1001k Gwefan Cymru-Catalonia. Erthygl gan Emrys ap Iwan. Fe ddyler brif ddinas fod yn agos i gyffinia De a Gogledd, sef o fewn y dalath a elwid gnt yn Bows,- dyweder, y wlad rhwng yr afon Mawddach ar afon Ystwth, ac oddi rhyngddn hw tuar dwyrain, gan gynnws Crososwallt, Pengwern (Shrewsbury), a Llwdlo (Ludlow), trefi odd yn perthn unwaith i dalath Pows, ac a ddylen fod yn perthn iddi etto.

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_019_ap_iwan_prif_ddinas_1895_1001k.htm

Yr Hafan kimkat0001

..........
2657k Y Fynedfa yn Gymraeg kimkat2657k

....................
2001k Yr Arweinlen kimkat0009k

..............................0960k Cywaith Sin Prys (Testunau yn Gymraeg) - Mynegai
kimkat0960k

........................................ y tudalen hwn
0001z Y Tudalen Blaen


..

 

 

 

 

 

 

 

0860k y llyfr ymwelwyr
kimkat0860k

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

 

Prif Ddinas i Gymru
Emrys ap Iwan 1895


(delwedd 0322)

 

Maer sylwadau wedi eu hychwanegu gennym mewn llythrennau oren.
Rŷn ni wedi cadw at yr orgraff wreiddiol - yr oedd Emrys ap Iwan yn hyrwyddo orgraff a fyddain nes at deithir iaith lafar - serch hynny, y mae anghysondebau yn ei ysgrif.

2188k Y testun hwn yn ei ffurf wreiddiol (delwau or tudalennau yn y Geninen)

2185e This page in English (a capital city for Wales)

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0475) (tudalen 1)

(x1) PRIF DDINAS I GYMRU.
(Papur a ddarllenwyd i Gymdeithas Lenyddol Parkfield, Birkenhead)
Y Geninen. Rhif 2, Cyfrol XIII. Ebrill 1895. Tudalennau 81-85

Am fod y pwngc hwnn
(gweler y troednodyn) yn un amserol a phwysig, ac nid am fod gennyf fi ddim manteision neilltuol i ymdrin g ef, yr wyf yn ewyllysio dwyn eich sylw atto. Yn y dyddia hynn, y may Ymreolayth ne Ymlywodrayth i Gymru yn bwngc cynhyrfus; ac os yw yn debygol y cawn ymlywodrayth cyn hir, y may yn hen bryd ini gydsiarad am eisteddfar llywodrayth, rhag ini, trwy benderfynnu yn rhy fyrbwyll, ddwyn aflwydd ar ein gwlad ne fyned i ymddadlu pan y delor adeg ini gydweithredu. Er fod y gwŷr syn cynnrychioli Cymru yn y Senedd Ymmerodrol bronn i gyd erbyn hynn yn credu, ne o leiaf yn proffesu, fod yn iawn ir Cymry, ac i bob cenedl wahanedig arall, gayl llywodreythu eu hunain fel y gwelon nhw yn dda; ac yn credu ymhellach fod caythiwed cenhedlig mor adgas ac afresymol a chaythiwed personol; etto, y mayn, gan mwyaf, yn rhy ofnus, yn rhy gll, ne yn rhy rywbeth, i dreythu eu barn yn ddifloysgni am bwngc a alle gyffri rhagfarna lleol eu hetholwyr. Pan y bydd raid ymaflyd yn y pwngc pigog hwnn, y may yn hawdd gennyf gredu y disgwylir i gynnrychiolwyr Morgannwg deyru mai Cayr Dyf a ddyle fod yn brif ddinas Cymru; am ei bod hi yn dref fawr a chyfoythog; ac i gynnrychiolwyr sir a bwrdeisdrefi Cayrnarfon deyru mai ym Man-gor ne Gayrnarfon y dyle Senedd Cymru fod, am fod y trefi hynny yn fwy Cymreigaidd eu hiaith, eu hyspryd au hanes. O achos hynn, y mae y rhai syn wleidyddion wrth eu swydd yn tewi son am y peth y buasid yn disgwyl iddyn son am dano yn fynnych iawn. Ond hwyrach, wedir cwbl, fod yn ddoythach i wleidyddion, hyd yn noyd mewn ambell bwngc gwleidyddol, ddilyn y genedl nai harwain. Gan y disgwylir i bob un ohonyn hwy ofalu mwy am barth o Gymru nag am Gymru i gyd oll, fe ddichon i lenor fod yn fwy diragfarn nar gwleidyddion enwocaf yn un o ddau benn eithaf Cymru, wrth ystyried y lle gora i fod yn eisteddfar Senedd Gymreig.

Senedd ne heb senedd, y may yn resyn ac yn rhyfedd na bay Ynghymru ryw ddinas a gyfrifid yn brif ddinas. Nid yn unig nid oys ganddi brif ddinas, eithr ni bu ganddi chwaith erioyd brif ddinas yn ystyr priodol y gair; ac fe ellir priodoli ei hymraniada, ei hymrafeylion; e, ei darostyngiad hefyd, a llawer oi hanffodion dilynol, ir ffaith honn yn unig. Ac y may y ffaith na bu iddi benn tref yn dangos na bu iddi bendragon chwaith; ac am hynny pa fodd y gallesid disgwyl iddi wrthsefyll yn hir ac llwyddiannus ymosodiadaur {sic = ymosodiadar}Seyson?
Yn wir, ni wnn i oys hanes am genedl mor fach ac mor ymrannedig wedi ymgynnal cyhyd yn erbyn gallu mor fawr ac mor unedig. Tywysogion taleythol, ac nid tywysogion gwladol, ydoydd tywysogion Cymru; ac mewn llysodd gwledig, ac nid mewn dinasoedd {sic = dinasodd} cedyrn a phoblog, yr oyddyn yn gyffredin yn byw. Y may yn wir y gelwir y ddau Lywelyn yn dywysogion Cymru oll; ond yn hytrach mewn enw nag mewn gwirionedd yr oeddyn hwytha yn dywysogion Cymru: canys yn gymmaint ag mai trwy orthrech yr ennillasan hwy awdurdod ar rai or tywysogion eryll, ni chawsan gan y rheini mor gefnogayth a ddylsen ei chayl. Pe buase yn amser y ddau Lywelyn brif ddinas i Gymru oll pan oyddyn hwy yn ceisio bod yn dywysogion i Gymru oll, y mae yn bur debygol y buaseu hymdrechion yn fwy llwyddiannus; canys lle bynnag y bo prif ddinas,

 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0476) (tudalen 2)

(x2) Troednodyn{ORGRAFF}
Fe welir fy mod, yn gyttunol r hen arfer glasurol, yn dyblu n ac r i ddangos sain ferr, nid yn unig mewn geiriau amrysill, ond hefyd mewn geiriau unsill, pan y bydd y geiriau hynny yn enwau, yn gyfenwau, yn rhagenwau, ac yn ferfau. Pan y bydd y geiriau yn rhagferfau, yn arddodiaid ac yn gyssylltiaid, nid wyf yn eu dyblu, am yr unrhyw resymau, ag y peidiwyd g ysgrifennu gan yn gann, cyn yn cynn, pan yn pann, a dan yn dann, yn yr engraffau yma or Greal. - Gan yr Arglwydd pennaf o hynn allan: tud. 19. Yn gyn newyddet ac y mae yr awr honn: tud. 22. Pan doeth iessu grist dan y prenn: tud 46.

Fe welir fy mod hefyd, am resymau amlwg i lenorion craff a darllengar, yn arfer

o yn lle aw;

a yn lle au (eu) ddiaccen;

e yn lle ai ferfol;

ay, ey yn lle ae;

oy yn lle oe

odd yn lle oedd

is, ist yn lle ais, aist, mewn berf

eus yn lle euas, mewn berf

n yn lle nt, mewn berf

ied yn lle iaid;

fo, o yn lle efe non-antithetic;

yng-, fyng- yn lle yng ng-, fy ng-

yngh-, fyngh- yn lle yng ngh-, fy ngh-

ymh-, fymh- yn lle yn mh-, fy mh-

ynh-, fynh- yn lle yn nh-, fy nh-

ne, pe yn lle neu, pei;

sc, sp yn lle sg, sb




 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0477) (tudalen 3)

(x3) y mae yno fwy o undeb, mwy o adnodda, a gwell arfa. Fel y mae {sic = may} yn haws ir cyffredin garu eu cenedl pan y bydd-hi wedi ymgorffoli mewn un person, sef mewn ymmerawdwr, mewn brenin, mewn tywysog, ne mewn pennayth, felly y may yn haws iddyn hefyd garu eu gwlad pan y bydd-hi wedi ymgrynhoi o rann ei bywyd ai donia mewn un ddinas. Y brif ddinas yw clon gwlad; ac o honi hi ac iddi hi y may holl wayd y genedl yn rhedeg.Y may y rhann fwyaf dyddorol a phwysig o hanes gwledydd y ddeyar yn gynnwysedig yn hanes eu prif ddinasodd. Ni a gawn sylwedd hanes Lloygr yn hanes Llundain; ac y may hanes Paris yn grynhoad o hanes Ffraingc. Fe scrifennodd Mignet, Michelet, Carlyle, ac eryll, Hanes y Chwyldroad yn Ffrainc. O rann dim a ddwedan am Ffrainge ar wahan iw phrif-ddinas fe fuase yn llawn mor briodol iddyn alw eu llyfra yn Hanes y Chwyldroad Ymharis; canys Ymharis y cynneuwyd y tn yno y ffaglodd-o ffyrnicaf, ac yno y diffoddwyd ef. Trwy ymwascu ynghyd yn yr un ddinas fe allodd rhyw dri chant o ddynion beiddgar gipio awenar llywodrayth a gosod eu harswyd ar yr holl wlad. Ped arosasen yma a thraw yn en cartrefi, fe ymgollase y rhann fwyaf o honyn ynghanol y lliaws; ac ni allaser rhann leiaf a galluoccaf wneyd llawer o ddrwg nac o dda. Yn lle bod yn frenhinodd y dychryniada, terfysgwyr lleol a fuasen ar y gora.

 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0478) (tudalen 4)

(x4) O brif ddinas y gellir dylanwada rymmusaf ar y wlad: ac os yw prif ddinas yn rhoi cyfleustra i rai dynion i wneyd mwy o ddrwg, y may-hi hefyd yn rhoi cyfleustra i ddynion eryll i wneyd mwy o dda. Gan fod yn rhaid i ddaioni a drygioni wrthwynebu eu gilydd y may yn well iddyn wneyd hynny mewn mann amlwg, ac o fewn hyd braich ar lannerch gyfyng. Yn y cyfryw le y gellir yn ora orchfygu drygioni trwy ddaioni.

Cymru ydyw yr unig wlad yn y Deyrnas Unedig nad oes iddi brif ddinas; ie, hyhi, hyd y gwnn i, ydyw yr unig wlad wareiddiedig ar y ddeyar heb iddi ryw fath o brif ddinas.
Y may llawer gwlad heb senedd; ond nid oys odid un heb brif ddinas. Y may prif ddinas, hyd yn noyd heb senedd ynddi, yn fanteisiol i wlad ac yn gosod mesur o urddas arni; canys heb Gayredin ni fuaser Alban ond enw deyaryddol, sef enw ar Ogledd Prydain ne Ogledd Lloygr; ac heb ddinas Dulyn fe fuaser Werddon yn is ei chyflwr nag ydyw-hi yn awr. Os dywed rhywun fod Cymru yn rhy fechan ac yn rhy dlawd i gayl prif ddinas, yna y may-hi yn rhy fechan i fod yn wlad ac yn rhy dlawd i gynnwys cenedl. Ond nid hynn a hynn o erwau syn gwneuthur {sic} rhann or ddeyar yn wlad, ac nid hynn a hynn o ddynion syn gwneuthur {sic} pobl yn genedl; eithr gwayd, cydymdeimlad, priod iaith, priod hanes, cyffelyb naws a chyffelyb anian. Cenedl fach oydd y Groygied; er hynny, yr oydd ganddyn gymmaint o hawl i fyw ag oedd gan y Persied. Cenedl lai fyth oydd yr Iddewon; ond er colli eu gwlad, y mayn wedi mynnu byw yn hwy nar Assyried ar Caldeied. Nid yw y Cymry bobl nerthol, mwy nar cwningod; er hynny y may naw byw cath ynddyn hwy ac yn eu hiaith: ac y may yn ddiogel imi broffwydo na bydd marw y genedl nar iaith hyd oni pheidian a heyddu byw. Y may y Cymry yn unyn - yn unit, mor wirioneddol r genedl fwyaf ar y ddeyar: ac undod, ac nid maint, syn rhoddi i bobl yr hawl i gayl eu cyfrif gyd r cenhedlodd. Y may y wladwriayth ymhob gwlad wareiddiedig yn cydnabod fod dyn bychan o gorffolayth yn gystad dyn mawr. Pa bryd, tybed, y bydd-hi yn ddigon gwareiddiedig i gydnabod fod cenedl fach yn gystad chenedl fawr? Y may yn arw dweyd mai anffyddwyr gan mwyaf, sef discyblion Auguste Comte, sydd etto wedi myned yn ddigon Cristionogol i gondemnio gwaith cenedl gref yn arglwyddeythu ar genedl wann heb ofyn ei chaniattd. Cristionogion oydd y rhai olaf i gondemnio gormes bersonal yn yr Americ; a hwynhwy, y may lle i ofni, a fydd y rhai olaf i gondemnio gormes genhedlig yngwahanol barthar byd. Pa grefydd bynnag a fydd yn ddigon grymmus i gymmell cenhedlodd yspeilgar i adferu y gwledydd a yspeiliasan, ac i edifarhau a gwneuthur iawn am eu camwedd, y may yn sicr mai honno a argyhoyddar byd ei bod o Dduw.

Er pan rannwyd Cymru yn sirodd, y may y sir mewn un peth yn rhagori ar y Dywysogayth; canys y may i honno ei phrif dref, ond nid oys ir Dywysogayth moi brif ddinas. Tri lle sydd yn anwyl gan y Cymro, sef yr hen wlad, yr hen sir, ar hen ardal, ner hen gartref. Ni wyr o ddim am ddinas syn fawr ac yn anwyl gan bob Cymro. Cas gwr [medd efo] ni charo y wlad ai I, y wlad, y WLAD yw pob peth ganddo fo; ond yngolwg yr Iddew yr oydd y wlad yn ymgolli yngogoniant ei phrif ddinas. Nid oydd
Judea ai man drefi ond dail o amgylch y blodeuyn, sef o amgylch Cayrsalem, perffeithrwydd tegwch. Hirayth am ei brif ddinas, ac nid am ei ddinas enedigol, ne am wlad . Judea, oydd ar yr Iddew ym Mabilon, - Os anghofiaf di, Jerusalem, anghofied fy neheulaw ganu. Glyned fynhafod wrth daflod fyngena, oni chofaf Jerusalem, goruwch fy llawenydd pennaf. Ac nid am fod Cayrsalem yn ddinas Duw - nid am hynny yn unig, yr oydd hi mor gu gan yr Iddew, eithr am mai hi oydd mann cyfarfod y genedl, ac am mai yno yr oydd eisteddfar llywodrayth, - Yno yr escyn y llwytha. A pha ham yr escynnen-hwy yno? Canys yno y gosodwyd gorsedd-feingcia barn, gorsedd-feingcia ty Dafydd. Y may prif

 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0479) (tudalen 5)

(x5) ddinas - pob prif ddinas lywodreythol yn enwedig - yn gyrchfar genedl; ac am ei bod felly, y may-hi yn crynhoi nerth y genedl, yn cydgyfeirio ei dymuniada, ac yn rhoi unoliayth iw chymmeriad, iw hanes, ac iw hamcanion. O eisia prif ddinas, nid oys i hanes Cymru ddim unoliayth: a hynny syn peri fod ei hanes i lawerodd mor annyddorol. Yr ydys yn blino ar ddarllen am gynnifer o ymladdfeydd diamcan; am amryw o dywysogion yn ymosod ar eu gilydd pan oydd y gelyn cyffredin yn gwylio ger llaw; am y tywysog hwnn ac arall yn ymosod yn ofer ar y gelyn ar wahan ir tywysogion eryll; am lawer tywysog yn ymladd yn bybyr dros ei dreftadayth ei hun heb ofalu nemmor am annibyniayth ei wlad; ac am ambell dywysog yn ymuno g estronied yn erbyn ei gyd-wladwyr, er mwyn heleythu ei feddiannai hun, ne er mwyn ymddal ar ryw dywysog Cymreig ag yr oydd o yn ei gashau ne yn cenfigennu wrtho. Chwara teg ir ddau Lywelyn ac Ywain Glyndwr, yr oyddyn hwy yn wyr a chanddyn glon lydan, a llygad i weled ymhell; yr oyddyn yn gwybod eu meddwl eu hunain, ac yn gwybod beth oydd ar Gymru ei eisia; a phe buasen wedi eu geni dri chann mlynedd yn gynt, y mae yn ddiu y buasen wedi newid hanes Prydain: ond erbyn eu hamser hwy yr oydd Lloygr wedi myned yn rhy gref, a Chymru, trwy ei rhyfelodd cartrefol, wedi myned yn rhy wann ir tywysog medrusaf allu gorfod ar yr amgylchiada.

Er pan welodd y Cymro Newydd na raid iddo ddim ofni ymgystadlu yn weddol lwyddiannus meibion el feistres Seisnig yn athrofeydd Prydain, y may-o yn dechra dyrchafu ei benn, ac yn codi ei law at ei wyneb, er mwyn chwilio a oys ganddo flew ar ei en, ar ei gerna, ac ar ei wefus uchaf: ac ar ol cayl hyd i rai blewiach yma ac accw, y may-o yn eu trin au troi, yn ol dull Randolph Churchill; ac wrth fyned trwy yr ymarfer corfforol hwnn y may-o yn teimlo nad yw weddus iddo fod mwyach fel bachgen dan amgeleddwyr a llywodreythwyr Seisnig, ai bod yn bryd iddo bellach fynnu breintia etifedd cyflawn oyd, a bod yn feistr arnoi hun ac yn ei dy ei hun. Heb arfer ffugur, y mae Cymru heddiw yn adgoflo ei bod yn wlad, a bod corff ei phobl yn genedl, ac yn teyru y dyle Lloygr ei chydnabod yn genedl, trwy adferu iddi freintia cenedl. Ond y may y rhann fwyaf or Seyson yn gwawdior syniad yma, gan ddwedyd wrthym yn synnedig. Cymru yn wlad! y Cymry yn genedl! Pa le, attolwg, y maych prif ddinas?
A glywyd son erioyd am genedl heb iddi brif ddinas? Nid yw yr edliwiad hwnn, y mae yn wir, yn profi nad ydym yn genedl; eithr y may-o yn profi mai anffawd fawr i genedl ydyw bod heb brif ddinas; ac fe orfydd ini deimlo hynny pa bryd bynnag y gofyn am cynnrychiolwyr Cymru am yr un fraint ag y may y Gwyddelod yn gofyn am dani; canys ni bydd ar y cryf gywilydd arfer yr escus gweylaf dros beidio g ildio ir gwann.

 

(map wedi ei ychwanegu gennym i ddangos bwriad Emrys ap Iwan)

y dyle Cymry... geisio ail-feddiannu yr holl oror hyd at yr Hafren a Weaver -gweler isod

 

(delwedd 0470)

 

 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0480) (tudalen 6)

(x6) Os yw bossibl, fe fydde yn ddoythach ir Cymry benderfynnu ymha le y bydd eu prif ddinas cyn gofyn yn ffurfiol am Ymreolayth. Yr wyf wedi addef eisys mai gorchwyl pur anodd a fydd hynny; ond anodd ne amgen, yr wyf yn credu y bydde yn well ir Cymry eu hunain ddewis eu prif ddinas na gadel i Senedd Prydain ddewis drostyn. Wrth ddewis, ni fydde yn wiw ir sirodd poblog gayl mwy o bleideba nar sirodd amhoblog; onid e fe all eisteddfar llywodrayth fyned i gongl amghyfleus, megis Cayr Dyf ne Gayrnarfon. Pe dadleuwn dros dref ne fangre neilltuol, mi a fyddwn yn euog o gyfyngu ar ryddid pobl eryll: ond nid yw yn afresymol imi ddisgwyl y cyttuner rhann fwyaf o drigolion Cymru r ammoda rhyddion hyn:-

Yn mleynaf, Fe ddyler brif ddinas fod yn agos i gyffinia De a Gogledd, sef o fewn y dalayth a elwid gynt yn Bowys,- dyweder, y wlad rhwng yr afon Mawddach ar afon Ystwyth, ac oddi rhyngddyn hwy tuar dwyrain, gan gynnwys Croysoswallt, Pengwern (Shrewsbury), a Llwydlo (Ludlow), trefi oydd yn perthyn unwaith i dalayth Powys, ac a ddylen fod yn perthyn iddi etto. Yn wir, fel y mae Cymry Llanddwyn wedi ail-feddiannu Llansanffraid-ym-Mechain a throi yr hen gappel Seisnig yn gappel Cymreig, felly y dyle Cymry pob mann, trwy gynnorthwyou gilydd i brynnu tai a thirodd, ne trwy ryw foddion eryll, geisio ail-feddiannu yr holl oror hyd at yr Hafren a Weaver, fel ag i wneyd Cymru Fydd yn gyfartal eu maint Chymru Fu, sef Britannia Secunda y Rhufeinied. Fe ŵyr rhai ohonoch fod y Gymru honno yn cynnwys Sir Fynwy a Sir Henffordd (Herefordshire), ynghyd rhanna o Sir Gayrloyw (Gloucestershire), Sir Gayrwrangon (Worcestershire), Sir Amwythig, a Sir Gayr, gan gynnwys Cayrlleon a Birkenhead. Y may y Cymry ar hynn o bryd yn rhy ychydig o rifedi i ymchwalu, fel y Seyson, dros y byd; am hynny os mynnan ymgadw yn genedl, rhaid iddyn dros dymmor ymwascu at eu gilydd rhwng yr Hafren ar mor.

Pe bay hynn yn amhossibl, fe fyddo peth arall yn bossibl; canys ni fydde yn anodd i broffwyd gwladgarol a dawnus berswadior trigolion rhwng Cymru ar Hafren i ymgynghreirio ni, a hyd yn noyd i ddyscu ein hiaith yn ein hyscolion; o achos Cymry ydyn hwy gan mwyaf o rann gweydoliayth. Yn wir, y mayn hwy yn fwy o Gymry na thrigolion gorion Maysyfed, am ddarfod i Cromwell ar ddiwedd y rhyfel cartrefol droi y rhann fwyaf or sir honno yn drefedigayth Seisnig - yn fath o Ulster, trwy sefydlu ynddi rai milodd oi hen filwyr.

Pe buase terfynna Cymru Sydd yn ymestyn cyn belled ir dwyrain a therfynna Cymru Fu, y may yn ddiddadl genn i mai PENGWERN (Shrewsbury), penn tref yr Amwythig, a fuaser brif ddinas fwyaf cyfleus i Gymru; a hwyrach may Pengwrn a fydd-hi etto yn y dyfodol pell: ond, ar hynn o bryd, y may yn rhaid iddi fod yn nes i For y Gorllewin.

Yn ail, Fe ddyler brif ddinas fod nid yn unig ynghanolbarth Cymru, ond ond hefyd mewn ardal Gymreigaidd ei hiaith ai defoda, ac heb fod yn neppell or mann lle y may pedair tafodiaith Cymru, sef tafodiaith Gwynedd, tafodiaith Powys, tafodiaith Gwent, a thafodiaith Dyfed, yn ymgyfarfod. Y mae ir pedair tafodiaith hynn en rhagorieytha yn gystal au diffygion; ac y may yn wiw ir brif ddinas fod mewn mann lle y gall-hi gyfrannogi o ragorieythar pedair, ac nid mewn mann lle y bydd-hi yn rhoi mantais i un dafodiaith i orfod ar y tair tafodiaith arall. Y may iaith lafar Cymru ymhell o fod yn unffurf; a thrwy osod y brif ddinas yn agos i gyffiniar pedair talayth a enwyd y geilld yn esmwythaf ei gwneyd yn unffurf. Heb law hynny, y may Cymry y pedair Talayth hynn yn gwahanieythu yn fawr o rann eu cymmeriad; ac wrth osod y brif ddinas ynghyrraydd dylanwadar pedair talayth, fe ellid disgwyl iw thriogolion gyfuno ynddyn eu hunain, a hynny yn weddol gymmesur, holl deithi a rhinweddar genedl.

 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0481) (tudalen 7)

(x7) Yn drydydd, Fe ddyler brif ddinas fod mewn mangre y bydd yn hawdd myned iddi o wahanol gyfeiriada. Os bydd mynyddodd ne frynia oi hamgylch, fe ddyle fod ynddyn amryw fylcha llydain, a chydwastad g iseldiroedd Cymru, fel y galler gwneyd y brif ddinas yn bryffwnt ffyrdd heyarn a ffyrdd cyffredin y wlad.

Yn bedwerydd, Hi a ddyle fod mewn ardal y bo digon o le iddi, ymehangu; canys hyd yn noyd pe dewisid tref fechan yn brif ddinas, y mae yn debygol yr ay-hi yn y mann yn dref fawr, os nad y fwyaf Ynghymru, - yn enwedig os bydde-hi yn eisteddfar lywodrayth. Os bernir fod grym yn y gosodiad hwnn, yna y may yn rhaid cau allan Abertawe, Llanidloys, Dolgella, a Ban-gor, hyd yn noyd pe na bae un rheswm arall yn eu herbyn.

Yn bummed, Fe ddyler brif ddinas fod mewn sefyllfa fanteisiol i iechid ei thrigolion - os yw bosibl, ar dir i ogwydd tuag afon fawr. Ni raid colli amser i brofi fod iechid pobl yn dylanwadu nid yn unig ar eu moysa ond hefyd ar eu dealltwriath.

Yn olaf, Y may yn wiw ir dref a wneir yn brif ddinas ryw hen hanes ne draddodiad fod Ywain Glyndŵr, pan oydd-o yn ceisio gwneyd y Dywysogayth yn Gymru rydd ac yn Gymru gyfan, wedi cynnal senedd ym MACHYNLLETH, yn gwneyd y dref honno mor ddyddorol ir Cymry ag unryw un ynghanolbarth y wlad; a chann fy mod yn son am Machynlleth, mi allaf ddweyd ei bod hi, yn fy marn i, o ran ei safle ac amryw betha eryll, mor gyfaddas i fod yn brif ddinas ag unryw dref Ynghymru. Y may yn wir mai tref go fechan a marwaidd ydyw hi ar hynn o bryd; ond nid pa beth ydyw-hi syn bwysig, eithr pa beth a ellir ei wneud ohoni. Y may ar lannar Ddyfi yn ardal Machynlleth le i ddinas fawr a gwych; a dinas fawr a gwych a fydde yno cyn hir, pe codid yno senedd- dy i wneuthur deddfa, a barnedigeytha i Gymru.

Pa dref bynnag a ddewiser yn brif ddinas, y may yn sicr yr eiff honno yn ddinas fawr, - er nad oes dim rhaid iddi fod y ddinas fwyaf yn y wlad, mwy nag y may Washington y ddinas fwyaf Ynhaleytha Unedig yr Americ. Dinasodd wedi eu gwneyd yn brifddinasodd o blegid ei safle fanteisiol ar y pryd, ac nid dinasodd wedi myned yn brifddinasoedd o blegid eu maintioli, ydyw y rhann fwyaf o brifddinasodd Ewrop. Ar y cyntaf, yr oydd y brif ddinas mewn llawer teyrnas yn llai eu maint na llawerodd o ddinasodd eryll yn yr un wlad. Fe adeiliwyd Berlin ar forfa tywodlyd, a St. Petersburg mewn cors anghyfannedd; ac feu gwnayd yn eisteddfar llywodrayth, pan oydd dinasodd mwy a hynach na hwynhwy yn bod yn Rhwsia a Phrwsia. Nid myned yn brifddinasoedd am eu bod yn ddinasodd mawrion a wnayth Berlin a St. Petersburg: yn hytrach myned yn fawr a wneythan am eu bod yn brifddinasodd, sef yn eisteddfeydd y llywodrayth. Y may Cayr Dyf yn ewyllysio cayl ei chydnabod yn brif ddinas

 

 

 

 


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 0482) (tudalen 8)

(x8) Cymru, am mai hyhi ar hynn o bryd yw y ddinas fwyaf, - yr hwnn yw y rheswm gweylaf y gellir meddwl am dano. Fe fydde yn llawn mor resymol iddi deyru y dylid cyfrif Ardalydd Bute y dyn mwyaf Ynghymru am mai efo yw y dyn mwyaf ei gyfoyth. Diolch i drysora Morgannwg a Mynwy, fe bery Cayr Dyf yn dref fawr hyd yn noyd pe nas gwnelid hi yn brif ddinas; canys hyhi ydyw Marseil ne Antwerp Cymru. Ymfoddloned, gan hynny, ar ei braint, heb chwennychu bod hefyd yn Baris ne Frssel Cymru. Y may arnom eisia mwy nag un dref fawr Ynghymru, ac un yn agosach ir Gogledd na Mor Hafren. Rhodder, gan hynny, fantais i ryw dref Gymreig arall i fyned yn fawr, trwy ei gwneyd yn brif ddinas y Dywysogaeth ac yn eisteddfar llywodrayth.

Ni fynnwn i ddadla yn rhy gyndyn dros Fachynlleth, nac un dref neilltuol arall; ond yr wyf yn teimlo yn gryf y dylen prif ddinas fod yn rhywle ynghanolbarth Cymru. Fe fyddei gosod yno yn ffordd effeithiol i dorri nid yn unig ar y pellter ffordd, ond hefyd ar y pellter teimlad, sydd rhwng De a Gogledd. Yr wyf yn credu y galle crefyddwyr wneyd rhywbeth i ddwyn dau benn Cymru yn nes at eu gilydd. Pa beth syn rhwystro yr Henurieythwyr Cymreig i rannu Cymru yn dair talayth eglwysig, fel yr oyddid gynt yn eu rhannu, yn wladol; sef yn dalayth Gwynedd, talayth Powys, a thalayth y Deheubarth? Wedi trefnu tair Cymdeithasfa, yn lle dwy, fe fydda raid cymmeryd darn or Gogledd a darn or De i ffurfio talayth Powys; ac felly fe ellid disgwyl i Dde a Gogledd garu Powys, ac i Bowys garu De a Gogledd. Yr un ffunud, os rhaid i Eglwys Loygr wrth bedair escobayth Ynghymru, pa beth ai rhwystra yn y mann i wneyd yr escobeytha hynny yn ogyfartal hen daleytha Gwent a Dyfed, Powys a Gwynedd. Os myn yr Eglwys Sefydledig ar ol ei gwneyd yn Eglwys Rydd, ac os mynn yr Eglwys Gatholig, wneuthur Cymru yn archesgobayth yr wyf yn gobeitbio y bydd llys y ddau archescob ynghanol y wlad, yn agos i hen dref ag iddi hen hanes. Yr wyf fi yn ddigon hayl fy mryd am calon i ddymuno llwyddiant unryw gyfundeb crefyddol a ddyfeisio ffordd i gyfanu Cymru ac iw chadw yn Gymru Gymreig.

EMRYS AP IWAN

 

 

 






 

Adolygiadau diweddaraf: Ddd Mawrth 24 07 2000, 2005-09-21, 2007-04-11
Sumbolau arbennig: ŷ ŵ Nodlyfr 396

Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA


Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats