Gwefan Cymru-Catalonia:
La Web de Galles i Catalunya

CYNNWYS Y TUDALEN HWN:

Llanidloes / O. M. Edwards / 1891

banerihttp://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/ sion_prys_090_llanidloes_1891_110215_2789k.htm


LLWYBR:

Yr Hafan 0001 kimkat0001

Cynhwyslen Cywaith Sin Prys 0960k kimkat0690k
y tudalen hwn

CHWILIWCH Y WEFAN HON



(delwedd 7375)

Pe buasai dolen gyswllt ar gyfer tudalen arall yn y wefan hon yn methu am ryw reswm,

gellir dod o hyd ir tudalen trwy gyfrwng Google. Teipiwch kimkat ac wedyn rhif y tudalen

er enghraifft, ar gyfer dolen gyswllt 1276k, rhowch kimkat1276k


Mae
tudalennau gwreiddiol yr erthygl hwn iw gweld yn:

http://www.youtube.com/watch?v=NlDCAz0U4NA (Cymraeg. 15-02-2011. Llanidloes. Erthygl gan O.M. Edwards (1891)


CYMRU

CYFROL 1, RHIF 5
RHAGFYR 15fed, 1891

LLANIDLOES.
O. M. Edwards.

Owen Morgan Edwards (29-12-1858 Llanuwchllyn 15-05-1920 Llanuwchllyn)


Llanidloes, lle i anadlu
Awyr a gwynt Cymru gu. Ceiriog.

Ym mis Gorffennaf diweddaf yr oeddwn yn teithio i fyny dyffryn yr Hafren, gan ddyfalu pa fath le allai Llanidloes fod. Ceisiwn ddarlunio ei hymddanghosiad i mi fy hun, yng nghanol mynyddoedd, lle nad ywr Hafren ond aber; ceisiwn ddychmygu a welwn blant Siartwyr 1839, ac a oeddynt yn cofio am frwdfrydedd rhyfedd eu tadau; ceisiwn ddyfalu pa argraff adawai ei phobl arnaf. Treiais weled hanes y dref yn glir trwy droion canrifoedd, gan edrych allan ar y dyffrynnoedd ffrwythlawn y cyflymem drwyddynt; a thybiwn fod gwawr Gorffennaf, gwawr cyfoeth, darganfyddiad, a meddwl, ar hanes Llanidloes. Ond, rhag im meddyliau droin freuddwydion ofer, penderfynais beidio ffurfio syniad am Lanidloes nes y gwelwn hi, a throais i edrych ar fy nghyd-deithwyr.

Gwelais eu bod oll yn edrych, gyda gwn ddireidus, ar un o honom. Geneth oedd honno, a gwallt fflamgoch. Yr oedd yn eneth brydferth; ac fel pob un fedd wallt o liw blodaur eithin, yr oedd wedi ymwisgo mewn lliwiau tanbaid, ar lliwiaun toddi iw gilydd yn dlysaf peth welais erioed. Ond nid ei gwallt o liwr goelcerth, ac nid prydferthwch lliwiau ei gwisg, oedd yn gwneyd iw chyd-deithwyr wenu. Yr oedd yn ceisio rhoi edeu mewn nodwydd, ac yr oedd ysgytiadaur tren yn ei wneyd yn beth amhosibl iddi daro pen yr edeu ir crai. Treiai dro ar ol tro, ac yr oedd pawb yn ei gwylio, ac yn


(TUDALEN 200) cael rhyw hanner mwynhad wrth ei gweled mor agos i lwyddo, ac yn methu. Yr oedd yno hogyn ysgol, ac yr oedd yn mwynhau yr olygfa ymron gymaint a phe buasai ef ei hun wedi rhoi rhyw sylwedd tryloew yn llygad y nodwydd; yr oedd yno hen wraig yn edrych dros ei spectol, ac wedi gollwng ei phapur newydd; yr oedd yno hen lanc, heb weled ymgais i roddi edeu mewn nodwydd yn y tren or blaen, ac yn gwylio bysedd yr eneth bengoch mor ddyfal dros ei hysgwydd a phe buasain parotoi i drwsior twll oedd yn ei hosan ef; yr oedd yno hen fachgen mawr tew, a llygaid fel gwydr, ar rheinin llawn o chwerthin, tebyg i lewyrch haul ar risial.

Ond toc, rhoddodd y tren ysgytiad mwy nag arfer, a thaflwyd braich yr eneth heibio ir nodwydd oedd yn ddal yn ei llaw arall, nes y plannodd yr edeu yn llygad yr hen lanc. Gyda fod yr ysgytiad drosodd, yr oeddym ym Moat Lane Junction, a disgynnodd yr hen lanc a minnau, oherwydd fod yn rhaid i ni newid tren. Yr oedd yn rhwbio ei lygad dolurus, a mynnai mai o fwriad y plannodd yr eneth yr edeu yn ei lygad. A chan enwi un y dywedir yn gyffredin fod yn rhaid cael dwy goch iw wneyd, sicrhaodd fi fod lliw yr eneth honno yn sicrwydd mai tanio wnai ar y rhybudd lleiaf. Dan wrando ar achau merched, aethom trwy ddolydd meillionog, trwy Landinam ai blodau, a thoc gwelsom Lanidloes a chopu mynyddoedd lawer. Moel a llwm oedd yr olwg gyntaf ar y dref or orsaf, gwelwn ystryd lydan yn dechreu draw, ac yn rhedeg i lawr i gyfeiriad yr afon. Yr oeddwn wedi codin foreu, wedi gorfod cipio rhyw damaid cyn rhedeg at y tren, ac heb ymdrwsio mor ofaluis ag y dymunwn wneyd. I fanylu, nid oeddwn wedi eillio, ac yr oedd y cadach wisgwn am fy ngwddf wedi gweld dyddiau gwell.

Troais ir gwesty cyntaf gawn, cefais yno foreubryd blasus, ac yna eis ir heol i brynuu rhyw fn betheuach, gan gofio, wrth i mi eu gweled hwy, y byddai pobl Llanidloes yn fy ngweled innau. Y peth cyntaf am tarawodd oedd Seisnigrwydd masnachwyr y lle.
Yn y gwesty, ni fedrair forwyn Gymraeg mwy na barnwr neu eneth ysgol. A phan droais i mewn i siop haiarn, gofynnodd siopwr braf melynwallt imi yn Saesneg beth a gai werthu i mi. Ond pau ofynnais yn Gymraeg iddo am rasel, siaradodd Gymraeg mor rigil a minnau. Cerddais i lawr yr heol, gan synnu beth allasair adeilad coesau pren sydd ar ganol yr ystryd fod, a throais am y gornel i siop dilledydd, a gofynnais i ferch ieuanc weddus ei phryd am gadach fel y cadach wisgwn am fy ngwddf. Buom dipyn o amser yn deall ein gilydd, a chanodd rhywun direidus am y tro, gan ddychmygu deuawd fel hyn,

Oes gennoch chwi gadach du?
..What is it you want?
Maddeuwch fy mod mor hy.
..Leave off your cant.
Mae arnaf ei eisiau yn awr.
..The gibbering clown.
Mi dalaf, chostiff o fawr.
..You are a pest in the town.
Peth fel hwn iw roi fan hyn.
..Oh, thats better.
Dyma am dano ddeuswllt gwyn.
..Oh, what bother!
Diolch i chwi am eich mwynder.
..Boy, reach me a mourning kerchief.
Bellach caf fy nghais ar fyrder.
..Ill watch the man, hes bent on mischief.

Na, nid hwnne, ond rhimin du main.
..Wont that suit you, try.
Un gloewddu, r un lliw ar brain.
..Oh, you want a black neck-tie!
Dyna fo! Faint yw ei bris o?
..Thirteen pence, or say a shilling.
Rhof mi rof fi hynny am dano.
..Thanks, I wish you a good morning.


[Exit


Y faeden, pam na ddallte hi Gymraeg?
..Poor fellow, he must be an Africaner.
Nid y fi yng Nghymru sieryd Saesnaeg.
..Escaped from Stamley or the asylum warder.

Ymhell wedi i mi adael Llanidloes gwelais yr uchod ar lun ymgom rhwng gwr ac anwar yn Seoldinall. Ond yr wyf yn protestio yn erbyn y fath ddesgrifiad, oherwydd nad yw wir. Os oedd rhywun yn ddrwg ei dymer wrth brynnur cadach, myfi oedd. Yr oedd y ferch ieuanc ai gwerthodd yn siarad Cymraeg campus, ac yn un amyneddgar iawn.


Ond, or diwedd, dymar cadach newydd am fy ngwddf, a minnauu edrych drosto ar Lanidloes ai thrigolion. Cerddais i ddechreu ar hyd yr ystryd fawr syn rhedeg i lawr at yr Hafren, o dan yr hen neuadd syn sefyll, fel dyn ar strydfachau, wrth ben yr heol. Dyma gysgod braf ir bobl fedr fywn segur, ond ychydig iawn o lercwyr welais yn Llanidloes. Gadawodd y dref argraff arnaf ar unwaith ei bod yn lle gln, a thybiwn fod gan y trefwyr wynebau deallgar iawn. Yr oeddwn newydd fod yn crwydro drwy drefydd ereill ar gyffiniau Maldwyn ar Amwythig, a theimlwn fy mod mewn tref oedd wedi cael addysg well nar trefydd hynny. Nis gwn a ydywr frawddeg ysgrifennem yn ein copy books yn yr ysgol, heb ei ddeall bid siwr, yn wir, Cleanliness is next to godliness; ond gwn hyn, fod rhyw gysylltiad agos rhwng dwfr gln gloew a glendid moes. Os gadewir ffosydd drewedig mewn tref, ac os gadewir ei heolydd neu ei thain fudron, y mae hyn yn sicr o roddi rhyw ddiogi meddwl, rhyw amharodrwydd meddwl at lanhau, iw thrigolion. Wedi ymgynefino a gadael pethau anymunol oi gwmpas, buan y dysgir dyn i adael llonydd i bethau anymunol ymgartrefu yn ei foes ai feddwl. Ond am Lanidloes, dyma hi yng nghanol y mynyddoedd, y dref


(TUDALEN 201) gyntaf ar yr afon Hafren, lle maer dwfr yn dryloew wrth lithro hyd lwybr gln o raian neu graig. Yr oedd glendid y dref wedi ymddelweddu ar y gwynebau welwn, ac ni fum mewn tref erioed lle maer hen bobl yn edrych mor sionc ac ieuanc.

Tan feddwl a sylwi, cyrhaeddais y Bont Fer, pont syn taflu dros yr Hafren lle mae erchwynau carreg gwelyr afon yn agos iawn at eu gilydd. Ac wrth edrych i fyny ar hyd yr Hafren tuar mynyddoedd draw, gwelwn gwm yn llawn o olygfeydd y medraswn dreulio blynyddoedd iw mwynhau. Gwyddwn fod hanes ir cymoedd o gwmpas, gwyddwn fod Edward Morgan y Dyffryn wedi ei eni yn un o honynt, gwyddwn fod y Siartwyr wedi bod yn dadleu eu hegwyddorion chwyldroadol yn y tai om cwmpas. Yr oedd arnaf awydd holi, ac arhosais nes y doi rhywun hamddenol dros y bont, gan fwynhau dwndwr yr afon wrth iddi furmur yn ddedwydd tran troi ffatri ar ol ffatri, a thran torriu ewyn o lawenydd ar graig ar ol craig. Erbyn y cyrhaedda y trefydd nesaf, bydd ei dwfr wedi colli ei burdeb, bydd hithau wedi colli llawenydd y mynyddoedd, ac yn llithron araf ac yn brudd ar ei chrwydriadau maith. Ond dyma ddyn yn dod, ffatrwr bach prysur, ai ffedog wedi ei throi i un ochr. Medrais wneyd iddo aros, a dechreuais ei holi. Ond ni wyddai ddim am Lanidloes, newydd ddod yno o Drefclawdd yr oedd, ac aeth ymaith dan wenun hapus. Ar ei ol daeth gŵr tal teneu, gan gerdded yn hamddenol, ac ysbio arnaf oddi tan ei aeliau. Daeth ataf, a rhuddodd ei bwys ar y bont yn fymyl. Dyma fo, meddwn wrthaf fy hun, yrwan am holi.

Na, welwch chwi, meddai, fum i ddim yn Llanidloes er ys deugain mlynedd, o Ruddlan y dois ar daith i weled Cymru, a dyma fi yn Llanidloes eto, ar ol amser mor hir. Yr wyf newydd weled fy mrawd, syn byw yn y cwm draw, a phrin yr adnabyddom ein gilydd wedi cymaint o flynyddoedd. Dywedodd mai Anibynnwr oedd wrth ei grefydd, a thafarnwr wrth ei alwedigaeth. Gwahoddodd fi iw dy pan awn i Ruddlan, a gwelais ef yn syllu ar dai Llanidloes nes y cuddiodd y neuadd coesau pren ef om golwg. Fel y gwelwn yn y man, peth pwysig iawn i deithiwr ydyw ei fod yn gofalu dweyd y gwir.


Cyn i neb arall groesir Bont Fer, troais o honi i lawr gydar afon ar hyd heol Pen y Graig. O hon rhed llawer o ystrydoedd bychain culion, gyda thai newyddion gln, ar tai i gyd ar graig ls olchwyd yn ln gan y gwlaw. Meddyliwn am dref Basel o hyd, y dref sydd ar lan y Rhein, yr oedd dwndwr yr afon a glanweithdrar tai a phryd y bobl yn gwneyd i mi feddwl er fy ngwaethaf fy mod yn y ddinas honna, dinas y bu ei gweithwyr yn noddwyr i ryddid ar Beibl pan oedd tywysogion byd yn elynion iddynt. Ni welwn fawr o bobl Llanidloes ond hen bobl a phlant, hen wyr a hen wragedd mewn amlder dyddiau, a bechgyn a genethod yn chware yn ei heolydd hi. Gwelais lawer gwyneb tarawiadol yn estyn allan o ddrysaur tai, llygaid duon, trwyn enfawr, a gwallt gwyn. Saesneg siaredid ar plant, ond yr oedd pawb yn berffaith barod i siarad Cymraeg.

O dipyn i beth dois at yr eglwys, yr oeddwn wedi gweled ei thŵr anorffenedig o bell, yn ymddyrchafu o fysg coed a llwyni. Y maer eglwys ar fynwent mewn lle prydferth iawn, ar fryncyn syn codi o lan yr afon; ac nid ywr fynwent hon yn ddistaw fel mynwentydd ereill, eithr y mae dwndwr tragwyddol y dwfr iw glywed o honi. Y maer fynwent yn llawn iawn, bu Llanidloes yn lle pwysig, pan oedd wyth gant o beiriannau nyddun mynd ar unwaith, ac y maer beddau wedi eu palmantu cherrig au harddu blodau. Y maer cerrig beddaun dweyd hanes y dref, dengys yr enwau fod Saeson o rannau gweithfaol Lloegr wedi ymgymysgu a thrigolion y mynyddoedd i drin gwlan ac iw weun wlanen. Woosnam, Hamer, Kay, Mills, Ashton, Bowen, Maypole, Marshall, Roderick, dyna gymysgfa digon rhyfedd. Ar un bedd gwelais enw gwladaidd iawn, enw am hadgofiai am lawer hen ffermdy clyd, William Shn.


Wedi tro o gylch y fynwent, un or llecynnau prydferthaf trwy Faldwyn i gyd, troais i edrych ar yr eglwys. Y maen anodd i unrhyw adeilad edrych yn fawreddog a hardd yng Nghymru, nis gall yr un adeiladydd ymgystadlu ar hwn sylfaenodd y mynyddoedd; y mae mynyddoedd Cymrun gwneyd yr eglwys uchaf fel corach, ar castell hynaf fel creadur doe. Ond

Aros wnant hwy byth yn iellanc,
..Er eu bod mor hen ar byd;
Natur sydd yn cadw arnynt
..Swyn ei chreadigol wrid;
Engyl ar eu trumau safant,
..I ryfeddu gymaint rodd
Duw o hono ef ei hunan
..Yn eu mawredd, wrth eu bodd.

(Iolo Caernarfon. Oriau yng Ngwlad Hud a Lledrith. 10.)

Nis gwn ai mawredd trumau Phumlumon oedd yn gwneyd ir eglwys edrych yn adeilad distadl a diaddurn. Ond wedi mynd i mewn, gwelais yn union fod cyfoeth oesoedd o fewn ir eglwys hon. Nid oedd, maen amlwg, fwy na rhyw naw mlynedd neu ddeg er pan adnewyddwyd hi; ond yr oedd yr hen golofnau cerrig gynhaliai ei bwu ar nenfwd

 


(TUDALEN 202) ardderchog yn dangos fod gwaith oesoedd eraill yn aros ynddi. Hwyrach fod y cerrig yn aros ynddi. Hwyrach fod y cerrig yn aros er y seithfed ganrif, ac y maer derw wedi bod mewn eglwys er ys dros saith gan mlynedd. Ail adeiladwyd yr eglwys tuag amser dinistrior mynachlogydd, rhwng 1538 a 1542, a chariwyd coed Abaty Cwm Hir iddi, oddi tros y mynydd draw. Gwyn fyd na chadwesid holl drysoraur mynachlogydd, trysorau oes bur a chyfoethog wedi mynd i ddwylaw rhai amhur di-ddaioni, yn yr un modd. Enwau crefftwyr oedd ar y beddau y tuallan, fel pe buasair fynwent yn un o fynwentydd yr Isel-diroedd Ellmynnig; y tu mewn yr oedd enw ambell hen deulu bonheddig Cymreig, ac ambell i deulu crefft wedi ymgyfoethogi nes bod cyfuwch a hwythau, - Lloyd Glan Dulas, Evans y Faenol, a Marsh a Woosnam.

Or fynwent cerddais ymlaen drwy ystryd o dai o adeiladwaith canrif or blaen a chyda lloriau fel y beddau o gerrig mn, nes y dois at dalcen y Bont Hir. Bum yno ennyd yn gwylior Hafren ar Glywedog yn ymuno au gilydd, ac yn aros hyd nes y deuai hen ŵr welwn draw i ganol y bont. Cyferchais well iddo, a rhoddasom ein dau ein pwysau ar ganllawr bont, i ysgwrsio. Dyn mawr, dros ddwylath o hyd, oedd yr hen wr, un fun syth ac yn lluniaidd iawn. Yr oedd ganddo wyneb tarawiadol ac yr oedd yn weddol ln, trwyn Rhufeinig a thalcen fel thalcen mur. Am dano yr oedd trowsus rips clytiog syml gln, digon gln i ddydd gwaith beth bynnag, a sane bach; gwasgod frethyn, a cht ddisgynnai oddiar ei gefn crymedig at ei arrau. Yr oedd blynyddoodd wedi ystwytho ei het i lun ei ben, ac yr oedd yr haiarn ar flaen ei ddwy ffon wedi treulio yn agos iw hanner. Yr oedd yn llawn o ystraeon, ond nid oedd ganddo syniad clir iawn am amser. Bun byw ugeiniau o flynyddoedd yn Llanidloes, ond am ryw gwm yng nghyfeiriad Llanbrynmair yr oedd ei ysgwrs, dywedai mai ynor oedd y fro dlysaf dan haul, ar dynion cefnocaf.


Yr oeddych yn ddyn cryf yn eich dydd, ebe fi.

Oeddwn, meddai, mi weles ddydd yr oeddwn in gryfach dipyn. Ond yrwan rydw in rhy hen i ddim, dydw i da i ddim ond i fod ar y ffordd.

Rydech chwin cofio llawer iawn o bethau?

Ydw, ond mod iu bur ddotlyd, rydw i wedi gadel fy nwy a phedwar igien. Rydw in cofio Llanidloes dipyn yn llai, rydwin cofior amser y bydder wlad yma i gyd yn byw ar beth dyfe ynddi hi, ac mi weles y sached gynta o fflŵr ddaeth yma erioed yn cael ei gwerthu fan acw o flaen yr Hall. Ond maer Hall wedi heneiddio erbyn hyn, fel y finne, dyn am helpo.

Ir Eglwys y byddwch chwin mynd?

Choelia i fawr! Rydw in perthyn i grefydd, Methodus ydw i.

Ond y mae yma berson da, a chiwrad da iawn?

Oes, medde nhw, mi glywes gamol y ciwrad lawer gwaith, ac maer person yn eitha dyn, am wn i. Ond Saesneg gewch chi gennyn nhw bob gair; welwch chwir eglwys acw, does neb yn torrir Gymraeg ynddi Sul na gwyl na gwaith. Mae nhwn deyd mai un o Rydychen ydir ciwrad, a does neb ddaw oddynon medru siarad Cymraeg.


Howld on, rhen bererin, un o Rydychen ydyw gweinidog capel y Methodistiaid hefyd.

Ie, a bachgen neis iawn ydi o, a bachgen neis anghyffredin oedd yma oi flaen o. Ond am gapel Saesneg y Methodistiaid rydech chin meddwl, ac am y capel Cymraeg rydw innen meddwl. Ma yma gapelydd braf yn Llanidloes, dene chi gapel crand iawn gen y Sentars, ond yn capel ni ydir nobla. Ma yma bregethwrs da iawn hefyd, ond y mae Cynhafal Jones yn un or pregethwrs mwya, mae o yn i handwyo nhw i gyd. Glywsoch chi am dano fon,

Good morning, a fine day.

Yr oeddwn wedi gweled perchennog y llais main merchedaidd ddywedodd y geiriau hyn yn troi on cwmpas er ys meityn. Dyn byr di-farf oedd, ai awydd am siarad a nin gryf, ai swildod yn gryfach na hynny. Daeth atom or diwedd, ac yr oedd fel pe wedi dychrynnu wrth glywed ei llais ei hun. Yr oedd het lwyd feddal am ei ben, ai chantel wedi ei droi i fyny un ochr; gwisgai drowsus o rips gwyn newydd ei olchi, a cht o frethyn llwyd-goch. Yr oedd golwg di-daro arno, er ei swildod; safain syth, ond gan edrych i lawr, gydag un law ym mhoced ei drowsus ar llall ym mhoced ei gt. Ni fuasai neb byth yn dweyd oddiwrth ei ymddanghosiad beth oedd ei oed nai grefydd nai gyflwr bydol. A phe buasai raid penderfynu oddiwrth ei wyneb ai lais, ni fuasai neb yn medru dweyd prun ai dyn ai dynes oedd.

Good afternoon, ebe finne. Can you speak Welsh?

Medra,n dda, meddain awchus. Mi fedra i whlia Saesneg, ond maen well gen i Gymraeg. Iaith fy mam ydir Gymraeg, ond dysgur llall ddaru mi. Rwan maer ysgolion yn gyrrur Gymraeg or wlad, does dim ond ambell hen nyddwr fel y fi am siarad Cymraeg. Oeddech chwich dau yn siarad am y Siartwyr?



(TUDALEN 203) Nag oeddym. A wyddoch chwi rywbeth am danynt?

Gwn; rown i yn i canol nhw.

Yn eu canol, does dim posib eich bod yn ychwaneg na deugain oed; doeddech chi ddim wedi eich geni yn 1839.

Oeddwn, roeddwn in naw mlwydd oed yn y flwyddyn honno, ac yn i canol nhw.

A thrar oedd gyrroedd o ddefaid a throliau gwlan a mwnwyr yn pasio dros y bont, dechreuodd yr hen wr hwn, oherwydd yr oedd yn drigain oed, adrodd yr helynt rhyfedd hwnnw. Darluniodd fel y canodd corn Rhyddid i alwr brodyr i ymgynnull ar y Bont Hir; ar pregethu tanllyd wrth dalcen y bont. Ar ganol y cyfarfod dyna waedd fod y cwnstabliaid wedi dal rhai or Siartwyr au bod yn eu cadwn garcharorion yng ngwesty Trewythen Arms. Cododd swn digofus oddiwrth y dorf, a dyna bawb fel un gŵr yn troi or bont ac yn rhedeg i ganol y dre i dorri ffenestri. Ac yr oeddwn inne yn i canol nhw. Torrwyd ffenestrir gwestyn gandryll, rhuthrwyd ir ty, maluriwyd y dodrefn, a diangfa gyfyng gafodd y cwnstabliaid am eu bywyd. Mi gweles nhwu dengid drwr ffenest. Ar Siartwyr fun rheolir dre yma am ddyddie. Roedd trefen braf ar bether adeg honno. Ac yr oeddwn inne yn i canol nhw.

Ond, cyn hir deallodd Lord John Russell fod perygl yng Nghymru; a gwelwyd milwyr yn cyrchu i Lanidloes o bob cyfeiriad, o Drefalawyn dan lywyddiaeth Charles Wynne, yr aelod dros y Sir, or Amwythig a Chaer ar Iwerddon. Dylifasant ir dref, ac yr oeddwn inne yn i canol nhw. Mi ddengodd y Siartwyr ir wlad i ymguddio, ar cavaldri ar i hole nhw iw ffeindo nhw maes, a mi gweles nhwn dwad ir dre rhwng y cyffyle. Down i ddim yn i canol nhw pryd hynny.


Nid oedd y dyn mawr nar dyn bach yn gwybod beth oedd Siartaeth, a cheisiais esbonio iddynt. Dywedais am swyn egwyddorion rhyfedd y Chwyldroad Ffrengig, rhyddid, cydraddoldeb, brawdgarwch. Dywedais am y deffroad gwleidyddol y gwelodd Siartwyr Llanidloes ei fore.

Braint oedd cael byw y dyddiau hynny, A nefoedd bod yn ieuanc,

ebai bardd oedd ya Geidwadwr selog cyn diwedd ei oes. Dywedais mai nid torri ffenestri a lluchio cerrig at gwnstabliaid oedd unig amcan hen wroniaid Llanidloes, ond croesawu bore rhyddid oedd iddynt hwy fel bore cyntaf teyrnas Dduw. Yr oedd tlysni meddyliau am fyd heb drueni wedi eu dallu, yr oedd eu brwdfrydedd wedi dallu eu ffydd.

Pe gwneid y Cymry mor aiddgar dros wleidyddiaeth ag ydynt dros grefydd, meddai gwleidyddwr o Sais am danynt yr adeg honno, byddai eu sel yn gaffaeliad amhrisiadwy. Nid dynion di-werth oeddynt, ond dynion yn pryderu ddydd a nos am gyflwr eu cyd-ddynion, bu un o leiaf o honynt yn ymladd dros y caethion yn yr Amerig, dynion diwyd a gonest oeddynt pau ddaethant ou carchar. Ac erbyn hyn y mae eu meibion wedi cael ymron yr oll a geisient hwy. Dywedir i mi fod gwaed y Siartwyr yn Llanidloes eto. A ydyw hynnyn wir?

Yr oedd y dyn mawr ar dyn bach yn dechre blino ar ysgwrs fel hyn, hawdd oedd gweled eu bod yn ceisio dyfalu beth oeddwn, ac y buasent yn hoffi ymgom fwy personol. A phan dewais, dechreuodd y dyn bach bysgota am wybodaeth,

Blonged i ffatrir ydech chi?

Buasaiu dda gennyf feddu ar wybodaeth am weithrediadau llaw-weithfeydd.


Gwerthu slts?

Ni fyddaf byth yn dweyd fy hanes fy hun wrth undyn. Ar egwyddorion, nid ar bersonau y byddaf yn traethu fy syniadau.

Dim ods, syr, dim ods yn y byd. Meddwl roeddwn i fod gennoch chi ryw newydd. Ma hin bur fllat yma yrwan, syr, y mae cannoedd o dain segur.

Mae digon o waith, eber dyn mawr, cael dynion iw neyd o ydir gamp.

Ie, eber bach, ond rhaid mynd o Lanidloes iw gael o. Mae pawb yn ffond iawn oi gartre, a rydw i wedi treio pob peth i gael bod yma. Mi fum yn y ffatri tan losgodd hi, ac yn y gwaith mwn tan stopiodd o. Ma yma le braf, man biti gorfod mynd oddyma. Cerwch chi i fynu hyd y ffordd yma, gael i chi weld brafied gwlad ydi hi.


Cerddais innau dros y bont, a dringais y bryn yr ochr draw iddi, heibio ffatri losgwyd, ffatri heb ddim ond muriau moelion a chorn simddeu uchel yn aros ar lan y dŵr. I ba gyfeiriad bynnag yr ewch o Lanidloes, byddwch yn y mynydd toc, ymysg creigiau ac eithin melyn. A daeth awel gynnes drwyr cwm im cyfarfod, awel oddiar Blunlumon, yn llawn o iechyd adfywiol. Ar fy ffordd gwelais lawer ffatri ar lan aberoedd mewn hafannau dymunol, a bechgyn gyda gwynebau deallgar yn cario beichiau o wlan. Meddyliais am olygfeydd erchyll a thrueni a themtasiynaur trefydd mawr, a gwelais mor iach a dedwydd y dylai bywyd fod yn y gweithfeydd hyn. Hwyrach y dawr amser pan y defnyddir gallu dwfr aberoedd Cymru, ac y gwelir ochrau ein mynyddoedd yn llawn o weithfeydd prysur dedwydd. Ac erchylldra a phechod y trefydd mawrion ni bydd mwy.


(TUDALEN 204) Bum yn syllun hir, oddiar ben bryn, ar y mynyddoedd syn amgylchu Llanidloes, tarddleoedd yr Hafren ar Wy. Cofiwn nad oes odid ardal ar lannaur afonydd hyn heb golli eu Cymraeg, ac y mae Saesneg yn ymlid yr hen iaith yn galed i fyny hyd at ffynhonellaur ddwy afon. Yr ochr hon ir mynyddoedd, Llanidloes yn unig sydd wedi cadw ei Cymraeg, a rhaid fod cariad ei thrigolion at eu hiaith yn angerddol cyn y buasai wedi gwrthsefyll Saesneg cyhyd. Ni chlywir gair o Gymraeg yn ei heglwys, mi glywais, gobeithio nad ywr hyn a glywais yn wir; ni ddysgir Cymraeg yn ei hysgolion, y dref wnaeth gymaint dros lenyddiaeth Cymru; ei phulpudau Ymneillduol ai haelwydydd yw unig nodfeydd yr iaith Gymraeg.

Peth digon pruddglwyfus, ebe rhywun, ydyw edrych ar iaith henafol yn marw yn ei chwm olaf, ond pa golled sydd oddigerth i deimlad Cymro? Y mae colled anhraethol. Dowch i lawr ir orsaf obry, edrychwch ar y llyfrau Saesneg werthir yno, llyfraun gwanhau meddwl, yn dirywio chwaeth, yn llygru moes, trwyddynt hwy y mae Saesneg yn dod i Lanidloes. Nid mater o golli iaith ydyw i ardal golli ei Chymraeg, cyll nerth ei mheddwl ar yr un pryd. Nid oes yn y byd foddion addysg fel Llenyddiaeth Cymru; dalied pob Cymro ei afael yn yr hen iaith, a dysged Saesneg hefyd.

Wrth ddod i lawr i Lanidloes yn fy ol, er mawr lawenydd i mi, cyfarfyddais weinidog Bethel. Rhaid i chwi ddod gyda mi heno i edrych am Hafrennydd, meddai, chwi ai cewch yn un wrth fodd eich calon. A phenodasom awr i fynd.*

(*Oherwydd fod y bennod hon mor hir gadewir yr ymgom gweinidog Bethel, ar ymweliad Hafrenydd, a hanes Llanidloes, hyd amser arall, GOL.)

Wrth adael ty yr hen frawd mwyn, gydag adlais ei Landinam yn fy nghlustiau, clywais beth o Saesneg truenus y dre. Rhyw hanner Cymraeg hanner Saesneg ydyw, clywais son am top o town, a chlywais am un yn gofyn iw gariad, Wilt thou meet me at Plwmp o the Hall, fach?

Boreu drannoeth, yr oedd haul ar y mynyddoedd, a phenderfynais innau dynnu llun neu ddau o brif adeiladaur dref. Ond mor fuan ag y gosodwn fy nghamera ai lygad ar yr adeilad, byddai tyrfa o blant om blaen. Ni welais gymaint o blant yn unlle erioed. Pa le bynnag y safwn, byddai tyrfa o honynt om cwmpas ymhen ychydig o funudau, ac nis gwyddwn o ba le y deuent, mwy nag y gwyddwn o ba gyfeiriad or awyr y daw brain i gae gwair yn ei ystodiau. Gwynebau plant oedd ar fy ngwydrau i gyd, ond cefais ddarluniau prydferth gan arluniwr ieuanc or dref.*

(*J. T. Davies, China Street. Oddiwrth ei photographs ef y tynwyd y darluniau inc sydd uwchben yr ysgrif hon.)

Erbyn i mi osod fy hun ar gyfer y Bont Hir, a bod yn barod i dynnur mwgwd oddiar fy nghamera, yr oedd plant dan ei bwau, a thybiwn fod yr heu bont gadarn yn gwegio dan y llwyth o blant oedd hyd ei chanllaw hir. Yr oedd digon o gerrig crynion mn dan fy nhraed, ond cofiais dri pheth, fod llygad fy nghamera yn wydr; y medr plant, yn enwedig disgynyddion y Siartwyr , luchio cerrig; a dihareb estron, Those whalive in glass housen shouldna thraw stanes.

Yr oeddwn wedi meddwl mynd i Lan Gurig, i ddringo Plunlumon ac i holir dyn hysbys; ond nid oedd amser. Er hynny cefais dro ir cyfeiriad hwnnw, a mwynhau wrth weled aberoedd mynyddig a blodau. Cefais ysgwrs hir hen wr a hen wraig hefyd. Pan gyferchais well iddynt, dywedodd hi, Swmol, swmol; ffordd rych chin ymgynnal heddiw.

Nid un or dre ydych, meddair hen wr tal, gyda gwawr cwestiwn ar ei ddywediad.

Sut y gwyddoch hynny, ebe fi.

Ych clywed chin siarad Cynraeg yr oeddwn; siaradith pobol y dre ddim Cymraeg, ond pan fyddan nhw ar glemio. O maen biti fod yr iaith Gymraeg mewn cimin o amharch. Mi geuson ni syndod mawr echdoe, mi ddoth brawd i mi, ac roeddwn i heb i weld o ers deugien mlynedd. Llawer o wahanieth sydd rhwng Llanidloes yrwan a deugien mlynedd yn ol,

Ie, dywedodd yr un storin union ag a glywais ar y Bont Fer. Peth pwysig iawn i deithiwr ydyw ei fod yn gofalu dweyd y gwir. Aeth yr hen wr ai bladur ir cae, llawer ystod hir a laddodd yn ei oes, a throais innaun ol, heibio i lawer bwthyn prydferth a llawcr cae deintyr. Toc gwelwn gurad y dref yn fy nghyfarfod, gŵr diddan, a llawer awr dreuliaswn yn ei gwmni. Temtasiwn fawr oedd troin ol gydag ef, ac anghofio holl alwadaur byd yn unigedd Llan Gurig; ond, ymadawsom wedi ymgom fer, yr oedd ef yn prysuro i gladdu rhyw farw, a gwelais labedi hirion ei got yn fflapio yn y gwynt ar ben yr allt cyn mynd or golwg.

Drannoeth yr oedd ffair yn Llauidloes, a bum yn ymwthio drwy dyrfa ryfedd at drn bore bore. Yr oedd pobl Maesyfed yno, au Saesneg ysmala; porthmyn mawr a ffyn onnen ystwyth dan eu ceseiliau; mynyddwyr Plunlumon au cwn au Cymraeg, ond nid oedd amser i ymdroi, yr oedd y tren yn dod draw, a minne i fod yn Llanfair Muallt cyn hir brydnawn.

 

______________________________________________

 

Adolygiad diweddaraf: 2011-02-15 23.48;

Ble'r wyf i? Yr ych chi'n ymwld ag un o dudalennau'r Gwefan "CYMRU-CATALONIA" (Cymreg)
On sc?
Esteu visitant una pgina de la Web "CYMRU-CATALONIA" (= Galles-Catalunya) (catal)
Where am I?
You are visiting a page from the "CYMRU-CATALONIA" (= Wales-Catalonia) Website (English)
Weə-r m ai? Yu a-r vziting ə peij frm dhə "CYMRU-CATALONIA" (= Weilz-Katəluniə) Wbsait (ngglish)

 

Archwiliwch y wefan hon 
---
Adeiladwaith y wefan 
---
Gwaith cynnal a chadw

 

Cysylltwch ni trwyr llyfr ymwelwyr: YMWELFA

 

CYMRU-CATALONIA


Free counter and web stats