece, yr hon y gadwai efe yn mhoced ei gls. Un tro gofynais i fy mam paham na wisgai Evan Jones ei watch yn mhoced y wasgod fel y byddai gŵr y Pls yn gwneyd? Atebai hithau, ei fod yn bechod mawr gwisgo watch yn mhoced y wasgod, ac nad oedd neb yn gwneyd hyny ond y rhai oedd heb deimlor cortyn. Nid oeddwn yn deall ar y pryd beth oedd ystyr teimlor cortyn; ond gwyddwn ei fod yn rhywbeth mawr ac anhebgorol er gwneyd i fyny ddyn da; ac mor hoff oeddwn i o Evan Jones fel nad allaf yn awr ddesgrifio fy moddhd y pryd hwnw mai yn mhoced ei glos y gwisgai efe ei watch ac nid yn y wasgod. Yn gysylltiedig wrth watch Evan yr oedd riban dd, ac wrth hono ddwy

gragen wn, hen goin, a sl goch. Teimlem ni, y bechgyn oedd yn ei ddosbarth, awydd mawr am (x22) gael watch Evan iw dwylaw. Un prydnawn Sul gwresog, yr oedd Evan wedi gwneyd ei ddyledswydd, ac wedi syrthio i gwsg trwm. Y modd y gwyddem hyn oedd ei fod yn chwyrnu yn uchel, - yr hwn arwydd na chlywsem erioed or blaen yn y dosbarth. Wele, y cyfleusdra hirddysgwyliedig wedi dyfod; a chynnygiodd Wil Bryan, yr hwn oedd yr byliaf yn y dosbarth, ei wasanaeth, ac ni ddangoswyd gwrthwynebiad gan neb. Tynwyd y watch allan, a chafodd pob un o honom yn ei dro ei benthyg iw harchwilio, ac iw gosod wrth ei glust. Yr oedd safle ein dosbarth yn llofft y capel yn y gongl uchaf a elwid y pryd hyny yn Gibraltar, ac felly mewn sefyllfa neillduedig. Yr oedd watch Evan wedi treiglo ddwy waith o gwmpas y dosbarth, ac ar y pryd yn fy llaw i. Yr oeddym yn yr act o osod ein penau ynghyd pa fodd iw dychwelyd iw sefyllfa wreiddiol heb ddeffroi ei pherchenog, pryd y taranodd llais uwch ein penau, Be dach chin neyd yma? Yn fy mraw gollyngais y watch i lawr,nes oedd y gwydr yn deilchion, ac ar yr un pryd neidiodd ein hathraw parchus fel pe buasai rhywun wedi ei drywanu yn ei feingefn. Y taranwr ydoedd Abel Hughes yr arolygwr, yr hwn, yn ei gap velvet a edrychai yn ddig dros ymyl y st. Yr oedd ein hathraw wedi cynhyrfa yn gymaint fel na ddarfu iddo sylwi dim ar ei oriawr. Ai cysgu yr ydach chi, Evan Jones? gofynai Abel yn geryddgar. Synfyfyrio, ebe Evan yn ffwdanus. Synfyfyrio yn wir , ch dosbarth yn chware hefoch watch. Rhaid i mi ddwyn eich hachos o flaen y cyfarfod athrawon, ebe Abel, ac aeth ymaith yn ddigofus.

 

Yr un fynyd ag yr oedd Evan yn dechre sylweddoli sefyllfa pethau dechreuais innau wylo - gwaith a fedrwn yn burion. Nid oedd neb wedi cyffwrdd r oriawr ar ol iddi syrthio o fy llaw. Edrychodd Evan arni, ac arnaf finnau bob yn ail am yspaid, ac yna cododd hi, gan ei lapio yn ei gadach poced ai rhoddi yn mhoced frest ei gb ls. Wrth weled fy nhristwch mawr, er ei fod yn credu, mi wn, mai fi oedd euog or holl ddrwg, cymerodd fi ar ei ln, a dywedodd wrthyf yn garedig, Wel na hidia y ngwas i; dydi o fawr o beth. Bum yn meddwl ar ol hyn mai rhyw fath o fellow feeling o euogrwydd a wnaeth i Evan fod mor garedig ataf. Pa fodd bynag, parodd ei garedigrwydd i mi wylo yn waeth o lawer; ac erbyn i mi fyned adref yr oedd fy llygaid wedi chwyddo yn gymaint fel nad allwn gelu yr ystori oddiwrth fy mam. Yr union beth a ddywedodd hi wrthyf oedd, (x23) Wel, cawn weled fory. Bu yn un i gair; cafodd hi weled, a chefais innau deimlo. Nis gwn i sicrwydd a ddygwyd achos Evan Jones, Gwernyffynnon, o flaen y cyfarfod athrawon; ond y mae genyf bob lle i gredu ddarfod i hyny gymeryd lle; oblegid byth wedi hyn pan fyddai Evan yn gosod ei hun i gymeryd cyntyn, rhoddai siars benodol arnom i fod ar y look-out, ac i ofalu am ei ddeffroi pan ddeuai Abel Hughes ir cyffiniau, - ir hyn y buom ffyddlawn. Yr wyf yn cofio yn dda ein bod fel dosbarth yn edrych ar waith Abel Hughes yn gwarafun i Evan gael cyntyn, ar ol iddo roddi gwers i bob un, fel gorthrwm a thrahausder anfaddeuol.

 

Pe buaswn yn argraffu yr hanes hwn, dichon y dywedasai rhywun, Gymaint rhagorach ydyw trefniadau ac athrawon yr Ysgol Sabbothol yn awr ou cymharu ar hyn oeddynt y pryd hyny. Hwyrach hyny. Nid oedd Evan Jones ond un o lawer cyffelyb iddo. A chymeryd ei rinweddau ynghyd ai ddiffygion ir cyfrif, yr oedd Evan cystal athraw r rhelyw o honynt yn y dyddiau hyny. Mae genyf fi barch dauddyblyg iddo, o herwydd o dan ei aden ef y dysgais ddarllen, er iddo farw pan oeddwn yn lled ieuanc. Mae genyf gof da am amryw o ddywediadau fy mam pan fyddai hi yn sn am Evan Jones, megys y rhai canlynol: - Gŵr ydyw Evan gwreiddyn y mater ganddo. Mae Evan Gwernyffynnon yn fwy ar ei liniau nag ar ei sefyll. Gŵyr Evan yn dda beth ydyw teimlor cortyn. Dyn y dirgel ydyw Evan Jones. Pe buasai gan Evan gymaint o ddysg ac arian ag sydd ganddo o ras, buasai yn Ustus Heddwch er ys llawer dydd, ac ni buasai gŵr y Pls ond cardotyn yn ei ymyl. Yr oedd yr ymadroddion hyn, a llawer o rai cyffelyb or eiddo fy mam, fel Lladin i mi ar y pryd, ac ymhen blynyddau y daethum iw deall. Da genyf droi fy meddwl yn ol at yr adeg pan, oeddwn yn astudio classics fy mam! Fel yr awgrymais yn barod, y mae genyf bob lle i gredu fod Evan Jones, er ei holl ddiffygion, yn gymeriad tryloew, ac yn un oedd wedi profi pethan mawrion crefydd. Pan oeddwn yn ei ddosbarth, edrychwn ar ei waith yn cysgu ran or moddion yn fwy fel rhinwedd ynddo na dim arall, am ei fod yn rhoddi cyfleusdra i ni y plant i chware; ac wrth edrych yn ol at hyny or pryd hwn, a chofio ei fod yn un oedd yn gorfod gweithio yn (x24) galed, a chodi bob dydd am bump or gloch y bore, yr wyf yn gallu maddeu iddo o waelod fy nghalon. Os caf fyned ir nefoedd, bydd i mi wneyd search am dano er mwyn i mi allu diolch iddo. Mor ynfyd ydwyf! Yr wyf yn edrych ar Evan yn y nefoedd yn ei gls ai leggins i gb ls! Nis gallaf edrych arno ond yn y wdd hono.

 

PENNOD V.

Y CYFARFOD PLANT.

Pan oeddwn fachgen, un or sefydliadau crefyddol gwerthfawrocaf oedd y cyfarfod plant, neu yn ol yr enw arferol gan ieuanc a hen, y seiat plant. Cynnelid hi yn wythnosol yn ddifwlch haf a gauaf; ac yr wyf yn meddwl y gallaf sicrhau nad oedd un bachgen na geneth os byddai eu rheini yn aelodau eglwysig, heb roddi eu presennoldeb ynddi yn gyson, oddigerth i afiechyd eu lluddias. Os absennolai un ei hun am fwy nag un noswaith yn olynol, heb fod rheswm digonol am hyny, byddai i Abel Hughes, can sicred r byd, alw y tad neu y fam i gyfrif yn y seiat gyffredinol ganlynol; ac os nad ellid rhoddi rheswm boddhaol, rhoddid cerydd cyhoeddus iddynt am yr esgeulusdra. Y fath ddirywiad sydd wedi cymeryd lle yn y peth hwn yn ein dyddiau ni! Mae ymron yn anmhosibl yn awr cynnal wrth ei gilydd gyfarfod plant am ychydig wythnosau yn ystod misoedd y gauaf. A beth pe gelwid rhieni i gyfrif cyhoeddus yn y dyddiau hyn am esgeuluso anfon eu plant ir seiat? Meddylier am fynyd am geryddu Mrs. Dowell y shop, plant yr hon na welir unwaith yn y pedwar amser yn y cyfarfod eglwysig. Gwarchod pawb! pe rhyfygid gwneyd y fath beth, y mae yn gwestiwn genyf a ddeuai hi nai phlant ir capel byth, heb sn am ddyfod ir seiat. Ond pe buasai Abel Hughes yn fyw, buasai ef wedi galw Mrs. Dowell i gyfrif, a llawer Mrs. arall, gan nad both fuasai y canlyniadau. Yn sicr, dywedaai ef wrthynt mai yn Eglwys Loegr yr oedd eu lle, ac mai goreu po cyntaf iddynt fyned yno. A ydyw yr hen flaenoriaid gonest i gyd wedi meirw? Wrthi mi alw amryw o honynt im cof, yr wyf yn gorfod cydnabod fod cryn lawer o erwindeb yn perthynu iddynt; ond gydau holl erwindeb, yr oedd ynddynt ryw unplygrwydd, a gonestrwydd ag sydd yn ffurfio (x25) gwrthgyferbyniad ffafriol ir oes felfedaidd a gweniaethus hon o grefyddwyr. Can gynted ag y medrais barablu Cofiwch wraig Lot, bu raid i mi hwylio ir seiat plant o dan ofal Wil Bryan, yr hwn oedd rai blynyddau yn hyn na mi. Ynglŷn fy hanes, bydd raid i mi gyfeirio yn fynych at Wil Bryan, ac weithiau gyda gofid. Hwyrach mai da i mi a fuasai pe nas gwelswn ef erioed, er fy mod ar un adeg yn credu nad oedd y fath Wil yn y byd. Cyndyn iawn oeddwn i ddysgu adnod; ac o herwydd hyny bu raid i Cofiwch wraig Lot wasanaethu i mi ar rai degau o achlysuron, a hyny heb yn wybod i fy mam. Gofalai hi yn wastad am ddysgu adnod newydd i mi ar gyfer pob seiat; ond erbyn i mi fyned ir cyfarfod, byddai yr adnod wedi cymeryd ei haden, ac nid oedd dim iw wneyd dan yr amgylchiadau ond syrthio yn ol ar Cofiwch wraig Lot. Yr wyf yn cofio ddarfod i mi ar fwy nag un amgylchiad ddechre adrodd adnod newydd, megys Gwir yw y gair ac yn haeddu - ; ac wedi methu myned ymlaen iw gorphen, diweddwn yn ddieithriad trwy ddyweyd Cofiwch wraig Lot. O herwydd fy mod mor fychan, cyd-ddygwyd mi yn hyn am yspaid maith; ac nid cyn ir plant ddechre fy ngalw yn wraig Lot y rhoddais heibio sn am dani. Fy ngwaith yn adrodd yr adnod adnabyddus mor fynych a roddodd achlysur ir rhai oedd yn arwain y cyfarfod wneyd sylwadau aml arni; ac yr wyf yn meddwl fy mod yn gwybod yr oll ag oedd iw wybod am wraig Lot cyn i mi fod yn bump oed. O leiaf nid wyf yn ymwybodol fod fy syniadau am y Sodomiaid, yr angylion, y tn ar brwmstan, Lot ai deulu, y golofn halen, Soar, &c., wedi cyfnewid rhyw lawer oddiar y peth oeddynt yn fy meddwl pan oeddwn yn bum mlwydd oed, fel y dywedais. Yr oedd hanesiaeth ysgrythyrol yn y modd yma yn cael ei ddyferu in meddyliau megys heb yn wybod i ni; ac yr wyf yn meddwl y gallaf sicrhau fod gwybodaeth Fiblaidd yn llawer uwch a pherffeithiach mewn ieuenctyd yn yr oes hono nag ydyw yn yr oes oleu hon. Y dydd or blaen yr oeddwn yn gofyn i fab Mrs. Frederick Dowell, y shop, yr hwn sydd yn bymtheg mlwydd oed, Pwy oedd Jeroboam? ai ateb oedd ei fod yn meddwl mai un or apostolion ydoedd. Mae genyf le i ofni fod llawer o blant crefyddwyr y dyddiau hyn nad ydynt yn rhagori nemawr mewn gwybodaeth ar Solomon Dowell.

 

(x26)
Y fath zel ac ymroddiad a ddangosai Job a Joseph ac Abel Hughes gyda ni y plant, er fod yr olaf yn hen ŵr; hen yr wyf yn ei gofio. Yr oedd John Joseph wrth fodd ei galon yn ein dysgu i ganu pennillion, megys

O, hyn fydd yn hyfryd!

ac

Ni bydd diwedd
Byth ar swn y delyn aur.

Or ochr arall byddai Abel Hughes mor ddifrifol a sobr yn gwrando ein hadnodau, ac yn llefaru arnynt, mor ddifrifol, meddaf, a phe buasai yn gwybod fod dydd y farn i gymeryd lle drannoeth. Yr oeddym ni y plant yn fwy hoff o John Joseph nag o Abel Hughes; oblegid os na byddai Abel yn bresennol, byddai John Joseph yn defnyddio y pitchfork; ac yr oeddym yn hoffi ei weled yn ei tharo ar y stove, ac yn ei gosod wrth ei glust, ac yn cau ei lygaid a gosod ei ben yn gam i wrando ar ei sŵn, gan roddi dau neu dri o nodau allan cyn dechre canu, er na wyddem yn y byd mawr pa ddybenion goruchel oedd yn cael eu cyrhaeddyd trwy hyn. Nid gwiw oedd i John Joseph fyned trwy y seremoni hon pan fyddai Abel yn bresennol. Gwelais ef unwaith yn gwneyd cais at hyny; ond dywedodd Abel wrtho yn union deg am gadw y taclau hyny gartref - nad oeddynt yn weddus i dŷ Dduw. Beth pe buasai Abel yn fyw yn awr? Beth pe clywsai efe ŵr or sdd fawr yn cyhoeddi fod y dn ar dn yn y modd Lah, a dwsin neu ddau o ddynion yn gwaeddi ar draws eu gilydd, Doh, soh, doh, soh? Yn sicr buasai Abel, druan, yn meddwl fod crefydd wedi myned yn bricsiwn; ac y mae arnaf ofn mai rhywbeth tebyg i ddyrysu yn ei synwyrau fuasair canlyniad. Fel y mae amgylchiadau yn newid mewn llai na hanner oes!

 

Byddai Abel Hughes yn fanwl iawn am gael dechre a diweddu y seiat plant mewn pryd. Gwyddem ir fynyd yr adeg y deuai ir capel. Cof genyf y byddai fy mam yn canmawl Wil Bryan am alw am danaf mor brydlawn i fyned ir cyfarfod; ond ychydig a wyddai hi mai ein hamcan yn myned mor gynnar oedd cael chware ymguddio yn llofft y capel. Yr oedd Wil wedi cael allan rywfodd (x27) fod Abel yn dechre y cyfarfod yn ol ei watch, ac yn diweddu yn ol cloc y capel. Un noswaith, pan oedd pawb o honom yn eu lle yn dysgwyl am Abel i mewn, dywedodd Wil yr elai ef ir gallery i symud bys y cloc banner awr ymlaen; ac ar y gair efe a aeth. Yr oeddym oll yn bryderus iawn rhag i Abel ddyfod i mewn. Pan oedd Wil wedi cyrhaedd st y cloc, ac ar fedr rhoddi ei law ar y bys, agorwyd drws y capel, a dacw Abel yn gwneyd ei ymddangosiad. Crwcydodd Wil y fynyd hono. Curai calon pawb ohonom, o blegid nid dyn i gellwair ag ef oedd Abel Hughes. Tra yr oedd Abel yn gweddo wrth ddechre y cyfarfod, ac wedi can ei lygaid yn dyn, achubai pawb o honom y cyfleusdra i edrych tua sdd y cloc. Synwyd ni gan eofndra Wil Bryan, oblegid gwelem ef yn symud bys y cloc, ac yna yn gorphwys yn hamddenol ar ei benelinoedd ar ffrynt y gallery, gan roddi winc ar hwn ar llall. Wedi hyn, gwelem ef yn chwilota ei logellau am friwsion, ac yn ei gollwng i lawr ar ben yr hen Abel. Oherwydd fod Abel wedi ymgolli yn y weddi, neu ynte o herwydd ei fod yn gwisgo cap melfed, nid ymddangosai ei fod yn teimlo dim oddiwrth y briwsion.

 

Nid oedd John Joseph yn bresennol y noswaith hono, ac ni chafwyd hwyl o gwbl ar y cyfarfod. Anmherffaith iawn yr adroddem ein hadnodau, gan fod ein meddyliau yn llofft y capel gyda Wil Bryan, pen yr hwn oedd yn dyfod ir golwg yn awr ac yn y man. Bob tro y caem gipolwg ar ei wyneb, yr oedd yn gwenu ac yn ymddangos yn mwynhu ei hun yn braf. Yr wyf yn meddwl mai efe oedd yr unig un nad oedd ei galon yn curo gan ofn. Cawsom gerydd lawer gwaith aan Abel Hughes am adrodd ein hadnodau mor wael, ac am ein bod yn cyfeirio ein llygaid yn barhus at y cloc, fel pe buasem ar frys am gael myned adref. Ychydig a wyddai efe mai nid ar y cloc yr edrychem, ond ar dop gwallt Wil Bryan. Er fod ein gwynebau yn ddifrifol, blinodd Abel yn ceisio cael ein meddyliau at yr adnodau, ae edrychodd ar y cloc, ac arwyddodd syndod fod yr amser wedi cerdded mor bell. Ar yr un fynyd agorwyd drws y capel, a daeth Marged Ellis, gwraig tŷr capel, i mewn. Dechreuodd hi gwyno yn dost wrth Abel ein bod ni y plant yn dyfod ir cyfarfod cyn yr amser er mwyn chware, an bod yn gwneyd trwst enbyd. Gofynodd Abel i Marged pwy oedd euog o hyny, ac atebodd hithau, Bachgen Hugh Bryan ydir gwaetha o honyn nhw i gyd; roedd on enbyd o ddrwg heno. Wel, Marged bach, ebe Abel, rydach chithe fel fine yn mynd yn hen; ni fu William Bryan yma heno o gwbl, er fod hyny yn beth digon rhyfedd, achos mae William yn ffyddlawn iawn ir cyfarfod. Ydach chin meddwl, Abel Hughes, ebe Marged, na wn i ddim be dwin ddeyd? Oni weles i o, ac oni chlywes i o m llygid fy hun yn rhedeg ac yn rhampio ar hyd y capel! Rhys, ebe Abel, gan edrych yn myw fy llygaid, ddth William Bryan hefo ti ir capel heno? Yn erbyn fy ngwaethaf, rhedodd fy llygaid at st y cloc, a gwelwn Wil yn cau ei ddwrn arnaf i beidio dweyd gair. Ni chymeraswn lawer ag agor fy ngenau wedi i Wil gau ei ddwrn; ond ni bu raid i mi yngan dim. Cafodd Marged tŷr capel gipolwg ar dop ei wallt yn suddo ir st. Abel Hughes, ebe hi, mae o yn st y cloc; mi gweles or mynyd ma. Crynai pob un o honom yn ei le tra y troediai Abel gam neu ddau yn ol i gefn at y st fawr. Ond yn ei fyw nis gallai efe weled Wil. Ewch i nol yr hogyn drwg i lawr, Abel Hughes; mae o ene yn siwr i chi, gwaeddai Marged. Gwelaf Abel wedi cynhyrfu drwyddo yn myned ir gallery. Teimlwn fy ngalon yn fy ngwddf wrth ei weled yn nesu at st y cloc. Pa fodd bynag, cyn i Abel gyrhaedd y fan, neidiodd Wil ir st nesaf, ac ir nesaf at hono; a llamodd or naill st ir llall nes cyrhaedd pen y grisiau, i lawr yr hen y daeth megys ar un naid. Yn y gwaelod ceisiodd Marged ei ddal, ac wrth ysgythru heibio iddi bu agos i Wil ei thaflu i lawr. Yr oedd Wil ymhell ar ei ffordd gartref cyn i Abel druan droi ar i sawdl. Tra y dadganai Marged tŷr capel ei meddwl yn ddigamsyinied ar fuchedd Wil Bryan, ymdrechai yr hen flaenor hybarch feddiannu ei hun; ond yr oedd efe wedi cynhyrfu gymaint fel y bu raid iddo ein gollwng ymaith y noson hono heb weddo; yn unig rhoddodd siars arnom i fyned adref yn ddystaw, ac i fod yn blant da, a pheidio dilyn esiampl William Bryan. Aeth Abel rhag ei flaen i achwyn wrth Hugh Bryan am ymddygiad anweddaidd ei fab; a chlywais yr olaf yn dyweyd drannoeth na chafodd yn ei fywyd y fath gurfa gan ei dad ag a gawsai y noswaith hono. Nid ydyw yr amgylchiad uchod ond syml a phlentynaidd, ac ni buasai yn werth ei adrodd ond wrthyf fy hunan; ac eto yr wyf yn cofio amser pan edrychwn yn ol at ddygwyddiadau y noswaith hono, ac y cysylltwn gyda hwynt y fath ddyddordeb a phwysigrwydd ag a gysylltai Wellington a Waterloo. Noswaith fawr fy mywyd oedd hi (x29) yr adeg hono. Yn fy ffolineb plentynaidd, edmygwn tu hwnt i bobpeth ddewrder ac eofndra Wil Bryan, a thybiwn nad oedd ei fath yn y byd. Wrth daflu fy meddwl yn ol at yr amgylchiad a gymerodd le yn y seiat plant, nis gallaf erbyn hyn beidio gweled cymeriad Wil Bryan yn yr hedyn o hono, yr hwn ar ol hyny a dyfodd yn bren mawr.

 

Gresyn, gresyn, Wil, na buasit wedi gwrando ar gynghorion difrifol Abel Hughes a John Joseph yn y seiat plant. Pe buasit wedi gwneyd hyny, nid yn y lle yr wyt heddyw y buasit. wyt ti yn cofio, Wil, or man ller wyt, fel y byddai Abel Hughes yn ein cynghori i ymgadw oddiwrth bob rhith drygioni, gan ddangos i ni eilwaith ac eilwaith y perygl o rodio ffordd yr annuwiol? A wyt ti yn cofio, tybed, mor daer y byddai efe yn gweddo drosom, ac fel y byddai yn ein cyflwyno i ofal yr Hwn yr oedd efe ei hun wedi ei gael yn arweinydd ffyddlawn ac yn Iachawdwr galluog? Os wyt, a diammheu genyf dy fod, nid yw dy adgofion, gallwn feddwl, yn felus.

 

PENNOD VI.

Y GWYDDEL.

Mae yn debyg nad ydyw fy mhrofiad i yn wahanol ir eiddo dynion eraill sydd wedi bod yn ceisio myned yn ol at ddechreuad pethau. Mor anhawdd ydyw i mi gael gafael ar ddechreuad unrhyw beth yn fy hanes! Er engraifft, pa bryd y daethum i ddeall fod cysylltiad agosach rhyngof fi a fy mam rhagor rhyw wraig arall? Pa bryd y dechreuodd y drychfeddwl am Dduw ffurfio yn syniad ynof? Pa bryd y daethum i ddeall fy mod yn fd gwahanol i bawb? Pa bryd y dechreuodd y syniad am gyfrifoldeb, am bechod, ac am fyd arall ddyfod yn rhan o fy ymwybyddiaeth? ac yn y blaen. Pan geisiaf fyned yn ol, a sefydlu ar bwynt fel dechreuad y syniadau hyn ar cyffelyb, byddaf yn gweled yn union fy mod yn camgymeryd, a bod y pwynt ymhellach yn ol fyth; ac wrth ei ddilyn, byddaf yn ei golli yn y diddechreuad. Nis gwn pa fodd i roddi cyfrif am hyn. Onid ydyw y cf yn croniclo dechreuad pethau yn y meddwl? A raid i ddechreuad peth fod wedi cymeryd lle am ryw gyhyd o amser (x30) cyn y gall y cof dderbyn yr argraff o hono? Neu, a ydyw dechreuad peth yn y meddwl r cf am dano yn gydamserol? A ydyw pob syniad y mae dyn yn dyfod yn feddiannol arno eisoes yn yr enaid er pan grwyd ef, ond ei fod mewn ystad o gysgadrwydd nes y deffroir ef gan amgylchiadau, neu ynte ai rhyw gyfaddasder sydd yn yr enaid i dderbyn argraffiadau, ar argraffiadau hyny wrth eu mynychu yn myned yn ddyfnach bob tro nes or diwedd ffurfio yn syniadau?

 

Tuar adeg yr wyf yn ceisio myned yn ol ati, yr wyf yn meddwl mai oddeutu chwe mlwydd oed oeddwn, a bod Bob fy mrawd, oddeutu deunaw oed. Yr oedd Bob, fel y tybiwn i, yn ddyn mawr cryf; a digon o brawf o hyny i mi oedd ei fod yn gallu fy nghario ar ei gefn yn ddidrafferth. Gweithiai yn y glo, ac nis edmygodd neb erioed ei frawd yn fyw nag a wnawn i Bob, pan ddeuai adref yn ei glocsiau, i lamp yn ei law, ai wyneb can ddued ar simdde. Cyn y pryd hwn, yr wyf yn tybied nad oeddwn wedi meddwl o ba le yr oedd fy mam a Bob a minnau yn cael ein cynnaliaeth. Pa fodd bynag, yn y cyfnod hwn, neu ynte yn fuan ar ol hyn, daethum i ddeall nad oedd dim o bethau da y byd hwn iw cael heb brs - gwirionedd yr wyf, er fy ngofid, wedi ei brofi filoedd o weithiau ar ol hyny. Dichon mai y moddion trwy ba un y daethum i ddeall hyn oedd fy ngwaith yn gofyn yn feunyddiol i fy mam am y peth yma ar peth arall, ai gwaith hithau yn ateb nad oedd ganddi brs iw geisio. Yr wyf yn cofio y byddai rhyw ddyddordeb mawr i mi ynglŷn yr adeg y byddai Bob yn dwyn ei gyflog gartref. Eisteddem ein tri o gylch y tn tra y gwaghi Bob ei boced i ffedog fy mam. Cyfrifai fy mam y cyflog lawer gwaith drosodd. Ystyriwn fod swm yr arian yn fawr iawn, a methwn a deall yn glir pa fodd yr oedd fy mam yn dyweyd nad oedd ganddi brs, a hithau yn derbyn cymaint gan Bob. Sylwn y byddai fy mam wrth gyfrif yr arian ar rai adegau yn edrych yn llawen, ac ar adegan eraill yn brudd iawn; a phob amser ar ol eu cyfrif edrychai yn synfyfyriol. Dychymygwn mai synu y byddai hi fod ganddi gymaint o arian. Druan oeddwn! Beth pe buaswn yn gwybod mai dyfeisio a phensynu y byddai hi pa fodd iw rhoi allan, pa fodd i allu talu i bawb gydar ychydig sylltau oeddynt yn ei ffedog! Wrth i mi daflu fy meddwl yn ol, a chofio pa faint oedd swm cyflog Bob - y fath chancellor of the exchequer raid fod fy hen fam! Yr wyf yn cofio yn dda y byddai fy mam a Bob, ar ol (x31) cyfrif yr arian, yn siarad cryn lawer yn gyfrinachol, ac mewn iaith nad oeddwn i yn ei deall, oddigerth y geiriau rhent, a siop. Rywbryd yn y cyfnod hwn daethum i edrych yn mlaen at ddiwrnod y cyflog gydag awch, oblegid byddai fy mam, ar ol cael y prs, yn myned ir shop i nl bwyd; ac am un diwrnod, fodd bynag, byddai genym gyflawnder o ymborth, Cn lleied o bobl, fel maer goreu, sydd wedi profi y dirfawr bleser o gael cyflawnder o ymborth. Yr wyf yn meddwl nad ŵyr neb am y pleser hwnw ond y rhai, fel fy hunan, sydd yn gwybod beth ydyw bod yn brin o luniaeth. Prin a ddywedais? Ie, bod heb ddim! ond bydd raid i mi gyfeirio at hyny eto.

 

Fel yr awgrymais yn barod, yr oedd Wil Bryan a minnau yn gyfeillion mawr, ac nis gallaf beidio cysylltu gydag ef greadigaeth neu gynhyrfiad meddyliau a syniadau yn fy enaid. Mae y cf yn fyw ynof fel y byddwn yn cenfigenu at Wil Bryan. Cadwai ei dad shop fawr, fel y tybiwn i, yn yr hon yr oedd cyflawnder o bobpeth. Yr oedd Wil yn cael tatws a chig iw ginio bob dydd, a minnau yn cael browes. Yr oedd Wil yn cael dillad newydd yn fynych, tra mai hen ddillad Bob fy mhrawd, wedi ei hailwneyd gan fy mam, a gawn i fyth a hefyd. Yr oedd Wil yn cael ceiniog bob dydd Sadwrn, tra nad oeddwn i byth yn gweled un ond pan waghi Bob ei boced i ffedog fy mam. Ond yr hyn a barai i mi edrych ar Wil fel y bachgen dedwyddaf ar y ddaear oedd, y ffaith fod ganddo ful bach byw! Yr adeg hono nid oeddwn yn gwybod am ddim yn y byd mawr llydan y buaswn yn ei ddymuno yn, fwy na chael mul bach yr un fath ag un Wil Bryan. Nid myfi oedd yr unig un a edmygai sefyllfa hapus Wil: yr oedd yn deimlad cyffredinol ymhlith fy nghyfoedion. Ac nid oedd Wil ei hun yn anymwybodol oi uchafiaeth arnom oll; oblegid os byddai rhai o honom wedi troseddu yn ei erbyn, y gosbedigaeth drymaf oedd yn bosibl ei gweinyddu a fyddai, nad oeddem i gael dyfod yn agos at y mul bach, yr hyn fel rheol an dygai yn union deg yn edifeiriol wrth ei draed. Mewn gair, yr oedd Wil, yn rhinwedd ei ful bach, yn ein gorthrymu yn enbyd; yn gymaint felly fel y darfu iddo (yr wyf yn cofio yr adeg yn dda) yn un on cyfarfyddiadau, pan oedd un o honom yn crwydro oddiwrth y pwnc - y darfu iddo, meddaf, roddi gorchymyn allan nad oedd un o honom, heb ei ganiatad ef, i sn gair am ddim oll ond am (x32) y mul bach, ac nid oedd genym ninnau ddim iw wneyd ond ymostwng yn dawel ir gorchymyn. Wrth i mi adfyfyrio, gynifer o bobl mewn oed ac ymhob sefyllfa yr wyf wedi dyfod i gysylltiad hwynt yn ystod fy oes sydd yn gwneyd capital ou mulod bychain.

 

Wel, ni fuaswn yn sn am hyn oni buasai fod mul bach Wil Bryan wedi bod yn achlysur i gynhyrfu neu ynte i greu ymofyniad yn fy enaid. Yr wyf yn cofio fy mod un tro yn synfyfyrio ar, ac yn cenfigenu at sefyllfa hapus a manteision goruchel Wil rhagor yr eiddof fi, a fy mod yn ceisio rhoddi cyfrif i mi fy hun am y gwahaniaeth, pryd y daethum ir penderfyniad mai yr unig reswm ydoedd hwn, - fod gan Wil dad, tra nad oedd genyf fi yr un. Paham yr oeddwn i heb dad? Pan ofynais y cwestiwn i fy mam, edrychodd yn gynhyrfus, a neidiodd y dagrau iw llygaid; ond ni atebodd hi air, a cheisiodd droi fy sylw at rywbeth arall. Gwesgais innau y cwestiwn ati drachefn, a gofynais ai wedi marw yr oedd fy nhad. I, ebe hi, mae dy dad di, y ngwas gwirion i, yn farw mewn camwedd a phechod. Byddai fy mam yn gyffredin yn siarad mewn ieithwedd ysgrythyrol. Nid oeddwn yn deall yr ymadrodd; ond cymerais ef i arwyddo fod fy nhad wedi ei osod yn y twll du, fel y galwn i y bedd yr adeg hono. Parodd y syniad dristwch mawr i mi ar y pryd; ond aeth heibio yn fuan. Toc ar ol hyn - nis gallaf fod yn fanwl i ychydig fisoedd - yr wyf yn cofio fod fy mam wedi bod yn y shop; oblegid noswaith y cyflog ydoedd, an bod newydd orphen swper da. Eisteddem ein tri o gylch y tn, a theimlwn i yn hapus iawn, gan nad pa fodd y teimlai fy mam a Bob. Byddai fy mam yn caniatau i mi gael aros i fyny awr neu ddwy yn hwyrach ar y noswaith y byddai Bob yn derbyn ei gyflog. Nis gallaf yn awr gyfleu mewn geiriau y dirfawr foddhad a hapusrwydd yr oedd cael aros i fyny yn hwyr yn ei fforddio i mi. Wrth feddwl cn lleied peth oedd yn rhoddi i mi y fath ddedwyddwch pan oeddwn fachgen, byddaf yn gofidio yn fy nghalon na fuasai yn bosibl i mi aros yn fachgen byth. Eisteddem ein tri o amgylch y tn, meddaf; y gauaf oedd hi, ac yr oedd y noswaith yn oer ac ystormus. Eisteddwn i ar fy ystl fach, gan wrando ar y gwynt yn rhuo yn y simdde, ac yn chwibanu yn nhwll y clo. Teimlwn yn gysgadlyd iawn, ond gwnawn ymdrech egniol i beidio cau fy llygaid rhag i fy mam fy anfon ir gwely, a rhag i mi fforffedio cael aros i (x33) fyny yn hwyr noswaith y cyflog canlynol. Pan oeddwn bron a chael fy nghorchfygu gan gwsg, clywn rywun yn curo y drws, yr hyn am gwnaeth yn effro iawn. Cyn i neb gael amser i agor, daeth i mewn ddyn anolygus a chauodd y drws ar ei ol, a cherddodd yn syth at y tn heb ddyweyd gair. Cn gynted ag y gwelais ef penderfynais yn fy meddwl mai dyn drwg ydoedd. Yr oedd yn fudr a charpiog, a llanwodd y tŷ o arogl annymunol. Hyd yn nd pan glywais ef yn siarad Cymraeg, yr oeddwn yn sicr yn fy meddwl mai Gwyddel ydoedd. Yr adeg hono, tybiwn mai Gwyddel oedd pob un a fyddai yn fudr a charpiog. Pan ddaeth efe ir tŷ, neidiodd Bob ar ei draed, ai wyneb cn wyned ar galchen, a chrynai drwyddo. Gwyddwn ar osgo Bob ei fod am goleru y dyn ai droi allan; gwaith a fedrai yn hawdd, oblegid nid oedd y dyn ond eiddil a gwanaidd, tra yr oedd Bob yn grwmffast cryf a chrwn. Deallodd fy mam ei fwriad, a chrefodd yn grynedig arno i ymattal.

 

Yn fy meddwl, ni welswn neb erioed can hylled, taiog, a brwnt yr olwg ag ydoedd y dyeithrddyn, a synwn at ei hyfdra yn dyfod felly in tŷ ni. Ni welais fy mam erioed wedi cynhyrfu yn gymaint, ac yn y fath drafferth i lywodraethu ei hun, tra y dywedai rywbeth ir perwyl canlynol, James, yr wyf wedi dyweyd wrthych lawer gwaith nad ydych i ddyfod yma: nid oes arnaf eisieu eich gweled byth. Ni chymerai y dyeithryn arno ei chlywed, ond yn hytrach ceisiai wneyd ffrynd o honof fi, gan siarad yn dyner wrthyf, a chan fy ngalw wrth fy enw. Synwn yn fawr sut yr oedd efe yn gwybod fy enw, a chwiliwn oddiwrtho fel oddiwrth sarph. Or diwedd, cymerodd afael ynof gan geisio fy ngosod ar ei lin, ac aethum innau yn nwydwyllt; a chyda fy nwrn bychan, tarewais ef fy ngoreu yn nghanol ei wyneb, ac ar yr un pryd, tynodd Bob fi oi afaelion. Gofynodd fy mam iddo drachefn fyned ymaith; ond nid i efe, a chododd Bob eilwaith ar ei draed ar fedr ei fwrw ef allan trwy drais; ond attaliwyd ef eto gan fy mam. Teimlwn yn ddig enbyd wrthi am rwystro Bob ei fwrw ef allan. Gofynodd y Gwyddel, fel y galwn ef, am ymborth: a synais weled fy mam yn gosod lluniaeth oi flaen. Bwytodd swm digydwybod, a thybiwn unwaith na doedd yn meddwl rhoi heibio. Gwarafunwn ni bob tamaid iddo, a gwyddwn fod Bob or un meddwl; oblegid eisteddwn ar ei lin, a theimlwn ei liniau yn crynu yn barhaus gan ddigofaint (x34) Wedi ir Gwyddel orphen bwyta, closiodd at y tan yn hamddenol, fel pe buasai ar fedr aros trwy y nos. Erfyniodd fy mam arno wedyn fyned ymaith; ond nid i efe heb gael arian. Er fy mawr syndod, gwelwn fy mam yn estyn swm o arian iddo. Parodd hyn i Bob fyned i dymher ddrwg; a chof genyf ei fod yn dyweyd yn ddigofus fod fy mam wedi ynfydu, ac nad i efe byth ir glo i chwysu a baeddu os oedd am roddi ei ennillion caled i scamp meddw lladronllyd. Teimlwn innau yn ddigllawn fod fy mam wedi rhoddi ir Gwyddel fwy o arian nag a fuasai yn angenrheidiol i brynu mul bach byw yr un fath ag un Wil Bryan. Ar yr un pryd, er mor ieuanc oeddwn, cydymdeimlwn yn fawr fy mam; oblegid yr oedd argraff ar fy meddwl fod gan y dyeithryn ryw ddylanwad dirgelaidd arni, nad oedd ganddi mor help am yr hyn a wnelai. Nid oedd tymher ddrwg Bob yn effeithio dim ar y Gwyddel. Wedi iddo gael yr arian, ymddangosai yn fwy penderfynol i aros. Taniodd ei getyn, a dechreuodd ddattod careau ei esgidiau.

 

Wrth weled hyn, collodd Bob bob amynedd; neidiodd ar ei draed, agorodd y drws yn llydan agored, gafaelodd yn ngwar y Gwyddel, a thaflodd ef ir heol fel burgyn, a bariodd y drws. Oddeutu chwarter mynyd a gymerodd i Bob i fyned trwy y gwaith hwn; a churais innau fy nwylaw mewn llawenydd, nes y gwelais fod fy mam yn llesmeirio. Tybiais ei bod yn marw, ac yr oeddwn bron a gwallgofi gan ofn. Pa fodd bynag, wedi i Bob gymhwyso dwfr oer at ei hwyneb, dadebrodd a dechreuodd wylo; a chydunwyd hi yn hyn o orchwyl gan Bob a minnau am spel. Wedi ymdawelu, ymgofynodd fy mam Bob yn gyfrinachol; ond deallwn yn burion mai y Gwyddel oedd y testyn, yr hwn a alwent y fo. Er holi ac ymofyn yn daer gyda fy mam a Bob, methais yn hollol gael gwybod pwy oedd y dyeithryn. Yr unig ateb a gawn oedd, mai dyn drwg ydoedd, ac ara i mi beidio sn am dano wrth neb. Wel, da i rai a fuasai pe nas cawswn fwy o wybodaeth yn ei gylch mewn amser dilynol. Ond nid felly y gwelodd rhagluniaeth yn oreu. Onid y Gwyddel sydd wedi chwerwi fy holl oes? Onid efe sydd wedi rhoddi wermod yn fy nghwpanau melusaf? Mor wahanol a fuasai fy hanes pe na buasai am dano ef? Pan dybiai fy nghyfeillion (x35) fy mod yn hapus a dedwydd, byddai efe fel fy ysbryd drwg yn diflasu pob mwyniant yn fy mynwes, ac fel hunllef arnaf pan ddylaswn fod yn gorphwyso.

 

PENNOD VII.

Y DDWY YSGOL.

Gallwn feddwl fod pob dyn ymhob man yn meddu syniad, pa mor gywir bynag, am dano ei hun, sef am ei ymddangosiad personol, am ei alluoedd corfforol a meddyliol, ac am ei sefyllfa gymdeithasol. Mewn geiriau eraill, mae gan bob dyn syniad am ei faint; ond nid bob amser y bydd efe yn gwneyd y syniad hwn yn hysbys i eraill. Fel rheol, ceidw ef iddo ei hun. Dichon fod rhesymau cryfion iw rhoddi dros ei ymddygiad. Mae yn sefyll i reswm mai y dyn ei hun a ŵyr oren am dano ei hun; ac efe yw y cymhwysaf i ffurfio syniad cywir. Ond os bydd yn ŵr gweddol alluog, ni faidd fynegu hyn heb beryglu tynu ei hun i lawr yn syniadau eraill, a gosod ei hun yn is yn eu meddyliau nag ydyw yn ei feddwl ei hun. Rhyw un ymhob miliwn o bobl sydd yn meiddio, fel yr apostol Paul, fynegu yn ddigryn ei ragoriaeth ar eraill; ond y mae y cyfartaledd yn llawer mwy or rhai sydd yn credu yn eu rhagoriaeth. Cymaint ydyw dysgleirdeb prydferthwch gostyngeiddrwydd yn ngolwg dynion, fel y mae byd yn nd gonestrwydd yn gorfod gwisgo gorchudd dros ei lygaid yn ei bresennoldeb. Mor fawr raid fod yr Hwn oedd yn gallu gwneyd y fath fynegiadau a honiadau, ac ar yr un pryd heb lychwino dim ar ei ostyngeiddrwydd ai ledneisrwydd. Tybir yn gyffredin y dylai mawredd a gostyneiddrwydd gydfyned u gilydd; ac eto y mae lle i feddwl nad ydyw yr hyn a elwir yn ostyngeiddrwydd ymhlith dynion, yn fynych iawn, ond ffurf arall ar ddoethineb, neu yn hytrach gyfrwysdra. Tybier fod y Doctor - pan yn nghanol ei frodyr yn y gymanfa, yn eu hannerch fel hyn. Wel frodyr anwyl, chwi a wyddoch fy mod yn alluocach na chwi oll - y gallaf ysgrifenu traethawd neu gyfansoddi pregeth, pan geisiaf, yn llawer rhagorach na neb o honoch. Mewn gair, gwyddoch fy mod o ran cynneddfau naturiol a diwylliant gymaint dwsin o rai (x36) o honoch, ac yn fwy na dau och goreuon. Beth a ddywedai ei frodyr? Oni edrychent ar eu gilydd? ac oni fyddai yn yr edrychiad awgrym fod y llefarwr yn dechre dyrysu? ac eto pwy a ŵyr yn well nar llefarwr ei hun fod yr hyn a roddir yn ei enau genyf fi yn wir bob gair, er na chymerai efe y byd am ddyweyd hyny? Teimla y dyn gwir fawr y gall ymddiried i eraill ffurfio eu syniadau am dano heb iddo ef eu cyfarwyddo, ac mai y tebygolrwydd fydd iddynt synied yn rhy uchel am dano; a gwell ganddo iddynt gyfeiliorni yn y ffordd hono nar ffordd arall. Nid oes gormod o barodrwydd yn y mawr nar bychan i gywiro eraill, os byddant yn tueddu i synied yn rhy dda am danynt.

 

Yr wyf yn brofiadol mai teimlad anghysurus ydyw yr ymwybyddiaeth o fychander; a dichon mai hyn ydyw y rheswm fod y bychan bob amser yn gwneyd ymdrech i ddangos yr oll o hono ei hun, a hyny ir fantais oreu. Mae hyn iw weled mewn creaduriaid eraill heblaw dynion. Y dydd or blaen edrychwn ar ddau geiliog ar y domen - y Cochin China mawr heglog a phenuchel, ar dandy bychan twt. Edrychai y blaenaf yn swrth a didaro, a hollol foddlawn ar ei sefyllfa. Ond am y dandy, O fel y gwthiai ei frest allan, gan sefyll ar flaenau ei draed, a dal ei ben ai gynffon mor uchel nes oeddynt ymron cyffwrdd u gilydd! Canai a chanai drachefn mewn llais clir; a cheisiai, fel y tybiwn i, dynu cweryl r Cochin China. Troai oi gwmpas; ac, yn ei ffordd ef, dywedai, Wyt ti ddim yn gweld fy mron a fy nghynffon? Does gen tir un gynffon fel hon? Ni chymerai y Cochin China arno ei glywed. Ond or diwedd, canodd yntau; ac yr oedd ei gn yn fwy tebyg i ochenaid nag i ddim arall, a thybiwn mai tosturio yr oedd efe at fychander y dandy. Nis gwn pa un ai y Cochin China ar dandy sydd yn efelychu dynion, ynte ai dynion sydd yn eu hefelychu hwy; ond amlwg ydyw fod tebygolrwydd rhyngddynt. Ond hyn yr oeddwn yn myned iw ofyn: Rhys, pa syniad yr wyt ti wedi ei ffurfio am danat ti dy hun? Nid oes yma neb yn gwrando; ac felly gelli ateb yn onest, heb fawr berygl i neb dybied dy fod yn hunanol nac yn ffugostyngedig. Yr wyt yn bregethwr, yn fugail, yn prydyddu weithiau, ac yn ysgrifenu yn achlysurol ir cyfnodolion. Pa safle yr wyt yn ddal yn dy feddwl dy hun? Wel, ceisiaf roi fy nhroed ar wddf balchder ac ateb yn onest heb dwyllo fy hun, gan nad oes yma neb dynion yn gwrando.


(x37)

Mae yr Hwn a ŵyr bobpeth yn gwybod fy mod yn yr hyn y dylwn ac y dymunwn fod fwyaf ynddo, sef crefydd a phrofiad o bethau ysbrydol, yn ofidus o fychan. A pho fwyaf yr wyf yn geisio ymwneyd phethau Dwyfol a thragywyddol, mwyaf oll yr wyf yn teimlo yr afael sydd gan y ddaear arnaf, a thrymaf oll yw y pwysau sydd yn fy nal i lawr. Oni bae fod dadganiadau y gair ysbrydoledig mor bendant a chryfion am allu a gras y Gwaredwr, buaswn wedi suddo i anobaith o dan lwyth calon lygredig a chydwybod euog. Fy ngweddi o ddyfnder fy nghalon ydyw, ar iddo Ef fy nerthu yn y ffydd.

Gyda golwg ar fy ymddangosiad personol, gwn nad oes dim yn serch-hudol ynof, a byddaf yn synu weithiau wrth gofio fod un, rywdro, wedi fy hoffi, fel y caf, hwyrach, gyfleusdra i gyfeirio at hyn eto. Bum lawer gwaith yn cenfigenu at allu ymddyddanol Gln Alun, yr hwn oedd yn peri i bawb anghofio ei berson.
Y dyn anwyl! mae yn well genyf am danat nag am gant or dynion golygus, twt, ond dienaid yma! Ar yr un pryd, byddaf yn ceisio credu nad oes dim yn anghynhesol yn fy ymddangosiad. Tybed a ydwyf yn camgymeryd? Pa fodd bynag, buaswn yn fwy na boddlawn i fod yn Thomas John pe buasai bosibl cael ei enaid hynod. Er y cwbl, y mae ymddangosiad prydferth a thywysogaidd yn glamp o beth i bregethwr; ac y mae yr hwn sydd yn dringo i bulpud hebddo at a discount.

O ran cynneddfau naturiol - wel, ie, nid oes yma neb yn gwrando - yr wyf yn meddwl eu bod yn rhagori ar eiddo rhai o fy mrodyr. Maent yn gwybod hyny, neu o leiaf dylent wybod. Ni chymerwn lawer a dyweyd hyn wrth neb, a phe dywedai rhywun hyny wrthyf, mae yn sicr y protestiwn yn erbyn y peth; a chyfrifid hyny, hwyrach, yn ostyngeiddrwydd ynof.

Gyda golwg ar fy ngwybodaeth, nid wyf nac yma nac acw. Yn wir, y mae yn yr eglwys yma hogiau sydd yn gwybod mwy o lawer na mi mewn rhyw bethau; a byddaf ar fy ngoreu yn aml rhag iddynt ddyfod i ddeall hyny. Dyna ddaearyddiaeth, er engraifft: nis gwn i y nesaf peth i ddim am y wybodaeth werthfawr hono; a phan fydd un or hogiau yn y cyfarfod yn gofyn cwestiwn i mi yn y cyfeiriad hwnw byddaf yn gorfod arfer cyfrwysdra mawr i guddio fy anwybodaeth; oblegid ni wnai y tro iddynt deall mai anwybodus ydwyf, a minnau yn weinidog yr eglwys; canys creda y bechgyn,


tudalen *0038 iw ychwanegu (x38)
tudalen *0039 iw ychwanegu (x39)
tudalen *0040 iw ychwanegu (x40)
tudalen *0041 iw ychwanegu (x41)
tudalen *0042 iw ychwanegu (x42)
tudalen *0043 iw ychwanegu (x43)
tudalen *0044 iw ychwanegu (x44)
tudalen *0045 iw ychwanegu (x45)
tudalen *0046 iw ychwanegu (x46)
tudalen *0047 iw ychwanegu (x47)
tudalen *0048 iw ychwanegu (x48)
tudalen *0049 iw ychwanegu (x49)
tudalen *0050 iw ychwanegu (x50)
tudalen *0051 iw ychwanegu (x51)
tudalen *0052 iw ychwanegu (x52)
tudalen *0053 iw ychwanegu (x53)
tudalen *0054 iw ychwanegu (x54)
tudalen *0055 iw ychwanegu (x55)
tudalen *0056 iw ychwanegu (x56)
tudalen *0057 iw ychwanegu (x57)
tudalen *0058 iw ychwanegu (x58)
tudalen *0059 iw ychwanegu (x59)
tudalen *0060 iw ychwanegu (x60)
tudalen *0061 iw ychwanegu (x61)
tudalen *0062 iw ychwanegu (x62)
tudalen *0063 iw ychwanegu (x63)
tudalen *0064 iw ychwanegu (x64)
tudalen *0065 iw ychwanegu (x65)
tudalen *0066 iw ychwanegu (x66)
tudalen *0067 iw ychwanegu (x67)
tudalen *0068 iw ychwanegu (x68)
tudalen *0069 iw ychwanegu (x69)
tudalen *0070 iw ychwanegu (x70)
tudalen *0071 iw ychwanegu (x71)
tudalen *0072 iw ychwanegu (x72)
tudalen *0073 iw ychwanegu (x73)
tudalen *0074 iw ychwanegu (x74)
tudalen *0075 iw ychwanegu (x75)
tudalen *0076 iw ychwanegu (x76)
tudalen *0077 iw ychwanegu (x77)
tudalen *0078 iw ychwanegu (x78)
tudalen *0079 iw ychwanegu (x79)
tudalen *0080 iw ychwanegu (x80)
tudalen *0081 iw ychwanegu (x81)
tudalen *0082 iw ychwanegu (x82)
tudalen *0083 iw ychwanegu (x83)
tudalen *0084 iw ychwanegu (x84)
tudalen *0085 iw ychwanegu (x85)
tudalen *0086 iw ychwanegu (x86)
tudalen *0087 iw ychwanegu (x87)
tudalen *0088 iw ychwanegu (x88)
tudalen *0089 iw ychwanegu (x89)
tudalen *0090 iw ychwanegu (x90)
tudalen *0091 iw ychwanegu (x91)
tudalen *0092 iw ychwanegu (x92)
tudalen *0093 iw ychwanegu (x93)
tudalen *0094 iw ychwanegu (x94)
tudalen *0095 iw ychwanegu (x95)
tudalen *0096 iw ychwanegu (x96)
tudalen *0097 iw ychwanegu (x97)
tudalen *0098 iw ychwanegu (x98)
tudalen *0099 iw ychwanegu (x99)
tudalen *0100 iw ychwanegu (x100)
tudalen *0101 iw ychwanegu (x101)
tudalen *0102 iw ychwanegu (x102)
tudalen *0103 iw ychwanegu (x103)
tudalen *0104 iw ychwanegu (x104)
tudalen *0105 iw ychwanegu (x105)
tudalen *0106 iw ychwanegu (x106)
tudalen *0107 iw ychwanegu (x107)
tudalen *0108 iw ychwanegu (x108)
tudalen *0109 iw ychwanegu (x109)
tudalen *0110 iw ychwanegu (x110)
tudalen *0111 iw ychwanegu (x111)
tudalen *0112 iw ychwanegu (x112)
tudalen *0113 iw ychwanegu (x113)
tudalen *0114 iw ychwanegu (x114)
tudalen *0115 iw ychwanegu (x115)
tudalen *0116 iw ychwanegu (x116)
tudalen *0117 iw ychwanegu (x117)
tudalen *0118 iw ychwanegu (x118)
tudalen *0119 iw ychwanegu (x119)
tudalen *0120 iw ychwanegu (x120)
tudalen *0121 iw ychwanegu (x121)
tudalen *0122 iw ychwanegu (x122)
tudalen *0123 iw ychwanegu (x123)
tudalen *0124 iw ychwanegu (x124)
tudalen *0125 iw ychwanegu (x125)
tudalen *0126 iw ychwanegu (x126)
tudalen *0127 iw ychwanegu (x127)
tudalen *0128 iw ychwanegu (x128)
tudalen *0129 iw ychwanegu (x129)
tudalen *0130 iw ychwanegu (x130)
tudalen *0131 iw ychwanegu (x131)
tudalen *0132 iw ychwanegu (x132)
tudalen *0133 iw ychwanegu (x133)
tudalen *0134 iw ychwanegu (x134)
tudalen *0135 iw ychwanegu (x135)
tudalen *0136 iw ychwanegu (x136)
tudalen *0137 iw ychwanegu (x137)
tudalen *0138 iw ychwanegu (x138)
tudalen *0139 iw ychwanegu (x139)
tudalen *0140 iw ychwanegu (x140)
tudalen *0141 iw ychwanegu (x141)
tudalen *0142 iw ychwanegu (x142)
tudalen *0143 iw ychwanegu (x143)
tudalen *0144 iw ychwanegu (x144)
tudalen *0145 iw ychwanegu (x145)
tudalen *0146 iw ychwanegu (x146)
tudalen *0147 iw ychwanegu (x147)
tudalen *0148 iw ychwanegu (x148)
tudalen *0149 iw ychwanegu (x149)
tudalen *0150 iw ychwanegu (x150)
tudalen *0151 iw ychwanegu (x151)
tudalen *0152 iw ychwanegu (x152)
tudalen *0153 iw ychwanegu (x153)
tudalen *0154 iw ychwanegu (x154)
tudalen *0155 iw ychwanegu (x155)
tudalen *0156 iw ychwanegu (x156)
tudalen *0157 iw ychwanegu (x157)
tudalen *0158 iw ychwanegu (x158)
tudalen *0159 iw ychwanegu (x159)
tudalen *0160 iw ychwanegu (x160)
tudalen *0161 iw ychwanegu (x161)
tudalen *0162 iw ychwanegu (x162)
tudalen *0163 iw ychwanegu (x163)
tudalen *0164 iw ychwanegu (x164)
tudalen *0165 iw ychwanegu (x165)
tudalen *0166 iw ychwanegu (x166)
tudalen *0167 iw ychwanegu (x167)
tudalen *0168 iw ychwanegu (x168)
tudalen *0169 iw ychwanegu (x169)
tudalen *0170 iw ychwanegu (x170)
tudalen *0171 iw ychwanegu (x171)
tudalen *0172 iw ychwanegu (x172)
tudalen *0173 iw ychwanegu (x173)
tudalen *0174 iw ychwanegu (x174)
tudalen *0175 iw ychwanegu (x175)
tudalen *0176 iw ychwanegu (x176)
tudalen *0177 iw ychwanegu (x177)
tudalen *0178 iw ychwanegu (x178)
tudalen *0179 iw ychwanegu (x179)
tudalen *0180 iw ychwanegu (x180)
tudalen *0181 iw ychwanegu (x181)
tudalen *0182 iw ychwanegu (x182)
tudalen *0183 iw ychwanegu (x183)
tudalen *0184 iw ychwanegu (x184)
tudalen *0185 iw ychwanegu (x185)
tudalen *0186 iw ychwanegu (x186)
tudalen *0187 iw ychwanegu (x187)
tudalen *0188 iw ychwanegu (x188)
tudalen *0189 iw ychwanegu (x189)
tudalen *0190 iw ychwanegu (x190)
tudalen *0191 iw ychwanegu (x191)
tudalen *0192 iw ychwanegu (x192)
tudalen *0193 iw ychwanegu (x193)
tudalen *0194 iw ychwanegu (x194)
tudalen *0195 iw ychwanegu (x195)
tudalen *0196 iw ychwanegu (x196)
tudalen *0197 iw ychwanegu (x197)
tudalen *0198 iw ychwanegu (x198)
tudalen *0199 iw ychwanegu (x199)
tudalen *0200 iw ychwanegu (x200)
tudalen *0201 iw ychwanegu (x201)
tudalen *0202 iw ychwanegu (x202)
tudalen *0203 iw ychwanegu (x203)
tudalen *0204 iw ychwanegu (x204)
tudalen *0205 iw ychwanegu (x205)
tudalen *0206 iw ychwanegu (x206)
tudalen *0207 iw ychwanegu (x207)
tudalen *0208 iw ychwanegu (x208)
tudalen *0209 iw ychwanegu (x209)
tudalen *0210 iw ychwanegu (x210)
tudalen *0211 iw ychwanegu (x211)
tudalen *0212 iw ychwanegu (x212)
tudalen *0213 iw ychwanegu (x213)
tudalen *0214 iw ychwanegu (x214)
tudalen *0215 iw ychwanegu (x215)
tudalen *0216 iw ychwanegu (x216)
tudalen *0217 iw ychwanegu (x217)
tudalen *0218 iw ychwanegu (x218)
tudalen *0219 iw ychwanegu (x219)
tudalen *0220 iw ychwanegu (x220)
tudalen *0221 iw ychwanegu (x221)
tudalen *0222 iw ychwanegu (x222)
tudalen *0223 iw ychwanegu (x223)
tudalen *0224 iw ychwanegu (x224)
tudalen *0225 iw ychwanegu (x225)
tudalen *0226 iw ychwanegu (x226)
tudalen *0227 iw ychwanegu (x227)
tudalen *0228 iw ychwanegu (x228)
tudalen *0229 iw ychwanegu (x229)
tudalen *0230 iw ychwanegu (x230)
tudalen *0231 iw ychwanegu (x231)
tudalen *0232 iw ychwanegu (x232)
tudalen *0233 iw ychwanegu (x233)
tudalen *0234 iw ychwanegu (x234)
tudalen *0235 iw ychwanegu (x235)
tudalen *0236 iw ychwanegu (x236)
tudalen *0237 iw ychwanegu (x237)
tudalen *0238 iw ychwanegu (x238)
tudalen *0239 iw ychwanegu (x239)
tudalen *0240 iw ychwanegu (x240)
tudalen *0241 iw ychwanegu (x241)
tudalen *0242 iw ychwanegu (x242)
tudalen *0243 iw ychwanegu (x243)
tudalen *0244 iw ychwanegu (x244)
tudalen *0245 iw ychwanegu (x245)
tudalen *0246 iw ychwanegu (x246)
tudalen *0247 iw ychwanegu (x247)
tudalen *0248 iw ychwanegu (x248)
tudalen *0249 iw ychwanegu (x249)
tudalen *0250 iw ychwanegu (x250)
tudalen *0251 iw ychwanegu (x251)
tudalen *0252 iw ychwanegu (x252)
tudalen *0253 iw ychwanegu (x253)
tudalen *0254 iw ychwanegu (x254)
tudalen *0255 iw ychwanegu (x255)
tudalen *0256 iw ychwanegu (x256)
tudalen *0257 iw ychwanegu (x257)
tudalen *0258 iw ychwanegu (x258)
tudalen *0259 iw ychwanegu (x259)
tudalen *0260 iw ychwanegu (x260)
tudalen *0261 iw ychwanegu (x261)
tudalen *0262 iw ychwanegu (x262)
tudalen *0263 iw ychwanegu (x263)
tudalen *0264 iw ychwanegu (x264)
tudalen *0265 iw ychwanegu (x265)
tudalen *0266 iw ychwanegu (x266)
tudalen *0267 iw ychwanegu (x267)
tudalen *0268 iw ychwanegu (x268)
tudalen *0269 iw ychwanegu (x269)
tudalen *0270 iw ychwanegu (x270)
tudalen *0271 iw ychwanegu (x271)
tudalen *0272 iw ychwanegu (x272)
tudalen *0273 iw ychwanegu (x273)
tudalen *0274 iw ychwanegu (x274)
tudalen *0275 iw ychwanegu (x275)
tudalen *0276 iw ychwanegu (x276)
tudalen *0277 iw ychwanegu (x277)
tudalen *0278 iw ychwanegu (x278)
tudalen *0279 iw ychwanegu (x279)
tudalen *0280 iw ychwanegu (x280)
tudalen *0281 iw ychwanegu (x281)
tudalen *0282 iw ychwanegu (x282)
tudalen *0283 iw ychwanegu (x283)
tudalen *0284 iw ychwanegu (x284)
tudalen *0285 iw ychwanegu (x285)
tudalen *0286 iw ychwanegu (x286)
tudalen *0287 iw ychwanegu (x287)
tudalen *0288 iw ychwanegu (x288)
tudalen *0289 iw ychwanegu (x289)
tudalen *0290 iw ychwanegu (x290)
tudalen *0291 iw ychwanegu (x291)
tudalen *0292 iw ychwanegu (x292)
tudalen *0293 iw ychwanegu (x293)
tudalen *0294 iw ychwanegu (x294)
tudalen *0295 iw ychwanegu (x295)
tudalen *0296 iw ychwanegu (x296)
tudalen *0297 iw ychwanegu (x297)
tudalen *0298 iw ychwanegu (x298)
tudalen *0299 iw ychwanegu (x299)
tudalen *0300 iw ychwanegu (x300)
tudalen *0301 iw ychwanegu (x301)
tudalen *0302 iw ychwanegu (x302)
tudalen *0303 iw ychwanegu (x303)
tudalen *0304 iw ychwanegu (x304)
tudalen *0305 iw ychwanegu (x305)
tudalen *0306 iw ychwanegu (x306)
tudalen *0307 iw ychwanegu (x307)
tudalen *0308 iw ychwanegu (x308)
tudalen *0309 iw ychwanegu (x309)
tudalen *0310 iw ychwanegu (x310)
tudalen *0311 iw ychwanegu (x311)
tudalen *0312 iw ychwanegu (x312)
tudalen *0313 iw ychwanegu (x313)
tudalen *0314 iw ychwanegu (x314)
tudalen *0315 iw ychwanegu (x315)
tudalen *0316 iw ychwanegu (x316)
tudalen *0317 iw ychwanegu (x317)
tudalen *0318 iw ychwanegu (x318)
tudalen *0319 iw ychwanegu (x319)
tudalen *0320 iw ychwanegu (x320)
tudalen *0321 iw ychwanegu (x321)
tudalen *0322 iw ychwanegu (x322)
tudalen *0323 iw ychwanegu (x323)
tudalen *0324 iw ychwanegu (x324)
tudalen *0325 iw ychwanegu (x325)
tudalen *0326 iw ychwanegu (x326)
tudalen *0327 iw ychwanegu (x327)
tudalen *0328 iw ychwanegu (x328)
tudalen *0329 iw ychwanegu (x329)
tudalen *0330 iw ychwanegu (x330)
tudalen *0331 iw ychwanegu (x331)
tudalen *0332 iw ychwanegu (x332)
tudalen *0333 iw ychwanegu (x333)
tudalen *0334 iw ychwanegu (x334)
tudalen *0335 iw ychwanegu (x335)
tudalen *0336 iw ychwanegu (x336)
tudalen *0337 iw ychwanegu (x337)
tudalen *0338 iw ychwanegu (x338)
tudalen *0339 iw ychwanegu (x339)
tudalen *0340 iw ychwanegu (x340)
tudalen *0341 iw ychwanegu (x341)
tudalen *0342 iw ychwanegu (x342)
tudalen *0343 iw ychwanegu (x343)
tudalen *0344 iw ychwanegu (x344)
tudalen *0345 iw ychwanegu (x345)
tudalen *0346 iw ychwanegu (x346)
tudalen *0347 iw ychwanegu (x347)
tudalen *0348 iw ychwanegu (x348)
tudalen *0349 iw ychwanegu (x349)
tudalen *0350 iw ychwanegu (x350)
tudalen *0351 iw ychwanegu (x351)
tudalen *0352 iw ychwanegu (x352)
tudalen *0353 iw ychwanegu (x353)
tudalen *0354 iw ychwanegu (x354)
tudalen *0355 iw ychwanegu (x355)
tudalen *0356 iw ychwanegu (x356)
tudalen *0357 iw ychwanegu (x357)
tudalen *0358 iw ychwanegu (x358)
tudalen *0359 iw ychwanegu (x359)
tudalen *0360 iw ychwanegu (x360)
tudalen *0361 iw ychwanegu (x361)
tudalen *0362 iw ychwanegu (x362)
tudalen *0363 iw ychwanegu (x363)
tudalen *0364 iw ychwanegu (x364)
tudalen *0365 iw ychwanegu (x365)
tudalen *0366 iw ychwanegu (x366)
tudalen *0367 iw ychwanegu (x367)
tudalen *0368 iw ychwanegu (x368)
tudalen *0369 iw ychwanegu (x369)
tudalen *0370 iw ychwanegu (x370)
tudalen *0371 iw ychwanegu (x371)
tudalen *0372 iw ychwanegu (x372)
tudalen *0373 iw ychwanegu (x373)
tudalen *0374 iw ychwanegu (x374)
tudalen *0375 iw ychwanegu (x375)
tudalen *0376 iw ychwanegu (x376)
tudalen *0377 iw ychwanegu (x377)
tudalen *0378 iw ychwanegu (x378)
tudalen *0379 iw ychwanegu (x379)
tudalen *0380 iw ychwanegu (x380)
tudalen *0381 iw ychwanegu (x381)
tudalen *0382 iw ychwanegu (x382)
tudalen *0383 iw ychwanegu (x383)
tudalen *0384 iw ychwanegu (x384)
tudalen *0385 iw ychwanegu (x385)
tudalen *0386 iw ychwanegu (x386)
tudalen *0387 iw ychwanegu (x387)
tudalen *0388 iw ychwanegu (x388)
tudalen *0389 iw ychwanegu (x389)
tudalen *0390 iw ychwanegu (x390)
tudalen *0391 iw ychwanegu (x391)
tudalen *0392 iw ychwanegu (x392)
tudalen *0393 iw ychwanegu (x393)
tudalen *0394 iw ychwanegu (x394)
tudalen *0395 iw ychwanegu (x395)
tudalen *0396 iw ychwanegu (x396)
tudalen *0397 iw ychwanegu (x397)
tudalen *0398 iw ychwanegu (x398)
tudalen *0399 iw ychwanegu (x399)
tudalen *0400 iw ychwanegu (x400)
tudalen *0401 iw ychwanegu (x401)
tudalen *0402 iw ychwanegu (x402)
tudalen *0403 iw ychwanegu (x403)
tudalen *0404 iw ychwanegu (x404)
tudalen *0405 iw ychwanegu (x405)
tudalen *0406 iw ychwanegu (x406)
tudalen *0407 iw ychwanegu (x407)
tudalen *0408 iw ychwanegu (x408)
tudalen *0409 iw ychwanegu (x409)
tudalen *0410 iw ychwanegu (x410)
tudalen *0411 iw ychwanegu (x411)
tudalen *0412 iw ychwanegu (x412)
tudalen *0413 iw ychwanegu (x413)
tudalen *0414 iw ychwanegu (x414)
tudalen *0415 iw ychwanegu (x415)
tudalen *0416 iw ychwanegu (x416)
tudalen *0417 iw ychwanegu (x417)
tudalen *0418 iw ychwanegu (x418)
tudalen *0419 iw ychwanegu (x419)
tudalen *0420 iw ychwanegu (x420)
tudalen *0421 iw ychwanegu (x421)
tudalen *0422 iw ychwanegu (x422)
tudalen *0423 iw ychwanegu (x423)
tudalen *0424 iw ychwanegu (x424)
tudalen *0425 iw ychwanegu (x425)
tudalen *0426 iw ychwanegu (x426)
tudalen *0427 iw ychwanegu (x427)
tudalen *0428 iw ychwanegu (x428)
tudalen *0429 iw ychwanegu (x429)
tudalen *0430 iw ychwanegu (x430)
tudalen *0431 iw ychwanegu (x431)
tudalen *0432 iw ychwanegu (x432)

 

Sumbolau arbennig: ŵ ŷ

Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I? You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website


CYMRU-CATALONIA

 


Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats