1271k Gwefan Cymru-Catalonia / la Web de Galles i Catalunya. MYNYDAU HAMDDENOL: AIL LYFR NATHAN WYN. Ystrad-Rhondda:
Cyhoeddedig ac ar werth gan yr Awdwr. TREORCI A THONYPANDY: Argraffwyd gan Evans a Short, Howard Street. Blwyddyn 1905


http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_028_nathan_wyn_1905_1_1271k.htm
Cysylltwch ni trwyr llyfr ymwelwyr:
YMWELFA

0001z Y Tudalen Blaen

..........1863c Y Porth Cymraeg

....................0009k Y Gwegynllun

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon)

........................................y tudalen hwn / aquesta pgina


..

 

 

 

 

 

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles
The Wales-Catalonia Website


Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

Mynydau Hamddenol
Nathan Wyn (1905)

RHAN 1 - CERDDI

 



(x0.5) MYNYDAU HAMDDENOL: AIL LYFR NATHAN WYN.
Ystrad-Rhondda:
Cyhoeddedig ac ar werth gan yr Awdwr.
TREORCI A THONYPANDY:
Argraffwyd gan Evans a Short, Howard Street.
1905

 

Tudalennau wedi eu gwneud mewn teip bras:

*0001 *0002 *0003 *0004 *0005 *0006 *0007 *0008 *0009 *0010 *0011 *0012 *0013 *0014 *0015 *0016 *0017 *0018 *0019 *0020 *0021 *0022 *0023 *0024 *0025 *0026 *0027 *0028 *0029 *0030 *0031 *0032 *0033 *0034 *0035 *0036 *0037 *0038 *0039 *0040 *0041 *0042 *0043 *0044 *0045 *0046 *0047 *0048 *0049 *0050 *0051 *0052 *0053 *0054 *0055 *0056 *0057 *0058 *0059 *0060 *0061 *0062 *0063 *0064 *0065 *0066 *0067 *0068 *0069 *0070 *0071 *0072 *0073 *0074 *0075 *0076 *0077 *0078 *0079 *0080 *0081 *0082 *0083 *0084 *0085 *0086 *0087 *0088 *0089 *0090 *0091 *0092 *0093 *0094 *0095 *0096 *0097 *0098 *0099 *0101 *0102 *0103 *0104 *0105 *0106 *0107 *0108 *0109 *0110 *0111 *0112 *0113 *0114 *0115 *0116 *0117 *0118 *0119 *0120 *0121 *0122 *0123 *0124 *0125 *0126 *0127 *0128 *0129 *0130 *0131 *0132 *0133 *0134 *0135 *0136 *0137 *0138 *0139 *0140 *0141 *0142 *0143 *0144 *0145 *0146 *0147 *0148 *0149 *0150 *0151 *0152 *0153 *0154 *0155 *0156 *0157 *0158 *0159 *0160 *0161 *0162 *0163 *0164 *0165 *0166 *0167 *0168 *0169 *0170 *0171 *0172 *0173 *0174 *0175 *0176 *0177 *0178 *0179 *0180 *0181 *0182 *0183 *0184 *0185 *0186 *0187 *0188 *0189 *0190 *0191 *0192 *0193 *0194 *0195 *0196 *0197 *0198

(x-vi)
NODIAD.

Dilynwyd orgraff y Swyddfa yn y llyfr hwn, gydag ambell i eithriad, megis yn nheitl y llyfr MYNYDAU HAMDDENOL. Gofynwyd i ni droion a throion, paham y gosodem ddwy y yn gair mynydau, yn lle munydau, neu mynudau ? Ein hatebiad bob amser ydoedd, mai felly yr oeddem wedi arfer gwneyd holl ddyddiau blynyddoedd ein heinioes. An prif awdurdod dros hyny ydoedd Dr. Roger Edwards; y llenor medrus a choethedig hwnw, golygydd y Drysorfa am flynyddoedd meithion, a chyd-olygydd y Traethodydd. Gwel ei sylwadau adolygiadol yn y Drysorfa am Gorphenaf, 1864.

Ni fynem er dim yngan gair anmharchus am orgraff Rhydychen, nac unrhyw orgraff arferedig arall; eto prin y tybiwn fod amryw ymddiheuriad yn ddyledus oddi wrthym yn y cyfeiriad hwn am ddilyn llenorion o urddas a safle fel W. Owen Pughe, Ysw., LL.D.; Parchn.
Lewis Edwards, M.A., D.D.; Wm. Rees, D.D. (Hiraethog) Roger Edwards, D.D. Wm. Williams (Caledfryn), &c., &c.

YR AWDWR.

(x-vii)
EGLURHAD.

Awgrymwyd teitl y llyfr hwn, MYNYDAU HAMDDENOL, gan y ffaith mai ar adegau byrion a phrinion or fath, y cynyrchwyd ac y cymhlethwyd yn nghyd y sydiadau a gynwysir ynddo. Er hyny, bu yr awdwr ar achlysuron neillduol dan orfodaeth i gymeryd benthyg oriau cwsg hyd fynydau mn y boreu, i orphen aml un or cyfansoddiadau meithaf.

Nid ydym yn dl ein hunain yn gyfrifol am y dewisiad or testynau i ganu arnynt. Y mae y rhai hyny oll yn eiddo i Bwyllgorau Eisteddfodau a Chyfarfodydd Llenyddol. Yr oedd hyny, i fesur mwy neu lai, yn anfanteisiol i ni; eto teimlwn ein bod yn dra rhwymedig ir hen sefydliadau anwyl a gwasanaethgar hyn. Rhwng bodd ac anfodd, ar gais rhai on cyfeillion goreu, gollyngwyd un darn i fewn i hwn ag oedd wedi ei gyhoeddi yn ein Llyfr cyntaf, yr hwn sydd wedi ei lwyr werthu allan er ys mwy nag ugain mlynedd.

Pell ydyw cynwysiad y Gyfrol o fod cn loewed a gorphenedig ag a dymunid iddi fod. Mae rhai or darnau wedi eu cordeddu ddeugain mlynedd yn ol, ar gychwyniad ein gyrfa Eisteddfodol; ac ereill ar wahanol adegau or tymhor hwnw hyd yn awr.

Ni fynem er dim awgrymu ei bod yn ddifeius, na bod y caneuon yn cynwys unrhyw deilyngdod uchel fel barddoniaeth; ond os gallant fod o rhyw gymaint o fudd a mwynhad ir neb au darllenant, bydd ein hamcan wedi ei gyrhaedd.

Yr ydym yn dra diolchgar i amrywiol gyfeillion am y cynorthwy parod a roddasant i gasglu enwau tuag at ddwyn y Llyfr drwyr Wasg.

Yn rhwymau Cn ac Englyn,
Yr eiddoch yn bur,
YR AWDWR.
YSTRAD-RHONDDA, Chwefror, 1905.

(x-viii) CYNWYSIAD.

Beddargraff Mr. E. Morris, y Banc, Dolgellau

58

Bedd Moses

100

Carnedd Twyn Bryn Beddau

85

Castell Caerffili

127

Cerddoriaeth Anian

148

Crist yn y Pretorium

51

Coffi Tafarn Tredegar

191

Codin Forau

25

Doh, Me, Soh, Doh

179

Dos, na phecha mwyach!

10

Dr. Herber Evans

59

Dyoddefaint y Groes

175

Dydd Nadolig yn Nghwm Rhondda

144

Einion Wyn or Hafod Ddu

1

Estyniad yr Etholfraint

183

Gofid

163

Goleuni Trydanol

147

Glanfa Lerpwl

36

Glofar Navigation, Treharris

126

Gwraig Lot

199

Hen Wron Tirion Horeb

129

Henaint

158

Hiraeth

122

Ioan Fedyddiwr yn Ngharchar

103

Llaw Rhagluniaeth

138

Lliwiau

154

Mam

126

Meibion a Merched Cerdd

83

Mr o Gn yw Cymru Gyd

152

(x-ix) Nodaur Ty^ Anniben

157

O Fn i Fynwy

104

Os ydwyt ti

150

Pen Pych

34

Pontbren y Gelli

165

Principal Edwards, Bala

88

Spurgeon

28

Suddiad yr Elbe

171

Tangnefedd

42

Telynegion y Blodau

5

Telynegion y Modrwyau

19

Tiriondeb.

155

Trachwant

83

Twr Jonadab

144

Twr Llundain

155

Tydfil Ferthyres

136

Y Barry Dock

199

Y Berllan

4

Y Bugail

159

Y Bugail

177

Y Cadfridog De Wet

184

Y Cadfridog Gordon

183

Y Cadfridog Wolseley

184

Y Chwarelwr

151

Y Cristion Cystuddiedig

27

Y Ddeilen

147

Y Ddeilen Brudd Olaf

179

Y Diacon Pur

185

Y Dyn Hunanol

161

Y Fam

42

Y Ffynon

106

(x-x) Y Galon Galed

149

Y Goedwig

191

Y Grwgnachwr

90

Y Gweledydd

77

Y Gwlithyn

85

Y Gwybedyn

196

Y Lleuad...

95

Y Masnachwr Cristnogol

86

Y Meddwyn

180

Y Morwr yn y Dymhestl

134

Y Mr

177

Y Mwyai Fai Parotai Feio

196

Y Mynedol

166

Y Pegwn Gogleddol

101

Y Pellseinydd

174

Y Pererin Blin

175

Y Sabbath

11

Y Tafod

158

Y Wenol

122

Y Wenynen

5

Yr Albanau

66

Yr Amddifad

159

Yr Awrlais

10

Yr Eira

174

Yr Ymfudwr Cymreig

193

Yr Ymgeisydd Annibynol

52

Yr Ysglemyn

86

Yr Ysgol Sabbothol

125

Yr Ystorm

157

Ymddiried yn yr Iesu

124

Ysgol Trewilliam

181



(x1)
MYNYDAU HAMDDENOL.

EINION WYN OR HAFOD DDU.
BUGEILGERDD.
Eisteddfod Genedlaethol Bangor, 1902.
(Argreffir gyda chaniatad Cymdeithas yr Eisteddfod.)

Anwylyd fy nhelyn yw gwynaf fachgenyn
O Hafod Ddur Berwyn, hen dyddyn di ail;
Fry hwyliaf ir aelwyd, ac holaf lle gwelwyd
Un anwyd a fagwyd yn fugail.

Ty^ cynes t cawnog o gylchoedd gwyngalchog,
Dan ddringwydd blodeuog nid euog or du;
Hen dyddyn dedwyddaf y cewri cywiraf,
Ffyddlonaf ac hiraf iw caru.

Yn benaf bu Einion o gydnerth wyr gwydnion,
Yn mythod amaethon ei gofion a gwyd;
Ai hanfod ddigwynfan yn dwr ac yn darian,
Iw gorlan yn gyfan a gafwyd.

Esgeiriog was gwerin na flysiai feluswin,
Tywysog yr eithin a brenin ei braidd,
Erlynwr i lwynog hyd drumaun bell dremiog,
Ai glog yn oludog o wladaidd.

Nis carai seguryd, na moeth, nac esmwythyd,
Ai waith yn ddedwyddyd a gwynfyd di gl;
Drwy anial dir unig in gynar ei ganig,
Mor ddiddig ar ewig ar awel.

Hir oedair ehedydd yn rhuddaur boreuddydd,
Hudlonol delynydd, dieilydd ci dn;
Ond dinod ar dwynau ac unig glogwynau,
Mwy borau ei wenau oedd Einion.

(x2)
Rhoes anian rosynau ireiddiaf iw ruddiau,
Fel addurn y borau ar ruddiau yr Haf;
Un oeddynt rinweddau ei fuchedd ai fochau
O liwiau a doniau dianaf.

Fe heliodd feddyliau y grug ar moel greigiau,
A rhedyn di-flodau y llethrau, ar llus;
Nefolaf awelon gai eilwaith iw galon,
Yn dewion oi sawrion cysurus.

Yn adeg poenydiau digofaint Gauafau,
Tra penaur mynyddau gan ofnau yn wyn;
Ei acen fywiocaf iw braidd oedd bereiddiaf,
Ar uchaf grib oeraf y
Berwyn.

Pur feudwy profedig y mynydd llwm unig,
Yn grwydryn pellenig, ai dalfrig yn der;
Ai gw^n heb amgenach, o anian ffyddlonach
A challach na bodach di bader.

Yn wyneb gogonedd anhygyrch unigedd,
Mor llwm ydyw mawredd a bonedd y byd;
A natur syn hwtio rhodreswr di-roeso
A fyno oreuro ei weryd.

Liw nos, y gln weision ac hwyl ar eu calon,
Ddeonglent freuddwydion, rhai gwirion di-ged;
A gwael ofergoelion yn haeru fod oerion
Ysbrydion drwyr cloion yn clywed.

Wy^r difyr eu deifion o ddoniol ddiddanion,
Yn carur encilion yn union eu nd;
Holl chwerwedd llechwrus y brochwynt brawychus
Oedd felus ar wefus yr Hafod.

Doi Nain o dan henaint a gair am hen geraint
A gadd gan ei rhiaint, er cymaint y cwyn;
Ir niwl yr ai n welw ai charol yn chwerw,
Ai sylw ar farw rhyw forwyn.

(x3) Yn adeg fy nheidiau, arferid ar forau,
Priodi cariadau, ar gampau di-gl;
Rhaid oedd ir gwr diddan deg erlid iw gorlan,
Ei rian, drwy duchan diochel.

Or Gaerwen, ar gariad bugeilydd bu galwad,
A chododd Angharad ar doriad y dydd;
Ac yna, fel gwenol air eneth wirionol
Ar ebol o faenol i fynydd.

Lleolwyd Llewelyn, gryf irlanc ar ferlyn,
Ar gamp iddo wedyn oedd dilyn a dil;
Oi olwg yn hwylus air hoeden ddireidus,
Ar ffroenus farch nwyfus anhafal.

Helbulol ebolyn! naid echrys mewn dychryn
A roes dros y dibyn i lin oedd is law;
Drwy orwyllt weryron hawdd fynodd y fanon,
Ir eigion di dwnion o danaw.

Yn ol o dan heulwen or gorwel ir Gaerwen,
Ni welodd y bachgen y feinwen yn fyw;
A dal mae du elyn neu ellyll annillyn,
Yn ddychryn ir tyddyn hyd heddyw.

Ar ddenol rudd Einion y gwelid argoelion
O gynhwrf ei galon wrth sn am swyn serch;
Iw bryd doin bur wedyn, o dyfiant di-wyfyn
Ddau ddillyn hud-rosyn o draserch.

Y lanaf Eiluned a garain agored,
A ffyddlon ir addfed adduned oedd hon
Ar feinir iw fynwes gyfriniog fur hanes,
Yn gynes fugeiles ei galon.

Nain ddodwyd yn ddedwydd yn nghyfres anghofrwydd,
Mewn hedd diwaradwydd yn gan-mlwydd ac un,.
Ar aelwyd lle treuliodd ei heinioes, pan hunodd,
Oi bodd a waddolodd iw heilun.

(x4)
Bun aelwyd heb niwlen ddigamwedd o gymen,
A chariad ac awen yn ben ynon bod;
Ni welwyd gan heulwen, syn dlysni hyd lasnen,
Liw cynen ar hufen yr Hafod.

Hen geraint fun gewri, diwyrog fel deri,
Au hanes heb lwydni drygioni na gwarth;
Ni fynent am fynyd, ir anfwyn ar ynfyd,
Ymyryd bywyd y buarth.

Ond deuodd du Aua o gorwynt ac eira,
Y Gauaf gerwina wnai gladdfa or glyn:
Ac Einion, gu enw, yn nghanol ing hwnw
Yn welw fu farw ar Ferwyn!

Dychwelwyd o chwilio yn dyner am dano,
Ac Einion er cwyno a cheisio ni chaid;
Hyd fronydd di fraenar e dduodd y ddaear,
Gan drydar a galar bugeiliaid.

Iach haul a ddychwelodd, rhwysg eira wasgarodd,
Ar marw ddadguddiodd pan wenodd yr hin:
Roedd oen, medd yr hanes, yn fwyn ar ei fynwes -
Anghynes hedd-loches ddilychwin.

Eiluned ddilynodd, a galar ai gwelwodd,
Ei chalon a dorodd, a chefnodd oi chur;
Di wylo daweledd y fynwent glaf anedd,
Roes fedd ir dialedd ar dolur.

Y BERLLAN.
Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl, 1884.
(Argreffir gyda chaniatad Cymdeithas yr Eisteddfod.)

Cyfoethog, liwiog, chwareule Awen,
Bur oll ei nwyddau ywr Berllan addien;
Natur yn doraeth yn trin daearen,
Fewn hon a hongiodd ofynion angen
Planigfa rhagorai gwn, - darlun byw
Ir oesau ydyw o rasau
Eden!

(x5)
Y WENYNEN.
Eisteddfod yr Ystrad, 1885.
Ymloni yn nheml anian - yn hoenus
Wnar Wenynen fechan;
Mwynha waith a myn weithian
Olud ml y blodau mn.

TELYNEGION Y BLODAU.
(Unrhyw bum Blodeuyn.)
Eisteddfod yr Ystrad, 1885.

1.- LLYGAD Y DYDD.

i.
Flodeuyn tlws, Haf wystlai fri,
Byth arnat ti ath hanes;
Beth bychan, dl, ai llonin gwedd
Ar fin y bedd ywth neges?
Flodeuyn pr, flodeuyn gwyllt,
Dy sathru hyllt ein mynwes.

ii
Flodeuyn gwyl, ath lygad cun,
Heb, ynddor un brycheuyn
Pr huno wnei, cauth amrant lon,
Ath ben ar fron y flwyddyn;
Flodeuyn hoff, flodeuyn bach,
Wyt fyw ac iach bob Gwanwyn.

iii.
Y nos ath gr, flodeuyn Mwyn,
Maeth lond o swyn iw chymell:
(x6) Cusanar wawr dy dyner rudd,
Ar ddrws ei chudd ystafell;
Flodeuyn hardd, flodeuyn swil,
Pwy luniodd ffril dy fantell?

iv.
Cest gywrain wisg o wynion ddail,
Heb un oi hail mewn tlysni;
Dy harddaf ffyrdd, ath arliw prid,
Gwyd wrid ar ael y lili;
Flodeuyn tg, flodeuyn gwyn,
Pob dl a bryn goroni.

II. Y LILI.

i.
Canfu geneth Lili ferth,
Lili dlos y drysni;
Ac wrth redeg at y berth,
Canfu fwy o swyn a gwerth
Ei naturiol dlysni;
Lili, lili, lili wen,
Lili dlos y drysni.

ii.
Dwedair eneth-toraf gain
Lili dlos y drysni;
Dwedair lili: pigar drain,
Gochel di dy ddwylaw glain
Tra yn boddioth flysni;
Lili, lili, lili wen,
Lili dlos y drysni.

iii.
Cipiair eneth yn ei blys,
Lili dlos y drysni;
(x7) Cafodd bigad yn ei bys,
Rhedodd adref yn ei brys
Heb weld fawr oi chlysni;
Lili, lili, lili wen,
Lili dlos y drysni.

III.-Y RHOSYN.

i.
Urddasol deyrn perlysiaur ardd
Wyt ti, flodeuyn balmaidd;
Ymgrymar gwull yn dyrfa hardd,
Oth flaen mewn ysbryd gwylaidd;
Wyt oll yn oll, heb wall na bai,
Pwy fedra lai nath ganmol?
Rosyn coch, rosyn coch,
Mae gwrid dy foch yn swynol.

ii.
Gwyl flodaur grug ar eithin mn,
Edmygant liw dy hugan;
Diwniad yw dy fantell ln
Fel gwisg Offeiriad Anian;
Os nad ywth swyn o hir barhad,
Cei feirdd pob gwlad ith foli;
Rosyn gwyn, rosyn gwyn,
Lliw teyrn y llyn ar camri.

iii.
Eiddigus yw y blodau cu
Oth dlysni di ath symledd;
Pan wywar gwull oth gylch yn llu,
Wyt lawn o berarogledd;
Os pigyn llym geir wrth dy fn,
Myn rhai wneyd son am dano;
Rosyn brith, rosyn brith,
Dan berlau gwlith yn dawnsio.

(x8)
IV.-Y FRIALLEN.

Croesawur dydd bob Gwanwyn gwyrdd,
A gwylior nos ai swynion fyrdd,
Mor ddiflin wnar friallen;
Cudd lechu wna dan lwyn o ddrain,
Rhag tanbaid wres yr heulwen;
Friallen wyl, friallen gain,
Friallen dlos liwr hufen.

ii.
Daw gwrid dros ael pob blodyn brith,
Pan genfydd bon dan goron wlith,
Wrth fn y clawdd mor llawen;
Ceir ffurf ei gwisg, a swyn ei lliw,
Fel eiddo blodau Eden;
Friallen deg, friallen wiw,
Friallen dlos liwr hufen.

iii.
Ffieiddio trwst y daran froch,
Ac ymffrost balch y rhosyn coch,
Wnar ddistaw hardd friallen;
Oi gorsedd werdd wrth odreur berth,
Ysgydwai theyrnwialen;
Friallen fwyn, friallen ferth,
Friallen dlos liwr hufen.

iv.
Doed fel y dl, ar deg a gwlaw,
Gyr brudd-der bron ir fynwent draw
At flodau mwy aflawen;
A chario blwch perarogl bon
Wnar awel dan ei haden;
Friallen fyw, friallen lon,
Friallen dlos liwr hufen.

(x9)
V.-BLODEUYN Y GLASWELLTYN.

Dirf flodeuyn! Perl digymar
Coron hardd teleidion daear;
Uwch dychymyg yw clodforedd,
Myrr a balm dy berarogledd;
Gwyrdd ac ir ywth goesen ddillyn,
Mewn swyn a bri,
Mor llawn wyt ti,
Hoff flodeuyn y glaswelltyn.

ii.
Dewis flodyn cylch pedryfan,
Duwies hud ath hawlian gyfan
Ar dy ddail mewn lliwiau tyner,
Ceir swyn y nef ai hysblander;
Arnat gwenar haul yn eglur,
Ceir bri pob gardd,
Yn ddwyfol hardd,
Gymhlith, drafflith, drwy dy natur.

iii.
Rhaid ir eiddew llesg ei elfen,
Roi ei fraich am wddf y goeden
Bydd y gwinwydd farwn gelain,
Heb gael help iw dal au harwain;
Tyfi dithau heb gynorthwy,
Mor deg dy brid,
Mor hardd dy wrid,
Led-led byd wyt ganmoladwy.

iv.
Maeth ogoniant braidd yn ormod,
I barhau am ddau ddiwrnod;
Ambell gawraidd gyfaill flodyn
Hawlia fyw am haner blwyddyn;
(x10) Tithaun gwywo ar dy wely,
Mewn byd mor groes,
Br yw dy oes, -
Methu byw hyd bore fory.



YR AWRLAIS.
Eisteddfod Gadeiriol Bodringallt, 1899.

Y mwyn Awrlais am iawn erlyn - tror haul
Trwyr wybr faith a dillyn
A llwyr deg holl oriau dyn,
A noda ir mynydyn.



DOS, NA PHECHA MWYACH.
Eisteddfod Ystrad-Dyfodwg, 1889.

Yn nghyntedd teml gysegredig Ir
Y safai gwraig yn ofnus ac yn brudd -
Mor fud, heb yngan gair, ai dagraun fr
Yn araf lanw dros ei gwelw rudd;
Cyhuddwyr hon ai gwysient hi trwy drais,
Iw heuog-farnu yno gan ei gwaelach;
Tra ar ei chlust y torodd tyner lais,
Gan sibrwd wrthi - Dos, na phecha mwyach.

Ai phen yn pwyso ar ei mynwes brudd,
Mewn syn-fyfyrdod tremiai tuar llawr;
Fel prawf o ingol friw ei chalon gudd,
Anobaith rithiai ger ei bron yn awr:
I holl reolau mn y Ddeddf bob un
Yr hawlid bywyd glan a mil perffeithiach -
Ger bron y Ceidwad gwridair Ddeddf ei hun
Pan fwyn ddywedodd - Dos, na phecha mwyach.

(x11)
Plethedig oedd ei dwylaw ar ei bron,
Ai thrwchus hirllaes wallt fel haner nos,
Drosglwyddai brudd-der bedd iw llygad llon!
Ond torodd gwawr, - tywynodd heulwen dls
Ar achos blin y wraig drwyr cyntedd trist,
Er fod euogrwydd arnin gwasgun drymach;
Dyferiad diliau ml dros wefus Crist
Iw chalon oedd - Dos, na phecha mwyach.

Dal sanctaidd bresenoldeb Mab y Dyn
Oedd ormod i fucheddau llawn ystaen;
Ei brwnt gyhuddwyr hi, o un i un,
Ddiflanent fel drychiolaeth oll oi flaen;
I hil syrthiedig, cuog, aflan rai,
Mae gobaith etifeddu bywyd purach;
I ninaun rhad maddeua Duw ein bai
A dywed wrthym - Dos, na phecha mwyach.


Y SABBATH.
Awdl Gadeiriol Eisteddfod Mountain Ash, 1882.

O! sancteiddiol ddwyfol ddydd, - a di-stwr
Aurora i Luniwr ar ei ael lonydd;
Derbynia daear beunydd, - eneiniad
Y dyfnaf gariad fewn ei fagwyrydd.

Duw, cyn bod cn y bydoedd,
Ynddo ei Hun yn Dduw oedd;
Heb un llais o boen na llid,
Idd ei nefoedd yn ofid;
Dydd na nos nid oedd, na neb
Iw weld er tragwyddoldeb;
Difai gyfandir dwyfol, - heb hanes
Seren ar fonwes yr annherfynol!



(x12)
Ond i fys nodai Efe, - i fydoedd
Eu dyfodol gartre;
Arfaethodd, rhagluniodd le
Eu goglud yn y gwagle.

O fr digeulan ei fwriad golau,
Rhedai rheolaidd raiadr o heuliau
Hyd nef ddihalog; dynai feddyliau
Yn risial addurn o wir sylweddau!
Olion o ddwyfol ddoniau, - a roddodd
Y llaw ai gwreiddiodd yn lliw eu gruddiau.

Wedi gwaur wybrenaun brid - braich fy Nr
Ni wyddai flinder neu ddeifiol wendid!
Ni fu rhaid iw Fawrhydi - adoi waith
Hyd forau unwaith er adfer yni.

Ond wedi gorphen y ffurfafenau,
Au llond o addurn, a llunio dyddiau;
A rhoi digonedd o wridog wenau,
I dirion wyneb ein daear ninau -

Yn Ei hedd ymlonyddodd, - a Sabbath
O seibiant gysegrodd;
Ei ddeiliaid newydd alwodd - iw fwynhad,
A mr addoliad y myrdd a hawliodd.

Iw foddio Ef, ufuddhau - iw alwad
Dyner ddylwn inau;
I i Dydd Gwyl y Gwyliau, - estynodd
Y llaw beiriannodd arddull wybrenau.

Fyth
nis caf wythnos gyfan - i holi
Helynt aur ac arian;
Heb deimlo rhyw gwyno gwan, - am well maeth
O fewn tiriogaeth fy natur egwan.

(x13)
Diwyd wyf dan frwd huan - yn yr hwyl
Nes fy nhreulio allan;
Wedi dioddef, daw diddan
Sabbath glwys ai bethau glan.

Dyry loniant ar lwynau - y gweithiwr,
Yn ei gaeth rwymiadau;
Yn syth feunyddiol, dros waith fynyddau,
Ymholai galon am Wyl y Gwyliau;
Disiglo ydynt y disgwyliadau,
Am y dymunol adforol forau;
Maei gofion dirion tran y pellderau
Yn rhoi dedwyddwch ar hyd y dyddiau;
Disgwyl ei anwyl wenau, - ir fron gaeth
Syn llawn hudoliaeth - syn well na diliau.

Dydd enaid ai ddaioni - dihafal,
Iw lonydd gynal ai lawn ddigoni;
Ei gryf ddylanwad geir i foddloni
Alltud ar anial llwyd ei drueni;
Duw oi fodd syn rhoddi - y sypiau da,
Sydd fywiol urddas iiv ddwyfol erddi.

Yn ddibaid, enaid anwyl,
Cadwr fendigedig Wyl;
Addola Dduw! wele Ddydd
Nofiar nef ir anufudd!
Cawn orphwys heb bwys y byd - ar ein bron,
1 dorin calon ai droion celyd.

Rhoddodd Ir ar ddydd arall - ddigonedd
Gwyn in cadwn ddiball;
O! cred, wr, y ceir di-wall
Ddawn dy Dduw yn dy ddeall.

Ar hwnw dry ei enaid
I ddorau hwn, ni bydd rhaid;
(x14) Ni wel eisiau na loesion
O gadw Gwyl anwyl In;
Ysbryd llwydd yn ddedwydd ddaw
I ddilyn gwaith ei ddwylaw;
Disgyna gwlith bendith bur
Hyd fyw lygaid ei flagur;
Llawnder da er llonder dyn
Gyrch amod y gorchymyn;
Ni raid hel ar y dolydd
Am fanna tra daliar dvdd;
Dognau hael - digon eilwaith,
A ddiddig geir ddyddiau gwaith;
I wael un dros Wyl enaid,
O lawr In pan ddelo rhaid
Bwrir obry or wybren, - iw ymyl,
Y bara engyl hyd lwybrau angen!

Dydd bendigedig ydyw,
An gorphwsyfa fwynaf yw!
Gwyl Nr! a phob mwynderau
Cysegredig wedi gwau.
Trylwyr dasg yw treulior dydd,
Heb gael olynol lonydd
Gan erch ddwndwr berwr byd,
Ai anhafal boen hefyd.
Atal rhawd gwaith dwylaw dyn
Yw ei nd bob mynydyn;
Wele i daw yn gwbl daeth
Twrf nadau blin trafnidiaeth.

Ffy pob trydar byddarol, - ac adsain
Ai gwawdsill watwarol;
Tr ddistawrwydd ystyriol
Deimlwn i gyd, mlaen ac ol.

Rhd rwyfus celf brid arafa, - ai chwyrn
Drogylch
arno beidia;
Gwawr y Dydd a gordedda,
Ai hyfryd wedd ffafrau da.

(x15)
Mae swn a chlych masnach lon - mor dawel,
Ni feichir awel nef i chwareuon;
Coleddir heddwch, cilia arwyddion
Llafur a thalent ei holl forthwylion;
Yn dawel lonydd daw ei holwynion
I fyw roesawi nef forau Seion;
Tran huno dan gysgodion - sancteiddrwydd,
Maen ddifyr ddedwydd mewn hedd freuddwydion.

Yr anifail tirion hefyd, - os heb
Sabbath ai esmwythyd;
Dwyn ei bwn dan ei benyd
A wnai, heb Wyl yn y byd.

Y Sul a roes oi hael rin, - ei gysgod
Dros hen fulod fyth-drawsion y Felin;
Yn chwai deg, y baich dyn, - am ychydig
Oddiar ysig ysgwydd yr asyn.

Ceffyl gwar - caffael gorwedd
Wnan felus mewn hapus hedd;
Or gw^ys ar drol gorphwyso, - gaiff ou stw^r,
Heb hanes gyrwr iw boenus guro!

Oi fawr nwyf yr anifail
Wyneba hoen heb ei ail.

Ar y Dydd hyfryd weddau, - y mwynheir
Cwmni In ai ffafrau;
Heb ei wyneb ai wenau,
Ewyllys gwr syn llesgu.

Ar y Sabbath, mor syber,
Swn torf o saint, rhif y sr,
O hyd geir yr adeg hon
Yn neshau tua Seion;
Dewis glod eu Hiesu gln
A leinwu bywiol anian.

(x16)
O! mor dirf wylaidd maer dorf a welaf,
Tua thy^ Ner ar eu taith yn araf;
Pererinion ffyddlonaf, - yn rheng dlos,
O du gwir achos y Duw Goruchaf.

Ty^ fy Naf haedda fuddiol - addoliad
Rydd elw tragwyddol;
Mae gwasanaeth myg, swynol, - a thanbaid,
Erioed im henaid yn dra dymunol.

In ai gw^yr, bob hwyr a borau - Sabbath,
Os heb hwyl, af finau
Ir addoliad; pr ddiliau
Nef y nef gaf lon fwynhau.

Y gweinidog yno gawn,
Oi hyawdledd eneidlawn,
Ai frin cyhoeddi fod hedd
Duw i ran y di-rinwedd.
Maen darllen yr hen hanes,
Ai riniau llawn er ein lles;
Wele y tg olud da,
Gwefr enaid a gyfrana;
Dwg urddas rhad rs yn rhydd
I afael yr anufudd,
A difyr ddy^d foroedd hedd
O gu ranaur Gwirionedd;
Dawn hwnw daniai enaid, - ac yn fflwch
Esbonia degwch ei ras bendigaid.

Plygion newyddion oi wirioneddau
O hyd or gwaelod syn dod ir golau;
En godidowgrwydd goda y dagrau
O donog lynoedd duon galonau;
Yr lawn ai ddwyfol riniau - ai seliodd,
Ai Dduwdod lanwodd ei dudalenau!
(x17) Ai fys dengys ef dynged
A hynt yr hwn ato rd;
Fei tryn hyf tuar nd, - egyr eilwaith
Aur ddr iw obaith mor ddiarwybod.

Dawn y gwr mae Duwn ei garu, - dania
Bob dyn wrth bregethu;
A didwrf gad y dorf gu,
Dan ogoniant yn gwenu.

Tinc anwyl y tonau cynhes - a rydd
Wefreiddia bob mynwes;
A thrwyddynt gobaith roddes
Lawer iawn o nefol wres.

Oi ras didrai, yr Iesu - ini ddaeth
A meddyginiaeth - mae modd i ganu.

Rhywsut Iawn yr Iesu tyner - welwa
Farwolaeth or pellder;
Rhyfedd wyrth! fe syrth holl sr
Cain y nef cyn n ofer!

Didwylledd, rhinwedd yr Iawnol - farw
Fe erys byth bythol;
O fynu hwn, nef yn ol, - ai rhyfedd
Agored fawredd gr edifeiriol.

Ar y llawr yn gwlychur llwch, - yn gyson,
Gln yw diferion glyn edifeirwch.

Oi warth gwel y gwrthgiliwr
O alar dwys wylar dwr;
Blina ar bla anwiredd,
Blina o hyd heb lawn hedd;
Anfad ffyrdd ynfyd y ffol
Adawa fel dyn duwiol;
Bob Sabbath y fath foethau
Mae yn awr yn eu mwynhau;

(x18)Ac hardd ydyw cerddediad
Teulur ffydd au rhydd fawrhad.

Dilyth swyn hudoliaeth sydd-yn blygion
O resi cryfion ar risiau crefydd;
Sain hynod rs Un yn Dri, - y Dydd hwn
Oi dy^ arwyddwn yn y daer weddi.

Eto maddeuant am weddiau - ni
Chawn er wylor dagrau;
Taerineb byth heb wanhau, - yn wastad
Dawdd yn mhob eiliad, waedd ein ymbiliau.

Diau nd holl ordinhadau - crefydd
Yw cryfion effeithiau;
Trar Sul ir dyn syn dwyshau
Nodwedd eu cyflawniadau.

Ar y Dydd Bedydd heb oediad, - addas
Weinyddir yn wastad;
Rhiniau gwir In ai gariad
Rd yn hedd or ordinhad.

Ar Bedydd a fydd yn foddion - o rs
Trwyr oesau yn gyson;
Nid dibwys i Eglwys In
Yw cynwys ei amcanion.

O naws hapus! yn y Swper - y ceir
Cariad mewn cyflawnder;
Ar daith, ei hirfaith arfer
Dl yn wych i deulu Nr.

Ar y Dydd - gwrid o heddwch - diysgog
Geir, a dihalog wawr o dawelwch.

A donior dyn ar ei daith - wna y Dydd
Hynod hwn ar unwaith;
Er na cheir o hyny chwaith,
I w^r heb wawr o obaith.

(x19)Pair gweled y pur o galon - fwyniant
Tufewnol yn gyson;
Maer Duw byw yn mhurdeb hon,
Ai gariad dan ei goron.

Aml daw ir ddifraw ddwyfron
Obaith am weld Sabbath Ion;
Anhafal rdd, nefol ryw,
Gwbledig y Beibl ydyw;
Gwyl y ceisiwn gael cysur,
Drwyr Ysgol Sabbothol bur;
Daw ei hathraw doeth i roi dawn
Anrhydeddus i rai diddawn;
O phiol o ddwyfol ddysg
Yf wledd o nefol addysg;
Ernes ir fynwes gaiff fyw - byth mewn bri,
Gydar flinedig dyrfa ln ydyw.

Ceir Sul ar fryn Caersalem
Nefol, a byth-dreiddiol drem
Ar swyn y nef geir hefyd,
Yn fr o Haf ar ei hyd!
Pob sant mewn nwyfiant nefol, - syn mawrhau
Duw am wenau y Sabbath dymunol.

TELYNEGION Y MODRWYAU.
Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl, 1900.
(Argreffir gyda chaniatad Cymdeithas yr Eisteddfod.)

1.- MODRWY CYFEILLGARWCH.
(Tenor.)
i.
Mae genyf gyfaill ffyddlon,
Ai galon yn ei law:
Ai gariad yn ngofidiaur byd,
Fel enfys yn y gwlaw;
(x20) Mae heulwen yn ei wyneb,
A bendith yn ei fron;
A chalon sydd yn fwy nar byd
A roes iw gr yn rs i gyd
O fewn y fodrwy hon -
Yn aur y fodrwy hon.

ii.
Y fodrwy gysegredig
A gadwaf er dy fwyn;
Er fod ei gemaun llawn o sr,
Mae haul tu cefn ir swyn;
Arwyddlun cyfeillgarwch,
Dan sel y goraf lys,
Yn gylch o bryder a mwynhad,
Heb ofyn cenad deddf y wlad,
A roddodd ar fy mys -
Yn gariad ar fy mys.

iii.
Adgofion fel angylion,
Yn llawn o ysbryd cn,
Syn chwareu mwyn alawon serch
O fewn y fodrwy lan;
Telynau didwyll gariad,
Au tannau yn gytun,
Yn cadw draw elyniaeth ddall,
Yn gwneyd ir naill i garur llall
Mor bur ag ef ei hun -
Yn well nag ef ei hun.

iv.
Cynhyrfus amgylchiadau
Am cludodd dros y don;
Ond ceidw serch y tn yn fyw
Ar sel y fodrwy hon;

(x21)Pan dyr y cyfeillgarwch
Dan fin yr olaf gledd,
O fewn y fynwent draw
Rhowch ddarlun dau yn ysgwyd llaw
Ar gareg lwyd fy medd -
Mewn modrwy ar fy medd.

II.-MODRWY Y DYWEDDIAD.
(Bass.)

i.
Cymer hon, fy Elen hawddgar,
Modrwy cariad ydyw hi;
Nid oes arall ar y ddaear
All ei gwisgo ond tydi;
Modrwy gyntaf fy nyweddi,
Modrwy dry bryderon draw;
Ti gei deimlo calon ynddi
Nas gall neb ei ddwyn ohoni,
Gad i minau n awr ei rhoddi
At dy law.

ii.
Ti addewaist, Elen dirion,
Fod yn eiddo byth i mi;
Rhoddais inau sl fy nghalon
Ar dy lw cariadus di;
Muriaf eto yr adduned
Gydag aur y fodrwy hon,
I lonyddu serch diniwed,
Sydd ai wynfyd mewn caethiwed,
Ac yn pwyso mewn ymddiried
Ar dy fron.

iii.
Ymdawela mewn gobeithion,
A breuddwydia yn dy flaen;
(x22) Cadwth lw a chadwth galon
Fel y fodrwy n ddi-ystaen
Cudd fwriadau cysegredig
Ynddi gei yn hedd i gyd;
Cei ddyfodol anweledig,
Ai gysuron gwynfydedig,
Yn dy fodrwy yn gauedig -
Gwyn dy fyd.

iv.
Paid anghofio dy addewid
I dy gariad, O! fy mun;
Paid a throi y byd yn ofid
I dy ddigyfnewid un;
A phan ddelo Llun y Blodau,
Yn ei gyfareddol swyn,
Sylweddolir disgwyliadau,
A chyflawnir addunedau,
Modrwy arall wisgi dithau -
Elen fwyn.

II.-MODRWYR BRIODAS.
(Soprano.)

i.
Maer fodrwy ar fy llaw yn glir,
O! berlewygol brofiad;
Bur boreu yn ymdroi yn hir
Yn mhlith rhosynau cariad;
Er fod serchiadaur un o hyd,
Heb newid y gymdeithas,
Agoriad dr i newydd fyd
Yw modrwy fy mhriodas.

ii.
Rwyf heddyw wedi dechreu byw,
A chysur yw gofalon;
(x23) Mae swn trafferthion o bob rhyw,
Yn hyglyw i fy nghalon;
Os daw i newydd gylch fy oes
Bryderon di-gymwynas,
Bydd ysgwydd arall dan y groes,
Yn modrwy fy mhriodas.

iii.
Brenhines ydwyf, yn mwynhau
Anrhydedd a dylanwad;
Am deiliaid oll yn ufuddhau
I deyrnwialen cariad;
Ni raid gorchymyn hogi cledd,
I gadw hedd fy nheyrnas;
Cauedig gylch i gariad wledd,
Yw modrwy fy mhriodas.

iv.
Addewais ddal yn ffyddlon byth,
Mewn gwynfyd a gwasgfeuon,
Ir hwn a gafodd wneyd ei nyth
Yn gynes yn fy nghalon;
Mae sail yr undeb ar fy mys
Yn addurn ac yn urddas;
Mae hefyd sl y Dwyfol lys
Ar fodrwy fy mhriodas.

v.
Mewn hyder ac ymddiried llwyr
Mae serch yn pwyso arni;
Ond Duw y nef yn unig w^yr
Beth syn guddiedig ynddi;
Gall fod daeargryn dan fy nhroed
Mewn llosgfynyddoedd eirias;
Cyfandir heb ei chwilio rioed
Yw modrwy fy mhriodas.

(x24)
vi.
Mi welaf yn fy modrwy hon
Ofnadwy gyfrifoldeb;
Mae ynddin tyfu ger fy mron
Breswylwyr anfarwoldeb!
Ymroddaf deheulaw gref,
Beth bynag ddaw im lluddias,
I gynal tn alloraur nef
Yn modrwy fy mhriodas.

IV.-MODRWY Y WEDDWDOD.
(Contralto.)

i.
Fy modrwy amddifad, wyt anwyl i ml,
Cydymaith fy nghalon glwyfedig wyt ti;
I angor fy mywyd ti fuost yn graig,
Yn obaith y wyryf, yn falchder y wraig;
Rwyn cofio dy roi ar fy llaw yn y llys,
Ond O! gyfnewidiad
I wynfyd fy mhrofiad,
Wyt heddyw yn llosgi yn dn ar fy mys!

ii.
Fy modrwy oludog! mor llwm wyt yn awr,
Dy aur a dywyllwyd, ai fri aeth i lawr;
Dy foreu ogoniant a giliodd i gyd,
Siomedig ywth hanes, a gwag yw dy fyd;
Maeth weled yn tori fy nghalon yn ddwy,
Wrth weled fod cynes
Anwylyd fy mynwes
Gan angaun gledig yn mynwent y plwy.


(x25)
iii.
Hen fodrwyr cyfaniod, llawenydd fy oes,
Ei nefol ddiddanwch yn dristwch a droes;
Fy rhwymau a dorwyd, difwynwyd fy hedd,
A gobaith a laddwyd ar riniog y bedd;
Dyfodol fy nyddiau a lanwyd braw,
A minau mewn adfyd
Yn ymladd bywyd,
A bedd yn fy modrwy o hyd ar fy llaw!

iv.
Fy modrwy ddolurus, mae cariad yr un,
Ai wendid yn gryfach nag angau ei hun;
Maen aros yn ffyddlon, yn glynu o hyd,
Er colli ei waed ar ofidiau y byd;
Pan gesglir fy llwch at fy mhriod mewn hedd,
O! rhodder i gariad
Ei olaf ddymuniad -
Na thynwch fy modrwy wrth dori fy medd!


CODIN FORAU.
Eisteddfod yr Ystrad, 1886.

i.
Cyfodwn yn y borau
Ar ol ein lludded mawr,
Trar haul oi dderch ororau
Yn agor doraur wawr;
Mor felus hun y gweithiwr,
Dan gwrlid du y nos;
Or nef daeth angel neithiwr
I wylion pabell dlos.

(x26)

(x27)

(x28)

(x29)

(x30)
Uwch ei rwysg, ffon uchar ysgol, - raddol
Gyrhaeddain naturiol;
Ar goron aur gariain ol
Ar ei ddwys ben urddasol.

Ceisio maeth ac esmwythyd - ni wnai,
Uwch oedd nd ei fywyd;
A gorwedd mewn seguryd
Wnai gam i anian i gyd.

Ar aden talent helaeth,
Ymddyrchu, cynyddu wnaeth;
Ai dalent brofwyd eilwaith
Yn hufen nef yn ei waith;
Bu llafur yn eglurhau
Athrylith ar ei aeliau;
Lliw crebwyll ac arabedd,
Gydau rhin geid ar ei wedd;
Ai fawl am ei ddarfelydd
Yn daniol anfarwol fydd.

Ymwau y bu amheuon - oi ogylch
Fel gwgus ysbrydion;
Ond rhag i frd rhwygoi fron
Diogelwyd ei galon.

Tystiai symledd pur ei fuchedd
Nad yw mawredd yn dymhorol;
Ceid pob rhinwedd mewn cyd-bwysedd
Yn ei agwedd Gristionogol.

Cychwynodd allan ar dn crediniaeth,
Yn wlad anwylyn, ai glod yn helaeth;
Ai natur dyner yn llawn trydaniaeth
Am Dduw yn elw i lwm ddynoliaeth;
Ei air hudolus ysgydwair dalaeth,
A brysiai enaid iw bur wasanaeth;
A thrwy ei ln athrawiaeth-ysbryd gwlad
Gai dn diwygiad oi weinidogaeth.

(x31) Un Spurgeon eneidlon oedd,
Yn nifer teulur nefoedd;
Un haul, yn gadarn eulun,
Yn hardd ar ei ben ei hun;
Un a fu yn ei fywyd
Ai barch yn amgylchur byd!

Brenin y Pwlpud, esgud, diysgog,
On goraf gewri yn gryf gyhyrog;
Ai deyrnwialen ai darian heulog
Yn fraw a dychryn i elyn halog;
Yn ei wyneb eneiniog - hedd yn ol
A gair dirywiol greadur euog.

Llafuriai, a holl fawredd - ei wir Dduw
Ar ei ddawn ai brydwedd;
Ar dorf friw, cyn y diwedd - welain fud,
Ynon dirgrynu drwy y gwirionedd.

Efen glir ar lwyfan gwlad - ddiodid
Gan doddedig gariad;
Bur dagrau brwd o gur bron
Ar swynion llawer syniad.

Ei naturioldeb oedd ddiarebol,
Parod ei lafar, pr a dylifol;
Oedd ddyn ai ddullwedd yn newydd hollol,
Ai ddifyr addurn yn ddifai wreiddiol;
Nid oedd ei enaid haeddol - yn ei swydd
O dan waradwydd y dynwaredol.

Drwy ei ddedwydd draddodiad, - dihunai
Yn dyner bob teimlad;
Mwyn lonem yn nylanwad
Dihafal wlith dwyfol wlad.

Eto wrth raid, traethur ydoedd - eiriau barn
Ar y byw dyrfaoedd;
Ai lais fel nef-lednais floedd,
Grai lewy ar luoedd.

(x32)
Gwron Duw! yn gyrun dn - natur fwyn
Y torfeydd ai drydan:
Ddoniwyd gan Dduw ei
hunan - hyd ei fedd
Oi febyd irwedd yn fab y daran!

Ei lef a siglair nefoedd, - y llef fain
Ddrylliai fyd ai nerthoedd
Iw Dabernacl oracl oedd, - ai lwyddiant
Dynai y moliant o enau y miloedd.

Agorai blygion yr hen Wirionedd,
Yn graff ei allu heb un gorphwylledd;
Ar fyd yr anwir ai fai dirinwedd,
Y bwriai gynwys ei bur ogonedd;
Bywiog, agos, heb goegedd - yn anfri
Ar dalaf redli ei fawr hyawdledd.

Gwenwyn iw galon gynhes - a di ddwl
Ydoedd halo, rodres;
A ffugiol anrasol wres
Ni ddifwynodd ei fynwes.

Gwerin Apostol gorau, - dyn ai grd
Yn gryf ar ei luniau;
Roedd awyr ei weddiau
Yn heulog oll heb niwl gau.

Henadur uniawn ydoedd, - ai galon
Yn gweled y nefoedd;
Ai fwyn lef yn hawlio oedd
Nef ddoniau iw fyddinoedd.

O! sanctaidd genad, mwynhad eneidiau
Yw rhodioi loewbrid agored lwybrau;
Cyfoeth o rasol lenyddol nwyddau
Huliodd ei reswm i wleddar oesau;
Digon enaid gawn ninau - yn gnydiog
Oi geinfawr lwythog anfarwol Weithiau.

(x33)
Spurgeon dan lon wyrddlwyni - ei grefydd
Oedd gryf yn mhob teithi;
Ni flinodd ar gyflenwi
Ei wlad hoff ai golud hi.

Awdwr iach o fedr uchel, - ai dalent
Fel o deulur angel;
Ai holl braidd mewn sanctaidd sl,
Daniai trwyr Sword and Trowel.

Dwyfol Drysorau Dafydd, - eglurodd
Yn ddysgleiriol newydd -,
A goraur craff seraph sydd
Ar gnwd y Pr Ganiedydd.

Hudlonol anadl anian - a lanwodd
Ddalenau John Ploughman
Llinellu hwnw allan
Wnai ef yn fyw yn y fan.

I ddrygu hedd yr egwan - ni ddoir blaidd
Ai ru blin iw gorlan;
Yr oedd ei dirf braidd o dan
Arweiniad Ir ei
Hunan.

Y rhain a ddygain ddiogel, - yn bur fwyn
I borfeydd goruchel;
O rosydd gwywdra isel, - ei felys
Air oedd iw tywys ir dyfroedd tawel.

I boen y blin y bun blaid, - efen deg
Drefnai Dy^r Amddifaid;
Ai achles yn gynhes gaid
I drywanol drueiniaid.

At riniog ddrws trueni - y gyrodd
Aur ac arian lwythi;
Oi law dirion llifon lli
Oedd y bwydydd heb oedi.


(x34) Ir nef rhoes lef dros ei wlad,
Ir iawn arweiniair Enwad;
Gwyro ir goriwaered
Mae dawn a grym y down grade
Dan flinion ergydion gant
Ar ddig wn rhodd ogoniant;
Llwyr fethodd llid erlidiau
Ac oer-lais cur ei lesghau.

Neidiai ei enaid iw wyneb, - ai drem.
Fflamiai dros uniondeb;
Yntaun wir fu hwnt i neb
O fendith iw Gyfundeb.

A rhaid yw rhoi anrhydedd - iw ddoniau
Oedd fel y borau gan ddwyfol buredd.

Difyr hedfa or adfyd - gymerodd
Drwy gamwri bywyd;
Yn nwndwr a berwr byd, - rhoddes In
Iw was aur goron cyn croesir gweryd.

Spurgeon anwyl! noswylia - yn dy hedd
Wedi hwyl dy yrfa;
Ar dy fywyd diwyd, da,
Rhad a ddeil ir dydd ola.

PEN PYCH.
Eisteddfod Treherbert, 1884.

i.
Hen fynydd Pen Pych,
Fel clochdy heb glych,
Wyt brudd fel y fynwent, ond teg fel y wawr;
Rhwng trwmgwsg ac effro,
Wyt fel pen breuddwydio,
Dy fod yn ffarwelio
A dwndwr y llawr.

(x35)
ii.
Hen fynydd Pen Pych,
Mor gadarn dy ddrych,
Anniflan dy goron, disigl dy sail;
Maer awel yn mynu
Dy swynol gusanu,
Gan wylo a chanu
I ti bob yn ail.

iii.
Hen fynydd Pen Pych,
Mor dyner, mor wych;
Cysgodi ein dyffryn ath edyn wnei di;
Gerwinder ofnadwy
Y storm ai rhyferthwy,
Arafu wrth dramwy
Wna heibio i ti.

iv.
Hen fynydd Pen Pych
Dan goron gwallt crych,
Fe dorwyd blwch enaint y nef ar dy ben;
Os coch futh gudynau
Gan waed ein cyndadau,
Mor hawdd oth ysgwyddau
Oedd esgyn ir nen.

v.
Hen fynydd Pen Pych,
Y Rhondda ywr drych
A gefaist gan natur i weled dy lun;
Ac er fod trysorau
Fil, myrdd, yn dy goffrau,
Ir byd yn ei eisiau
Feu rhoddi bob un.

(x36)

(x37)

(x38)

(x39)

(x40)

(x41)

(x42)

(x43)

(x44)

(x45)
Crog enfys yn creu gwynfyd - dihalog,
In bryd eilwaith esyd;
Y fynwes yw ei fwyn sedd,
A dyd hedd a dedwyddyd.

Mwynaf wledd mewn aflwyddiant - a lawen
Arlwya heb fethiant;
Dan flinion ergydion gant,
Ar ddu gw^yn rhydd ogotiiant.

Nef-wridog hollol wefredig allu,
Ai lawn awyddiad heb ymlonyddu;
Er ei yfed, angerddol sychedu
Ym am oludoedd mwy i ymledu;
Trwyddo mwynhad cariad cu - gawn heb aeth,
A Duw Rhagluniaeth yn dirgel wenu.

Ei swyn tyner syn tanio - ein gwylaidd
Galon iw gofleidio;
Maen calon ni yn hni hawl
I nerthawl lynu wrtho.

Drwy ddifrif weddi fuddiot, - Duw erioed
A rydd hwn yn rasol;
Ar goron aur geir yn ol,
Addawa ir gwir dduwiol.

Cenad Hedd syn cynheu tn - angylaidd
Yn nghalon y pagan;
Diffoddi yni ei anian
Ni lwydda mil oi dduwiau mn!

Troi anian dynion truenus, - yw nod
Ei genhadaeth hapus;
Ei eiriau ml gliriau maith
Anobath trychinebus.

(x46)

(x47)

(x48)

(x49)

(x50)

(x51)

(x52)

(x53)

(x54)

(x55)

(x56)

(x57)

(x58)

(x59)
DR. HERBER EVANS.
Eisteddfod Gadeiriol Utica, Dydd Calan, 1898.

Dyn heb ei ail mewn dawn br, - dyn iw wlad
Anwyl ydoedd Herber;
Rhy onest oedd or haner
I naws flin ei oes aflr.

Pentyrodd Ir arnon forau, - fythol
Gyfoethog dalentau;
Nodau serch geid yn dwyshau, - ffyrdd di-loes
Ei swynol einioes, au hanwyl wenau.

I Herber mor dyner daeth
Mwynderau mam yn doraeth;
Mor gynhes oedd llochesu
O dan ei gwyl aden gu.

Di-arswyd gariad wersi - ei fywyd
Fuan ddysgodd drwyddi;
Ei gofal anhafal hi,
Ai Duwn hawdd geid iw noddi.

Ac asgell hon yn gysgod - di-bryder,
A wychai geinder ci holl fachgendod.

Y llanc gwrol! llun cariad - ydoedd ar
Ei lwyd wedd yn wastad;
Adsain oi firain fwriad
Hynod oedd yn nhy^ ei dad.

Pan or hirbell, Pen-yr-herber - welid
Drawn gwylior llanc tyner;
Oedd i fynd mewn addfwynder,
Allan iw waith yn llaw Nr.

Gofal Duw! - ac efail ei daid,
A lynai wrth ei w^yl enaid.

(x60)Efe a wybu oi febyd, - am radd
O ymroddiad diwyd;
Agor fu gwawr ei fywyd,
Oi flaen barch anniflan byd.

Tystiai symledd
Pur ei fuchedd,
Nad yw mawredd yn dymhorol;
Ceid pob rhinwedd,
Mewn cyd-bwysedd
Yn ei agwedd Gristionogol.

I wellhau ei alluoedd - hawdd dreuliodd
Drylwyr oriau filoedd;
Borau a hwyr Herber oedd
Wrthi ii holl adferthoedd.

Ffraethineb geid heb yn wybod - iddo,
Yn addurn iw dafod;
A sail ei glir oesol glod,
Oedd yn ei bur ddawn barod.

Castellnewydd yn nydd mwynhad, - diau
Adawodd dan deimlad;
Ymedy o dy^ ei dad, - ond yn hwn
Fe ddeil ei enwn orfyw ddylanwad.

Ac eilchwyl, yn amgylchu
Tref Lerpwl ai feddwl fu
Ar aden talent helaeth,
At ei nd syth bwyntio wnaeth;
Ir ardal anhafal hon,
O gwr i gwr, bun goron.

Llawn llafur fu yn Llynlleifiad, - diwyd
Was duwiol ei rodiad;
Am ruddyn ac ymroddiad,
Herber oedd o wir barhad.

(x61)Di siom fu Dr. Thomas,
Yn mesur eglur ei ras.
Ar bynciau cred a gweithredoedd,
Ir Tabernacl yn oracl oedd.

A byw efrydydd heb ofer oedi,
Ydoedd o anian er dydd ei eni
Di-gwymp, heriodd y byd ai gampwri,
I lwyddo unwaith i ladd ei yni;
Heb arswyd byw ei wersi, - wnair doniol
Efrydwr haeddol ai fryd ar weddi.

Oi ogoniant arnon gwenu, - gwelai
Goleg Aberhonddu;
Gwr oedd yn gwir awyddu,
Fyth gael cwrs fath Goleg cu.

Cael eu hagor wnair Colegau - yn rhwydd,
Er rhoi iddou breintiau;
I dalent eglurent yn glau - ar goedd,
Eu byd o ieithoedd au gwybodaethau.

At feib md ei wlad lydan, - i ferw
Treforis daeth allan;
Ai eiriau fel cloch arian,
Fe yrair dorf fawr ar dn!

Fel gweinidog enwog, gwnai ef weini,
A nd ei enaid oedd gwneyd daioni;
Drwy flynyddoedd, drycinoedd oer cyni,
Gloew arddunedd ddisgleiriodd ei yni;
Gwelwyd fod breuddwyd a bri - Evans fd.
Ai wrid yn nghariad Duw yn angori.

Ei ddawn ai allu, hawdd enillodd
Rin a safle, or hon ni syflodd;
Ai athrylith wir hawliodd - yn barchus
Sylw edmygus y wlad ai magodd.

(x62) Ei yrfa yn Nghaernarfon - fun llinell
Gref, yn llawn gorchestion
Ir dref - drwyi fl oslef lon
Buan y daeth bendithion.

Herber hefyd,
Fu drud fywyd yr odfeuon;
Cyfrwng heddwch,
A dyddanwch Duw i ddynion.

Pregethwr fu, uwch llu llawn,
A dawn i wneyd daioni;
Sl y Groes oedd sail ei gred,
Ai ddyled i addoli.

Ei awydd ai ddyhead
Oedd llenwi eglwysin gwlad.

Rhodd ef ryddhad,
Ai lef iw wlad,
Y nef ni wd ei nwyf noeth;
Pur iawn! Pa reddf,
Mor lawn, mor leddf,
A dawn a deddf y dyn doeth?

Oi br ddawn byrlymai barddoniaeth, - heb
Gydnabod deddf mydraeth;
Tu hwnt i Ap Edmwnt aeth - pob perl gai
A gywrain roddai i goron rhyddiaeth.

O! Herber br ei barabl,
Dawn y nef geid yn ei nabl!

Ir lesu arhosodd - yn ffyddlawn dw^r,
Dros ei Waredwr drwyi oes siaradodd.

Ei ddawn hael, hawdd anwylwn, - ai firain
Leferydd edmygwn;
Cyn dawr dydd derfydd clod hwn
Nos a gwawl nef nis gwelwn!

(x63)
Llenor pr, liawn or puredd - ar addurn
Arwyddai wir fawredd;
Drwy ei oes ceid ar ei wedd
Gu hanfodion gwynfydedd.

Gwyl agor wnai fel golygwr, - ddwlaf
Feddyliau pob awdwr;
Trwyr wasg hoff, troair ysig wr - ffaeledig
Ai bin trwythedig yn ben Traethodwr.

Hawliair gwr ddysglaer goron - ar ei ben,
A mawr barch llenorion;
Ai fwyn wedd, bu ef yn haul
I wlad araul awduron.

Efe oi rs ai fawr hwyl, - y Coleg
A hwyliodd am egwyl;
Yn Bangor pob ysgolor gwyl
A gr enw y gwr anwyl.

Gwr anwyl goronwyd, - a rhiniau fil
Arno feu pentyrwyd;
Ei drydanol nerthol nwyd
Ef ai lwydd nefoleiddiwyd.

Nefoleiddiwyd anhafal weddau - dysg
A dawn ynddon forau;
Gwir i gyd! nid geiriau gau
Fun arwydd iw fanerau.

Dawn a feddai fel duwinydd, - a dawn
Fyd-enwog fel ieithydd;
Llif ei ddawn hyd bellaf ddydd - hanes a
Ddihalog leda ei haeddawl glodydd.

Myg angel a ei gyngor, - heb ei ail
Oedd yn Bala-Bangor;
Ai drwsion benaf drysor
Iddo ei Hun fynodd Ir.

(x64)
Hudlonol y deil anian,
Yr ieuainc wyr yn eu cn,
Pob bron serchol ato lysg
Am a wydda am addysg.

At Ir ai fri troai fron - rhai trwyr Gair,
Iw fynwes gelwair ofnus o galon.

Ni fu achos hyf achwyn
Ar fynwes fawr Evans fwyn;
Ei was parchusaf,
Enwodd, nododd Naf
Yn oraf in harwain.

Arweiniair pererinion, - ar hyd fwyn
Rodfeydd Mynydd Seion;
Tawel reddf teulur In, - ydyw caru
En hanwyl Iesu yn nghanol loesion.

Fyw daranol fyd dirinwedd!
Cur Etifedd cariad dwyfol,
Fyn ir duwiol fan or diwedd,
Ai wynfydedd yn hanfodol.

Oes un o fil syna fod
Duw Herber, wedi darbod
Ei ddwyn hwnt i ardd y nef - mewn gwisg ln
Oi addfed oedran iw wyddfod adref?

O! hudol wedd! duwiol had,
Arnynt ceir enaint cariad;
Am lawn hedd, ymlonyddant,
Yfed gwin gwynfyd gnt.

Clywyd ef, oracl on, - ar y bedd
Yn rhybuddio dynion,
Am wylio yr ymylon-fod difrod
Na edwyn waelod i annuwiolion.

(x65)
Fod gwlad o fud galedi, - yn aros
Rhai anmharod iddi
Nis daw hanes daioni
Na dim mwynhad oi mewn hi!

Gwlad arall uwch deall dyn,
Ddynodir gan Dduw wedyn.

Dyma wlad y melodion, - dyma wlad
Am wledd in hanghenion;
Mae llawnder dibryderon
O fana iach o fewn hon.

Heibior ing olaf - bara angylion,
A besga fywyd heb ei wasgfeuon;
Ac aur goronau a gynau gwynion
Yn wobrau renir i bererinion,
O gylch Herber dyner dn, - bydd crwydriaid
Yn bywn benaethiaid heb neb yn noethion.

Moli diliau ml y dalaeth,
Yw gwasanaeth ei gweis unol;
Gwella ciliau gwyll ac alaeth,
Wnai urdd-haniaeth yn arddunol
Nefol Ganaan, sanctaidd drigfan,
Gwlad am lydan glod ymledol,
Ir ei Hunan daniodd gyngan
Herber eirian mor berorol.

Cof-feini uwch ben cyfiawnion - ni bydd
I neb ar Fryn Seion;
O! foddus wedd! ni fydd son
Am hiraeth am y meirwon.

Anfarwoldeb heb un haint - fydd yno;
Yn y wlad hono, ni welwyd henaint.

(x66)
YR ALBANAU.
Pryddest y Gadair, Eisteddfod Gadeiriol Llandudno,Gwyl Dewi, 1893.

Addurnedig bedwar cyfnod
Ddeuant fel pen ddiarwybod;
Distaw doddi wnant iw gilydd,
Eton wahaniaethol beunydd.
Henffych well! ddi-drwst Albanau,
Ysgafn rodiant mewn sandalau
Pur o arian; dirgel wisgant
Gyraur ddaear gogoniant!
Natur drwsiant, fel eu gilydd,
Oll yn hardd mewn dillad newydd;
Newid ffurf ei gwisg ai lliwiau
Wna pob Alban am y gorau.

Hoff Albanau! cwmwl tystion
Ydym ni ou.hael fendithion;
Hawliant deyrnged haner dwyfol,
Ac edmygedd anniflanol;
Gwyneb anian Edeneiddir,
Er croesawi Alban Eilir;
Ou cysgadrwydd deffryr blodau, -
Cwyd teleidion fyrdd ou beddau;
Perarogledd, ar eu hedyn
Gludar awel drwy y dyffryn;
Tyr ei enaint flwch aneilydd,
Er eneinio gwallt y mynydd.

Llawforwynion tecaf anian
Wisgir yn eu mentyll sidan;
Gwisgar ddl ei hugan felfed, -
Ffurfiaur berth ynt yn afrifed;
Ar bob cangen yn y goedlan,
Cerfiwyd enw Ir ei Hunan!

(x67)
Anfeidroledd ar bob dalen,
Hawdd ddarllenir ir llythyren;
Gyfnod swynol! gyfnod diddan, -
Cyfnod adnewyddiad anian;
Gwridar haul wrth weld disgleirdeb
Yn dadblygu ar ei wyneb;
Swyn ac harddwch drwchus hulir
Ar hyd feusydd Alban Eilir.

Croesawur dydd bob Gwanwyn gwyrdd,
A gwylior nos ai swynion fyrdd,
Wnar rhosyn coch yn dawel;
Cudd-lechu wna dan lwyn o ddrain,
O wrs yr haul mor ddirgel;
O! rosyn, rosyn, rosyn cain,
Y rhosyn coch liwr cwrel.

Daw gwrid dros ael holl flodaur ardd,
Wrth ganfod gwedd y lili hardd -
Pob un oi blaen ymgryma;
Mae ffurf ei gwisg a swyn ei lliw
Ail eiddo engyl Gwynfa;
O! lili, lili, lili wiw,
Y lili wen liwr eira.

Ffieiddio trwst y daran froch,
Ac ymffrost balch y rhosyn coch,
Wnar ddistaw, hardd friallen;
Oi gorsedd werdd, wrth odreur berth,
Ysgydwai theyrnwialen;
Friallen fwyn, friallen ferth,
Friallen dlos liwr hufen.

Trar caddug yn coronir mynydd mawr,
Ar arian-wlith yn harddu gwisg y ddl;
Y llon ehedydd gyfyd gydar wawr,
Gan ado holl ofidiaur byd ar ol;

(x68)
Y mwyalch wisgai brudd alarwisg ddu,
Ond eto can nes synu meibion cerdd;
Trar fronfraith br, o frig y gangen gu,
Enyna dn trwy gn y goedwig werdd!

Ceir coed yr allt yn trwsiou gwallt i gyd,
Ar llwyni mn mewn dillad gln mor glyd
Yn lledu sail orielaur dail ir dim,
I feibion cerdd ar lanerch werdd mor chwim
Fe drefnodd Ir berseiniaui gr mor gain,
Heb daro wrth un nodyn swrth mewn sain,
Carolaur gwydd a gawn bob dydd am dalm,
O! gyd-gor byw, mor felus yw eu salm!
Tyr cerddir gwrych fel arian glych ar glyw
Y trychwr coed - ni fu erioed eu rhyw;
Rhd trydan poeth ou mawlgerdd goeth ac hardd
Melodedd pr or goedlan dr a dardd.
Rhyw ysol dn wefreiddiar gn i gyd, -
Llwyr yrar llon y lleddf ou bron au bryd;
Ar ganun iach maer adar bach yn byw, -
Mwynhant eu hedd heb un ai wedd yn wyw.
Ou horiel werdd, er plethur gerdd mor gun,
Feu gwisgodd Naf mor dlws r Haf ei hun;
Eu cordiau pr a gurar sr am swyn,
Heb os nac ond maer nef yn llond y llwyn!

Ymbranciar oen bach yn iach ac yn llon,
Dros ysgwydd ei fam, rhydd naid ar y fron
Yn uwch ar y bryn, maer myn yn mwynhau
Gorwylltedd y graig, heb ddim iw dristhau.
Cyfodar amaethwr ar doriad y wawr,
Ai weision iw ganlyn, yn fychan a mawr;
Yn fywiog eu hysbryd, a llawen eu bryd,
Ir meusydd cyfeiriant eu camrau yn nghyd;
Ar diwyd aradwr, mor siriol r borau,
Heb drafferth na blinder, a egyr ei gwysau;
Ac yna dawr hauwr yn llwythog o y^d,
Gan daflur gronynau ar draws ac ar hyd.

(x69)
Trar egin drwyr ddaear yn dechreu blaen-darddu,
Maer awel ddihalog fel pe bai yn lledu
Ei breichiau agored iw tyner gofleidia,
Au serchog roesawu mewn agwedd ddiflino.
Maer heulwen ar mn-wlith o hyd yn cystadlu
Am gael y rhagorfraint ou swynol gusanu;
Er huno drwyr hirnos ar doriad y cyfddydd,
Yr egin ou trwmgwsg ddadebrant or newydd.

ii.
Gwna Alban Hefin wyneb Anian fwyn
Yn baradwysaidd ardd o gyflawn swyn!
Prydferthwch genfydd wrid ei ddelwi hunan
Yn dawnsion llon yn llygad gloew Anian;
Mae awel hwn, fel anadl cerub pur
O nef y nef yn disgyn dros y mur!
Y faethlawn gawod dros y banau pell,
Ddisgynan llawn o nef-fendithion gwell.
Wrth lifo i lawr, pob ffrwd yn murmur gawn
Alawon melus o berseinedd llawn;
A nant i nant adseiniant yn ddi-daw:-
Daeth heulwen Haf bendith yn ei llaw;
Ceir benyr llwyddiant ar bob perth a llwyn,
Yn cyhwfanu yn yr awel fwyn;
Ac ar bob cangen yn y goedwig brudd
Teyrnasa llonder dan y dail yn nghudd.

Maer morgrug bychain wedi dod
I ddarbod stbr eu lluniaeth;
Am lafur diball, O! mor hawdd
Derbyniant nawdd Rhagluniaeth;
Mynd allan wnant bob awr or dydd,
Fel ufudd dorf unedig;
Dychwelant eilwaith, gydau str
O drysor dewisiedig.

Ar blodau ar melfedaidd ddail
Ymwela y wenynen,
(x70) Or rhs ir brieill, bob yn ail,
Rhydd grwydra ar ei haden,
Yn ngwely blodau tecar ardd
Sefydla hi ei theyrnas, -
Y rhosyn coch wnan orsedd hardd,
Ar lili wen yn balas.

Or ardd ir maes dros y clawdd,
Ir grug ar drain aroglber;
Y meillion mn yn berffaith hawdd
Adwaena hi or pellder:
Yn haen ar haen, yn drwch ar drwch,
Mor drefnus rhydd ei thrysor;
A ffurfiai chelloedd yn ei chwch
Wrth ddeddfau celf a gwyddor.

Dawr glyn byw mewn gemwisg ln
In gweld bob Alban Hefin;
Ai erlyn ef dros fryn a phant,
Mae plant yn llwyr gynefin;
Ymwibia ar ei aden wiw,
Or swynol liw prydferthaf
Rhy dyner yw y glyn blydd
I ddal ystormydd Gauaf.

O! swynol wlithyn bardd,
Prif addurn dl a gardd,
Au coron dlos;
Cyn colli deigryn hallt,
Eneiniar brydferth allt,
Gudynau llaes ei gwallt
A balm y nos.

Cofleidiar clogwyn gwyrdd,
Cusanar blodau fyrdd
Ei ruddiau ef;
(x71) Ai tybed, wlithyn pur,
Mai syrthio dros y mur,
O lygad bod di-gur,
Wnest ti or nef ?

Hael wenar seren forau,
Rhwng plygion tew-gymylau
Yr wybren glf ;
Fry esgyn iw aur-orsedd
Wnar haul trwy borth arddunedd -
Teyrnasa mewn rhwysgfawredd
Ar forau Haf.

Mor hardd ywr dalfrig goeden,-
Telynor ar bob cangen,
Ai delyn gf;
Ou gwyrddlas demlau bywiol,
Ceir cr o engyl swynol,
Yn canu cn blygeiniol
Er cymhell Haf.

Yn ngwelyr ardd maer blodau
Yn agor eu hamrantau,
Ar amnaid Naf ;
Tra blodau gwyllt y perthi
Au sawr yn perarogli
Yr awel dyner drwyddi,
Bob hir-ddydd Haf.

O! hapus Alban Hefin!
Ar ben y bryn, pererin
Yn eistedd gaf :
Islaw, ar droedffordd unig,
I odro r forwynig,
Dan ganun fendigedig,
Ar nawnddydd Haf.

(x72) Ddymunol Alban hyfryd,
Cyfoethog o bob bywyd,
Dros enyd, saf;
A paid, O! paid a chilio,-
Nid wyt ond newydd wawrio,-
Rhy anhawdd yw ffarwelio
A thymor Haf.

O! Alban Elfed hael! gorfyddir anian
I blygui gwar dan bwys ei ffrwythau weithian;
Cyflawnder rydd ei ddelw ar ei wyneb,
Au hysguboriau floeddiant- Digonoldeb;
Cyfoethog yw, dan goron hardd ffrwythlonder,
Ai hyfryd lwybrau yn diferu brasder.

At-dynu sylwr teithiwr wrth fynd heibio
Wnar y^d melynwawr, heb na swn na chyffro;
Ymwelwa angen yn ei bangfa olaf
Wrth weld y grawn yn addfed ir cynhauaf
Arch-angel gwywdra wylan brudd ei galon
Wrth ganfod tlysnir flywyddyn dan ei choron.

O! gyfnod llawn! yr haelaf or Albanau
Hardd wisgodd natur yn ei mantell orau;
Ei golud lifan loew fel yr afon,
Heb ball na methiant ar ei hael fendithion;
Ei diliau ml a rydd ir galon ddynol,-
Terfynau ei mwynhad syn anfesurol.

Tyfiadol gafodydd mor dyner, mor fwyn,
Ordoant y ddaear ag harddwch a swyn;
Pob corsen a gwelltyn ymgrymant yn nghyd
Mewn agwedd flinedig dan bwysau yr y^d;
Cydnabod y nefoedd mewn acen fon glir,
Ar ddeulin, ywn dyled am gynyrch y tir.
(x73) Addurnodd y caeau, addfedodd y grawn,
A llanwodd ein celloedd lluniaeth yn llawn.

Ddynoliaeth adferol!O! cyfod dy lef,
Cydnebydd law dyner Rhagluniaeth y nef,
Am gynal a chadw rhai euog a drwg,
A gyfiawn haeddasant ei soriant ai gnwg;
Diwallodd anghenion myrddiynau yn nghyd,
Heb gofio camweddau afrifed y byd.

Mae ceinion yr Alban yn berffaith ddi-fai,
Ai hwyrol ogoniant fel llanw heb drai;
Prydferthaf ddelweddau yr wybren a gawn
In synu an swyno, bob bore a nawn;
Ceir swyn ei Oleuni Gogleddol mor dr,
Nes boddi hawddgarwch Caergwydion ai sr;
Mae teyrn y ffurfafen, nol taenu y wawr,
Yn disgyn oi saphir orseddfainc i lawr,
Ai danbaid ogoniant ymwada yn llwyr,
Trar brydferth Aurora yn dathlu yr hwyr.

Pelydrau tr yr huan
Oreurar bryniau pell
Ni luniodd pwyntil anian
Erioed olygfa well;
Mewn hedd diosga Neifion
Ei hugan delaid lin,-
Newidiai wisg ai goron
Am fantell goch o dn.

Yr haul a araf gilia
Trwyr orllewinol ddr;
Ai ddarlun byw a baentia
Ar wyneb llyfn y mr;
Mae natur yn prysuro
I wylior blodau blydd;
Trar huan yn ffarwelio
Ag awel br y dydd.

(x74)
Llaw anian a daena ddu fantell y nos,
A chuddia ogoniant y wendon;
Yr wybren goronir r lleuad wen, dlos,
Er llonder ir morwyr dewr-galon;
Mor deg a dymunol canfyddant hwy hon,
O danynt yn dawnsion ddi-ddwndwr;
Trar sr yn grogedig ar fynwes pob ton,
Fel tlysau ar fron y buddugwr.

Er ymlid or hwyrddydd yr haul dros y bryn,
lach chwardda y lloer ar ei delwn y llyn;
Ac yno fel gwyryf ddihalog a chun,
Hi erys am enyd i drwsio ei hun;
Ar wyneb y dyfroedd grisialaidd y cawn
Swynhudol brydweddion y lleuad yn llawn.

iv.
Cyfnod arall wawriodd eto, -
Stormydd byd barhant iw guro;
Llwydaidd Alban, diamddiffyn,
Anadl Gauaf ddeifiai goryn!
Dwylawr hin, heb fawr tiriondeb,
Rychodd gwysau ar ei wyneb;
Nwyf ieuengtyd esyd allan,
Linell derfyn Alban Arthan.

Lle bu bywyd yn blodeuo,
Gwywdrar bedd deyrnasa yno!
Blinar nant ar daith mor addfwyn, -
Nwydwyllt neidia dros y clogwyn
Sylfaen troed y ddeilen sigla, -
Ysbryd braw ai chwyrn ysgydwa;
Rhwng y coed mae angeun chwiban,
O dan gysgod Alban Arthan.

Graig esgyrnog foel ei choryn,
Hen a llwydaidd yw ei chlogyn;
Meiddia watwar uchel ddwndwr, -
Maen ddiysgog fel ei Lluniwr;

(x75)
Am ei gwylltedd hawlia goron, -
Oer a chaled yw ei chalon!
Eto, cydymffurfian ddiddan
A holl ddeddfau Alban Arthan.

Parddu wisgar cwmwl hawddgar,
Gwga trem yr heulwen lachar
Ofnadwyaeth llef y daran
Brudd-lewyga galon anian!
Fflamllyd fellt brawychus rwygant
Lenir nefoedd ai gogoniant;
Eto swynion byd yn gyfan
Drwsiant wyneb Alban Arthan.

Mwy canaid a chlir na gwyngalch y mur,
Ywr eira mn pur a thanbaid ei wawr;
Ar fynydd a dl, ar ddinas a thref,
Fel manna or nef yn disgyn i lawr;
Gwull tlysion yr ardd, prif addurn yr Haf,
Dan gwrlid gwyn gaf yn huno yn awr.

Mor ben-foel a llwm ywr wig heb ei gwallt!
Ond eto, maer allt yn brydferth er hyn;
Ac er fod yr hin yn deifio ei brig,
Mae coryn y wig yn ddisglaer a gwyn;
Ail mantell laes hir rhyw angel ar daen,
Ywr hugan ddi-staen wisg ysgwydd y bryn.

Peroriaeth ni cha un sylfaen iw throedi -
Mae engyl y coed mor fudion r bedd;
Cystadlu ni wnant, maer Alban mor flin,
A llymder yr hin iw natur fel cledd;
Diflanodd holl bryf amryliw y llwch,
Rhew-gloriau yn drwch orchuddiant en gwedd.

Tra anian ei hun yn brudd ac yn lleddf,
Gwanychu wna deddf ei bywyd ai gwres;
Daw adar y t ou nyth-le di-nd, -
Trwy oerder yr od ir palmant yn rhs;

(x76)
Mor swil ac mor ddof, bronrhuddyn bach tlws,
I gareg y drws anturia yn nes.

Gwir danbaid a thlos yw mantell y rhos,
A hawddgar ywr nos, - y caddug a ffy;
Arianaidd a dl yw gwyneb y lloer, -
Y cyfnos du oer yn wawrddydd a dry;
I-bibau di-rif, a gloew eu drych,
A grogant fel clych wrth fargod fy nhy.

Cyd-ymgynull ar bob Alban
Wnai brodorion Cymru Fu;
Tra offeiriaid allor Anian,
Yn eu gwisgoedd llaes bob tu;
Oddifewn i gylch y meini
Ysai llawer bron yn fflam!
Tra cyfranair Derwydd wersi
Dan y llwynin iaith ei fam.

Caed ein tadau ar bob Alban
Yn addolin llawn o sl;
O dan nawdd morwynion Anian,
Dedwydd oeddent, doed a ddl,
Yno Plenydd, yno Alawn,
Yno Gwron ddewr ei fryd,
Ar cyntefig feirdd amryddawn,
Ddwys ymgryment ynon nghyd.

Llanw Cymru a ddyddordeb
Iw holafiaid wnaethant hwy;
Llinell brydferth o ddisgleirdeb,
Ar ei gwyneb welwn mwy;
Ninau blygwn, ar bob Alban,
Wrth ei orsedd rasol Ef;
Am gael meddur dduwiol anian
A mwynhad o nef y nef.

(x77)
Enfys dros gymylau duon,
Tran y byd, fon bywyd gwyn;
An gweithredoedd, fel angylion,
Dros y bwan croesir glyn;
Y daioni a gyfrenir
Yn yr anial fyd is-law,
Fydd yr addurn penaf welir
Yn nghoronaur byd a ddaw!

Y GWELEDYDD.
CYWYDD.
Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl, 1900.
(Argreffir gyda chaniatad Cymdeithas yr Eisteddfod.)

Ti Awen deg, blentyn dydd,
Dyro glod ir Gweledydd;
Oracl Ir, ac haul eirias
O bur gred ar lwybrau gras,
Er dysgu i deulu dyn,
Hawl nef ar greulawn wyfyn;
Os ar einioes yr anwir
Bu nos yn aros yn hir,
Gwawr a ddwg i awyr ddall,
O liw dwyrain gwlad arall;
Ei glir ben fugeiliar byd
Oi stafell yn nrws deufyd;
A phuraf ddisgleiriaf glod
Y dwyfol ar ei dafod;
Ysbryd iach a sobrwyd yw,
A breuddwydiol brudd ydyw;
Ai nwyf yn crynu hefyd,
Ar linell mor bell or byd.

(x78)
Cyneuedig henadur,
Yn troi pawb at eiriau pur
O enau Duw ei Hunan-
Geiriau deddf ai dysg ar dn;
Geiriau llid yn ymlid hedd,
A geiriau ei drugaredd;
Geiriau dig ymlyngar Dad,
A gair goreu ei gariad;
En cynwys oll au cn sydd
Glywadwy ir Gweledydd.

Gwr treiddiol, a greddfol graff,
All siarad yn null seraff!
Siarad am fesurau Duw,
I drin creadur annuw;
Gloew ei drem yn gweld drwy
Eofn edyn ofnadwy
Arfaethau, fun nghau yn ngwyll
Y tew ddyfodol tywyll;
Ar ei lan gywir linell,
Ei glod mawr yw gweld yn mhell
Drwy dyrau y daearol,
I gyrau teg or tu ol;
Anniwall yn ei hewyd,
Ar wib , a llawer byd
Cauedig g ei adwaen,
Na wybu floedd neb oi flaen;
Nid ofna siom, na dwfn saeth,
Na chilwg un drychioliaeth;
A doraur bwriadaun rhes
Geir yn agor iw neges.

Da broffwyd yw ai brif-ffyrdd
Dan ei haul o hyd yn wyrdd;
Amheuaeth ni thramwya
Ai rhew dig iw lwybrau da;
Oi Gauafau nis gofyn
Farug oer ar ei fri gwyn

(x79)

(x80)

(x81)

(x82)

(x83) Wron Duw! ar fryniau dawn
Doeth enaid i waith uniawn
Ydyw hwn, wedii eni
Yn dl frawd, a hawl i fri!
Rhaglawr Ir iw eglurhau,
Ai hanes yn ei enau.

TRACHWANT.
Eisteddfod Nebo 1891.

Rhyw ddi ail chwith angerddol chwant - ydyw,
A nwyd gref am feddiant;
Diau trech ydyw trachwant
Enaid gwr na nwydau gant.

Y dyn cyntaf a adwaenodd - ei rym,
Ffafr In trwyddo gollodd;
A bron drist or llwybr iawn drodd,
A thrachwant ai gorthrechodd.

MEIBION MERCHED CERDD.
Eisteddfod y Odyddion, Aberdar, 1865.

i.
Y Gg bencerddes hawddgar,
Ai thrydar llawn o swyn;
Edmyga tant fy nhelyn,
Mawrh cerddorfar gwanwyn,
Ei chord dau nodyn mwyn
Ei chainc ogleisia anian,
O lys y goedlan werdd;
Maen dyblur dn, ai threblu,
My`n ganu, canu, canu,
Nes synu meibion cerdd.

(x84)
ii.
O! r Eos dyner galon,
Ai lleddf felodion byw;
Ffieiddiar dydd ai dwrw,
Ond canan br hyd farw,
I sr y nef au Duw;
Trydanai salm fendigaid,
Holl enaid anian dlos;
Trar dydd ai blant yn cysgu,
Maen canu, canu, canu,
Maen canu yn y nos.

iii.
Ehedydd, ganwr perffaith,
Cydymaith saint y wawr,
My`n ganu ffwrdd bob gormes,
Faidd lethur lonaf fynwes,
Yn hanes plant y llawr;
Er pasior cwmwl pellaf,
Melusaf fyth ei lef;
Ei hoffaf waith yw dyrchu,
A chanu, canu, canu,
Yn ymyl drws y nef.

iv.
Pa bryd dawr byd a thenor
I guror Cymro cu?
Caed llawer gwych gantores,
Ai chan fel cn angyles,
Ar lechres Cymru Fu;
Nerth llais ein Prima Donna
A doddar wlad fel cwyr;
Caiff oesaui ddod iw pharchu,
Am ganu, canu, canu,
Maen drysur byd yn llwyr.

v.
Or nefol fawl difesur,
Mewn gwlad heb gur na phoen

(x84)

(x85)
Eiddunwn am gael ernes,
Or gn a ganodd Moses,
Ar eiddo Duw ar Oen;
Pr gana Cr Caersalem,
Yr anthem Iddo Ef;
Tra torf o seintiau Cymru,
Yn canu, canu, canu,
Nes synu nef y nef!

CARNEDD TWYN BRYN BEDDAU.
Eisteddfod Bethel, Ystrad, 1887.

Dengys Carnedd Twyn Bryn Beddau, - y man
Mwy huna ein tadau;
Ab Tewdwr, arwr gorau
Gaiff ai wy^r eu hir goff hau.

Tywysog enwog huna, - ai fyddin
Gref faeddwyd fan yma;
Llwyd Garnedd anrhydedda
Dirf welyr dewr filwyr da.

Y GWLITHYN.
Eisteddfod Nebo, Ystrad, 1892.

O Wlithyn pur dy swyn,
Prif addurn anian fwyn,
Ai choron hi;
Cusanur clogwyn gwyrdd,
Y ddol ac ochraur ffyrdd
Cofleidior blodau fyrdd,
Yr ydwyt ti.

(x86) Eneiniar brydferth allt,
Gudynau llaes ei gwallt,
A balm y nos;
Ai deigryn angel pur
Wyt ti mewn gwlad o gur,
Ddisgynodd dros y mur
Or Wynfa dlos?

YR YSGLEMYN.
Eisteddfod y Pentre, 1892.

Drwyr nos rhydd grwydror nen, - wnar Ysglemyn
Rhwysg-lamol ar aden;
Deryn pur - ond o ran pen,
Oll i gyd yn llygoden!

Y MASNACHWR CRISTNOGOL.
Sef y diweddar MR. ISAAC JONES, Stationers Hall, Treherbert.
Eisteddfod Horeb, Treherbert, 1900.

i.
Isaac Jones a dreuliodd fywyd,-
Bywyd cysegredig gln;
Diymhongar o dueddfryd,
Ond tywynai drwy ei ysbryd
Ddwyfol dn!
Pan y gwelais ef ddiweddaf,
Gloewai gras ei wyneb ef
Os yn wylaidd, os yn araf,
Gwyddai am y ffordd unionaf
Tuar nef.

(x87)
ii.
Duwiolfrydig gyfaill ydoedd,
Dyn yn rhodio gyda Duw;
Hardd gymeriad diargyhoedd,
Dan belydrau goreur nefoedd
Cafodd fyw;
Yn y Groes yr oedd ei hyder,
Ai serchiadau wrthin nglyn
A chadd roi am flwyddi lawer;
Bwys ei ben ar fynwes dyner
Mab y Dyn.

Dyn o feddwl coeth ei deithi,
Ac eneiniad ar ei ddawn;
Heb ei swyn ai fwyn oleuni,
Ni fu Horeb wedii golli
Byth yn llawn;
Cofir am ei rasol eiriau,
Cofir ei ddifrifwch syn,
Pan yn casglu drychfeddyliau,
Tragwyddoldeb yn haeddianau
Pen y Bryn.

iv.
Yn Nhreherbert safain uchel,
Yn edmygedd saint y nef
Amlwg fel ei Geidwad isel,
Am nas gallai fod yn ddirgel
Ydoedd ef;
Gwyn ei fyd yr enaid hwnw,
Nas gall beidio bod yn fawr
Ond gwylaidd dorii enw
Ar flynyddoedd yn ddidwrw
Fel y wawr.

(x88)
v.
Llwybrau crefydd oedd ei lwybrau,
Ar eu canol mynai fyw;
Yfain helaeth or ffynhonau
Sydd yn tarddu ar lechweddau
Mynydd Duw;
Gyfaill hoff! gorphwysed bellach,
Pam yr wylwn ninaun ffol?
Mae y byd yn llawer gwynach,
Ai orwelion yn oleuach
Ar ei ol.

vi.
Os ywr weddw yn ei dagrau,
Os ywr plant heb neb ou tu
Cnt gyfuniad oi rinweddau,
Fel yr enfys ar gymylau
Storom ddu;
Huned! huned! yn yr Iesu,
Wedi carior groes cyhyd;
Rhaid ir ddaear ymdawelu
Ar ei fedd, ar nefoedd ganu
Gwyn ei fyd.

CADWEN O ENGLYNION.
PRINCIPAL T. C. EDWARDS, M.A., D.D., BALA.
Eisteddfod Gadeiriol Corwen, Awst 4, 1902.

Gwr anwyl hawddgar wenau, - oedd Edwards
O ddidwyll wybodau;
A barn goeth heb wyrni gau
Ydoedd enaid ei ddoniau.

(x89)
Doniau tr yn dwyn taran - yn floedd hy^f
Fel o ddwyfol drydan;
Enynol yn ei anian,
Egwyddor dysg oedd ar dn !

Ar dn ar lwyfan ei wlad, - mor eirias
A marworyn cariad;
I hawlio ei ddychweliad,
O lwm nos i wawl mwynhad.

Mwynhad roes ei gwmni draw - ir diddysg,
Wedir dioddef distaw;
Trefnai lwydd tra fun ei law
Arf uthrol y Prif Athraw.

Prif Athraw pur i feithrin - bywyd doeth
Gwybodaethau cyfrin;
Ai allu hael i well hin
Fraenarodd fron y werin.

Gwerin oi bri blagurol, - adwaenodd
Ei dywynion moesol;
Ac ar Addysg ireiddiol,
Swyn y nef syn wyn oi ol.

Oi ol y cyfyd heuliau, - gyneuwyd
Gan ei hyawdl ddoniau;
Parha ei nerth heb brinhau,
Au gwres edmygar oesau.

Oesau ni threuliant drysor, - ehelaeth
Ddrychfeddyliaur Doctor;
Iddoi hun cysegrodd Ir
Wres calon yr Ysgolor.

Ysgolor ddilesg hawliodd - iw ruddin
Y graddau dderbyniodd;
Iw fri mor hyf yr ymrdd,
A gwanc arwr goncwerodd.

(x90)
Concwerodd trwy adnoddau - ei enaid
Finiog anhawsderau;
Yn fab ai nwyf heb wanhau
Ai heb encil iw bynciau.

Ei bynciaun olau a wnaeth, - hyd orwel
Diroedd yr Athrawiaeth
Oi wefredig efrydiaeth,
Ei Dduw-ddyn yn hardd a ddaeth.

Hardd y daeth, ac aeth a gweithiwr - iw fedd
O dan fawl dysgawdwr;
Briwedig am bur awdwr
Yw dawn ei wlad, anwyl wr!

Y GRWGNACHWR.
DUCHANGERDD.
Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl, 1900.
(Argreffir gyda chaniatad Cymdeithas yr Eisteddfod.)

Fy awen sydd yn ysun dn
Am gyfarch y grwgnachwr;
Ni fu amgenach testyn cn
I farddol gystadleuwr;
Os clywir rhai yn codi cri,
Am ladd ei ysbryd sobr,
Caiff amddiffynydd ynof fi,
Os arall gaiff y wobr!

ii.
Fe w^yr y dyn fod beirniaid call
Mor brin beirniaid gonest
(x91) Fe rega un, fe gysgar llall,
Uwch ben ei farddol orchest;
Maer dyn o hyd yn dioddef cam,
Ai esgyrn yn dylosgi;
Ac egwyddorion yn y fflam
Yn grwgnach, nes troin grygni.

in.
Ei awen leddf syn oleu iawn,
A deifiol yw ei dafod;
Maen frawd o ddysg, maen frwd ei ddawn,
A neb yn ei gydnabod;
Os yw yn cwyno, nid ywn syn,
Yn ngwyneb y fath wastraff;
Mae diystyrwch ffol fel hyn,
Yn suro calon seraff.

iv.
Mae llawer calon yn y byd
Yn llawn ysbrydion aflan;
Ac yn eu cadwi fewn o hyd,
Yn lle eu bwrw allan;
Ond dyma un am galon ln,
Yn bwrw lleng i fyny;
Ac os ywr byd yn mynd ar dn
Nid bai y dyn yw hyny.

v.
Lliniorog yw oi ben iw draed,
A neb yn cydymdeimlo;
Mae cysur yn gwenwynoi waed
A bendith yn ei glwyfo;
Maen friw i gyd, ai boenus glwy
Yn treiddio trwy ei natur;
Ac nid oes Feddyg yn y Plwy
Rydd eli ar ei ddolur

(x92)
vi.
Cymeriad diddig diystaen,
Ar pruddglwyf yn ei flino;
Dywedir fod ei dad oi flaen
Ar un gwahanglwyf arno;
Fe dreuliodd hwnw oes ddidaw
I gwyno ar ei fywyd;
Ai ysbryd sydd yr ochr draw
Yn cwyno am ddychwelyd.

vii.
Maen gymdeithaswr heb ei fath,
Ai lygaid yn gwreichioni;
Maen tynu cuchiau wrth y llath,
Fel bargod trwm trueni;
Mae cyfnewidiad yn yr hin
Pryd bynag y daw heibio;
A storm daranau ar ei fin,
Yn cadwr mellt yn effro.

viii.
Hyfforddwr yw ar ffyrdd yr oes,
A phawb yn troin ei erbyn;
Difyra fyd, adferai foes,
A dolur ar ei delyn
Pe collai hwn ei gwynol reddf,
Fe gollair byd ei ddanedd;
A llyncair llon y cywair lleddf,
Ai fiwsig elain faswedd.

ix.
Mae pobpeth wedi mynd oi le,
A nwyfiant byd yn afiach;
Pe daliair oll i droi o dde,
Ni fyddair dyn yn grwgnach
Rhaid casglu drain, a chadw stw^r,
A chau ar lwybraur defaid;
(x93) A phwy all wneyd yn well na gwr
A drain yn llond ei enaid?

x.
Pangwyd ei lais, maer ysbryd drwg
Yn ffoi mewn ofn a dychryn;
Mae diwygiadau yn ei wg
Ai beswch yn ddaeargryn;
Ni fu y fath hyawdledd mawr
I sobri a dwysbigo;
Maen taron cyndyn fyd i lawr,
Ac wedyn yn ei flingo.

xi.
Maer byd yn wamal fel yr aig,
Yn canu ac yn cwyno;
Ond dyma wron fel y graig,
Yn dl heb newid arno!
Os mai yn uffern caiff y cyw
Ei fagu, medd yr hanes,
Yn uffern y myn hwnw fyw,
Ai ffaglau yn ei fynwes.

xii.
Saif rhywrai ar ei ffordd o hyd,
Ac eraill yn ei olau;
Ac anystyriol draed y byd
Yn sangu ar ei fodiau;
Ymbwyllwch wy^r, na thynwch waed
O galon mor ddiniwed;
Mae hwn yn feddal yn ei draed,
Os yw ei ben yn galed.

xiii.
Anffodus yn ei briod fu,
Anffodus iawn fu hithau;
Mae ef yn wyn, a hithaun ddu,
Ai bywyd yn llawn beiau;
(x94) Nid yw ei serch yn ddim ond rhith,
Maen oer, ai threm yn wirion;
Maen gwneyd ei gwaith i gyd o chwith,
Ac yntaun torii galon.

xiv.
Mae cysur bywyd ar ei drai,
A galar yn y golwg;
Ond ar y wraig o hyd maer bai,
Mae hynyn ddigon amlwg;
Rhy ddibris yw oi ysbryd gwyn,
Ai genau nid yw gynil;
Rhy afrad ffol, a mwy na hyn
Rhy hapus ar ei hepil.

xv.
Mae haul Mehefin yn rhy boeth,
Ai wres yn annioddefol;
Maer Gauaf yntau yn rhy noeth
Ai oerni yn erwinol;
Maer cwmwl yn dyhidlo gwlaw,
Pan ddylai fod yn heulwen;
A natur yn ei gadw draw
Pan fyddo fwyai angen

xvi.
Pe cawsai gwr mor fyw ei ddawn,
Roi bod ir Greadigaeth;
Buasai yn wahanol iawn
Yn agwedd ei bodolaeth;
Buasair cynllun yn fwy doeth,
Ac arno well caboliad
A byth ni welsid clogwyn noeth
Ai esgyrn drwy ei ddillad.

xvii.
Ynfydion sydd ar Fyrddaur Sir
Yn ddistryw aur ac arian;
(x95) Ar unig ddoethawr yn y tir
Yn cwyno or tu allan;
Ymladdodd yntau ar ddihun,
Am un or uchel swyddi;
Ond dan y Bwrdd y cadd ei hun,
A basged whg yn gwmni.

xviii.
Nid yw y nef yn ddigon pur
I gerub mor ddi-guro;
A thebyg iawn mae dros y mur
Y myn efe fynd yno;
Ar gefn angylion bydd ei ffon,
Am wastraff yn y gwleddoedd;
A thros ei fin dawr frawddeg hon -
Wel, dyma le ywr nefoedd!

xix.
Os ffrwyn i farch ai dwg i drefn
Os frewyll blyg yr asyn;
Gwialen sydd i fesur cefn
Anfoddog groes ynfytyn;
Nid oes a foddiar diserch un,
Syn codi ffrae hi gysgod,
Ond tragwyddoldeb wrthoi hun,
A chwlwm ar ei dafod.

Y LLEUAD.
Eisteddfod Llanbedr-y-Fro, 1884.

i.
Olygfa dderch! Machludar haul yn awr
Ir gorwel pell, yn brudd a choch ei wawr;
Cysgodaur gwyll a doant fryn a rhos;
Trar Lloer yn araf ddringo grisiaur nos;
(x96) Distawrwydd dwys deyrnasa ar ei sedd,
Ail prudd dawelwch dwfn cilfachaur bedd
Maer awel fel yn dal ei hanadl br,
O barch ir Lleuad a cbymanfar sr;
Esgynan awr iw hardd orseddfainc dlos,
Fel gwyl frenhines holl derfynaur nos.

ii.
Yr huan groesawir bob borau chn, -
Mewn llif o arddunedd ymolcha yn ln;
Ond os ywr goleuni oi orsedd glaer, wen,
Yn gwisgor boreuddydd g harddwch di-len;
Ni weuwyd un fantell mewn duwch ddawn agos
I eiddor ffurfafen ar ysgwydd y cyfnos;
Ac os yw angylion y goedwig or gwydd
Yn canu carolau i frenin y dydd;
Ar awel yn cipio pob nodyn oi heiddo,
Gan ddistaw argymell y byddar iw gwrando!
Dawr gwyll yn mhen enyd mor ddu ag erioed,
A gwena y Lleuad rhwng brigau y coed.
Gohiriwyd cyngherddau orielau y dail,
Parlyswyd pr leisiaur cerddorion di-ail;
Y cerddi gyffyrddent y teimlad ar deall,
Ail swynol anthemau cantorion byd arall!
Ai canu ir haul am ei wrs ai belydrau,
Yw unig ddyledswydd fath gr o delynau?
Os ydyw y goedlan ai hafrif gerddorion -
Yn chwyddo peroriaeth y dydd ai deleidion,
Ni chrogir telynau y cyfnos i gyd,
Mae telyn yr eos yn aros o hyd;
Os ydywr gerddoriaeth ir dydd wnai ei rhan,
Mor fud ag ywr beddrod yn mynwent y Llan,
Ei halaw berseiniol a geidw yr eos,
I serchog roesawu brenhines y cyfnos.

iii.
Er ymlid or hwyrddydd yr haul dros y bryn,
Y Lleuad a chwardd ar ei delwn y llyn;
(x97)Ar wyneb y dyfroedd grisialaidd y cawn
Swynhudol brydweddion y Lleuad yn llawn.

Ffynonig dlos,
Anhafal rin
Gwyrth gyntar nos
Futh droi yn win;
Y lloer oi sedd
Gofleidiath wedd,
Cusanath fin.

Tydi ywr drych
Grisialaidd cun,
Ir Lleuad wych
I weld ei llun;
Mewn mantell wen,
Saif uwch dy ben
I drwsioi hun.

Freuddwydiol nant,
Oth oesol fri,
Cyffyrddath dant
Am calon i;
Oth ranbarth oer,
Gogleisior Lloer
Wnath delyn di.

Dwed im paham
Y dawnsin llon,
O lam i lam,
O dn i dn?
Y Lleuad dlos,
Fel tlws y nos
Addurnath fron.

iv.
Anwylaf Loer, oth randir oer,
Paham na throer dy lygad mawr,
(x98)Ar fryn a rhos, ar graig a ffos,
Er gwisgor nos gwrid y wawr?

Cawn haul y nen, oi orsedd wen,
Yn nghudd dan len ar fron y nef
Os disglaer daw, chwai gilia draw,
Gan ysgwyd llaw a ffwrdd ag ef.

Ond O! tydi am wystloth fri
In lloni ni pan fyddo rhaid
Maeth gysgod hael o hyd iw gael
Ar lwybraur gwael mewn llwch a llaid.

Awn ninau trwy beryglon mwy,
Er cur a chlwy, ond cael dy wedd;
Bedyddir wlad gwlith mwynhad,
Tra ffy tristad i byrth y bedd!

Dy swynol edrychiad syn ymlid ar ffo,
Genhadon y caddug yn lluoedd or fro;
I fantell y Gauaf ar ysgwydd y bryn,
Wyt hafal mewn harddwch os nad wyt mor wyn;
Dileaist oth orsedd ddihalog a thlos
Ol bysedd y caddug ar wyneb y nos;
Du goryn y cyfnos, cyn dechreu troin frith,
Eneiniaist balm o flwch enaint y gwlith.

V.
Ar frawddeg goleur lleuad,
Mae swynion fyrdd yn nglyn;
A thrydan melus gariad
Maen tanio ysbryd dyn;
Os nad ym oll yn caru
Distawrwydd dwfn y nos,
Mae pawb yn llwyr edmygu
Goleunir lleuad dlos.

(x99)Ar noson oleur lleuad,
Heb ddim i flinoi fron,
I edrych am ei gariad
Rhed llawer bachgen llon;
Er gwaethaf ofn a phobpeth,
Sylldremia drwy y dail,
Gan feddwl am yr eneth,
Ar lleuad bob yn ail.

Ar noson oleur lleuad,
Mor gyfrwys ag erioed,
Yn ddistaw ei gerddediad
Dawr llwynog chwim ei droed;
Ysbeilia lu o ednod
Dan lenir hirnos oer;
Pan na fydd neb iw ganfod
Ond llygad gwan y lloer.

Ar noson oleur lleuad
Ceir llawer orig br
I blygu mewn addoliad
Ger bron gorseddfainc Nr;
Gosgorddlu ei glodforedd
Ywr cymyl fry uwch ben;
Ac argraff ol ei fysedd
Yw disglaer sr y nen.

vi.
Hoff Leuad gariadus! Ti drefnodd ein Ir
Ath hudol gyfaredd i arwain y mr;
Ath fys y tywysi gerddediad yr aig,
Tra sigla fel meddwyn rhwng erchwyn dwy graig;
Er iti ei ddysgu er boreu y byd,
I gerdded ei hunan, maen cwympo o hyd;
(x100) Fe gafodd aml godwm trwy syrthion ddi-drefn,
Ond tithau ai codaist i fyny drachefn.

Os llewyrch benthyciol syn eiddo i ti,
Dy garu o waelod ein calon wnawn ni
O! Leuad hawddgaraf! mor dyner dy wn,
Rhy bur yw dy degwch i fyned yn hn!
Rhy wylaidd, rhy onest, rhy lednais a chun,
Wyt ti i ymffrostio a chanmol dy hun;
Er newid yn fisol, yr un ydwyt ti -
Prif addurn y cyfnos, ei choron ai bri.

Tra calon bur o dan fy mron,
Pob gelyn wnaf yn gyfaill;
Gan fyw fel tithau, Leuad lon,
I wasanaethu eraill.

BEDD MOSES.
Eisteddfod Ystrad-Rhondda, 1887.

Fedd hynod! ni fydd hanes - am hwnw
Mhen oesoedd dirifres;
Ond arno pe ceid ernes
Foddiain awch, - ni fyddain nes.

Angladd wir angylaidd wedd, - a roes Ir
Iw was hael ei rinwedd;
Guddiedig, unig, anedd,
Ai cerub In fun caur bedd?

Bedd Moses! hanes hwnw - ni welir
Yn nail yr Hen Femrwn,
Cyn gweld dirgel argel hwn
Yr haul yn marw welwn!

(x101)
Y PEGWN GOGLEDDOL.
Eisteddfod Iforaidd Treherbert, 1876.

Hen Begwn urddasol! heb flodau na dail,
Anniflan dy goron a disigl dy sail!
Corwyntoedd yr oesau wynebaist dy hun,
A myrdd o dymhestloedd orchfygaist bob un;
Dy fantell ddilychwyn er borau y byd
Yn wyn ar dy ysgwydd a erys o hyd;
Os na chest ddeniadol lawr-leni o flodau
A demtiai angylion i dynuu sandalau
Wrth sangu ar ddaear mor swynol a thlos,
Dan gwrlid o risial cei gysgu y nos.

Llwyr-fethodd celfyddyd i phwyntil ei hun
Arwyddo ei henw na thynu ei llun
Ar ganfas didoriad o baniad mor bur,
Heb gynyg ei liwio ai gerfio ar ddur;
Anturiodd chwilfrydedd i agor y cloion,
Ar lleni seliedig orchuddiath gyfrinion;
Ymbiliodd yn deilwng am linell yn ernes,
Fel blaenbrawf ir byd o ddirgelion dy hanes.
Pa raid ith hanesiaeth i aros yn nghl
Mewn cyfrol anghyfiaeth ir oesoedd a ddl?
Paham yr ymguddi o wyddfod dynolryw,
Mewn stid o fudanrwydd di-yngan hyd heddyw?

Pob glaslanc penfelyn a w^yr er ei ddychryn,
Droi o bob cudyn oth goryn yn wyn;
Mor galed ywth galon yn cadwth gyfrinion,
Dan seliau a chloion anhyblyg fel hyn.

Breuddwydiai ein tadau am hawlio trysorau
Cyfriniol dy goffrau yn eiddo i ni;
A ffromaist wrth ddynion am na baent angylion,
Au mentyll yn wynion run fath ath un di!

(x102)
Fyth danbaid orwynder! llwyr bylaist or pellder
Bob llygad o graffder, rhag gweled dy wedd;
Mae cerddi dy ddeiliaid mor brudd ag ochenaid,
A chroesaw dieithriaid yn oerach nar bedd.

Offrymwyd bywydau ein dewraf gyndadau
Ar oerion allorau yn ebyrth i ti;
O ymyl dy orsedd, eu henwaun y diwedd
Ywr unig anrhydedd drosglwyddwyd i ni.

Chwith, na bai ysbrydiaeth chwedleugar plant dynion,
Ar ymdaith ir Gogledd yn cyffwrdd dy galon;
Gad bellach in teithwyr anturus a beiddgar,
Au gwadnau blinedig gysegru dy ddaear.

Rhy wyn a thrylachar-rhy gryf eu tanbeidrwydd,
Yw llenith diriogaeth i lygad cywreinrwydd.

Yn rhandir dwys unigedd,
Mae sail dy orsedd wen;
A chymyl o ddirgelion,
Yn blygion uwch ei phen;
Er dymchwel aur-orseddau uwch cyfrif dail y coed,
Maeth orsedd di hyd heddyw mor loew ag erioed.

Gorwynder pur dy hugan,
A duwch dwfn dy nos;
Ynt ddewis liwiau anian,
I baentior wybren dlos;
Ar un or tlysau harddaf ar fron y nefoedd gun
Mae gwyddor wedi cerfio dy enw di dy hun.

Os ydywr mr yn llanw
Wrth awgrym bys y lloer;
Maer seren wisgath enw
Yn gwylioth goryn oer;
Wrth fraint a defod Neifion yn foreu urddwyd hon,
Cyn llunio cwmpawd morwr i nodi llwybraur dn.

(x103)
Maer dydd yn llanw, llanw,
Heb dreio fawr yn ol;
Ar nos yn welw, welw,
Ar lleuad yn ei chl
Mae clafaidd wedd
Dy gyfnos ddu,
Mor brudd a bedd
Rhyw gyfaill cu.

Ond pan iw gorseddfainc dawr nos ar ei thro,
Maen ymlid yr hafddydd am fisoedd ar ffo;
Nid cysgod diwrnod ywth hirddydd maith di,
Na breuddwyd o nos fel ein cyfnos byr ni;
Cei ddydd o oleuni dros haner y flwyddyn,
A nos o dywyllwch caddugol iw ganlyn.

Bu masnach yn cynyg ei chalon ai llaw
Ith dyner gofleidio or pellder fan draw;
Er deisyf dy wenau dros eigion o i,
Ei hunig atebiad oedd sibrwd dy chwa;
Llwyr fethodd trafnidiaeth roi gwadn ei throed
Ar wynder dihalog dy lwybrau erioed!
Er cynyg bendithion i ti yn ystr,
Cledig iw herbyn futh diroedd ath fr.

Er fod y cyhydedd ir huan yn nes,
Ac yntau yn tywallt cawodydd o wres
Ar benaur trigolion yn ddiluw di-ball,
Nes taro pob enaid yn fyddar a dall
Ir sain ar olygfa gynyrchir yn awr,
Trwy rydd ymollyngiad rhewfryniau i lawr;
Bydd rhuad y daran yn ymyl eu twrw
Yn wanach na sibrwd y baban wrth farw!

Os myn y trofanau ymffrostio yn ffl
Yn nglesni yr afon a gwyrddni y ddl:-
Mewn rhos a briallu a llygad y dydd,
A myrdd o delynau ar gangau y gwydd;



(x104)

(x105)

(x106)

(x107)

(x108)

(x109)

(x110) Fyth yn ymgolli yn eangder Duw.
Troseddau di-lywodraeth roddodd fod
I garchar du, ai trodd yn gartref barn
I ddrwg wehilion wedi blino byw
Yn nghwmni engyl - lle i yfed gwae
Ddarllawodd enaid iddo ef ei hun;
Ai hyny yw i mi? A ddichon heyrn
Gyfnewid diniweidrwydd calon dyn
Yn brofiad llofrudd? Dysgais yn fy nydd
Fod camwedd enaid wrth ei swydd yn creu
Cadwynau iddoi hun; a chalon bur
A llwybrau, heulog yn dragwyddol sydd
Yn creu gwynfydau newydd iw mwynhau;
Ond wele finau mewn caethiwed blin,
A myfyrdodau dyeithr o bob tu
Yn croni arnaf fel ysbrydion noeth,
Yn holi calon wedi troi yn fud
Am wobrwy rhinwedd, am gysoni cell
Fy ngharchar hwn chenadwri foes.

Ai breuddwyd yw gwirionedd? A yw gras
Yn greadigaeth twyll? Ai enw gwag
Ar wyllt ddychymyg yw cyfiawnder gwyn?
Trugaredd Duw, ac edifeirwch dyn,
Maddeuant, addewidion, Teyrnas Nef,
Ai ofergoelion ydynt? Methur wyf
Gysoni deddfau, ac amgyffred trefn
Llywodraeth foesol Duw. Uniondeb sydd
Fel rhosyn ar y bedd yn ngoleur lloer,
Ai ddagrau ar ei ddail yn nyfnder nos;
Tra mae ynfydrwydd yn y wledd ar ddawns,
Yn canu enaid i dragwyddol ing;
Cloedig ydwyf inau yn fy nghell
Am ymladd drygioni dros fy Nuw -
Am hau goleuni mewn tywyllwch oer,
Am feiddio cyfarwyddo anllad deyrn
I gadw deddf ei wlad. Ymddrysur wyf
Uwchben fy nghynged flin. Tyrd, Ysbryd Gln,
(x111) Eglura i mi y dirgelwch hwn.
Mae cwmwl ar fy enaid. Gwlawian drwm
Amheuon ar feddyliau oeddynt gynt
Yn gweled hen fwriadau ar eu taith
O galon Duw i ddyfnder calon dyn,
Gan lanwr gwagle goleunir nef
Meddyliau ansigledig, na fur un
Ddaeargryn yn eu hanes, ond syn awr
Au daear fel yn ffoi o dan fy nhraed!

Rwyn cofio Duw yn y diffaethwch draw,
Mewn gweledigaeth, a breuddwydion clir,
Yn nesu ataf, ac yn rhoddi tn
Ei farwor dwyfol ar fy enaid oer,
A gyrodd drydan byw ei nerth ei Hun,
Yn llif o fywyd drwy fy natur wan.
Ei gyfaill oeddwn. Tynain ol y llen
Oddiar fwriadau fu am lawer oes,
Yn bwrwu cysgod cyfrin dros y byd;
Bwriadau cariad o dragwyddol hedd,
I ymgnawdoli yn ei Fab ei Hun;
Diysgog oeddwn, ac yn llawenhau
Fel gwyliwr ar y mur wrth weled Haul
Yn codin hawddgar ar drueni dyn,
Gan roddi lliwiaur nef ar rudd y nos.

Ond dyeithr niwl syn awr yn ymgrynhoi
Am danaf, ac yn dringo sanctaidd frig
Mynyddoedd agos addewidion gras:
Bwriadau Herod, a bwriadau Duw,
Dialedd gwyfyn, a threfniadaur nef,
Syn ysgwyd fy meddyliau ol a blaen
Fel tonaun wyn o ddychryn mewn ystorm;
A ddichon llid yr Herod hwn ddileu
Gobeithion byd? A ddichon aflan nwyd
Anianol deyrn arafu cwrs yr haul?
A all trychfilyn eiddil sydd yn byw
Ar fin ddiddymdra fesur nerth Duw?

(x112)
Hyf lofrudd oedd ei dad. Gormesdeyrn balch,
Ai fron mor ddu chanol nos y Fall;
Mae Raman cofioi ddydd, yn cofioi gledd
Yn ymfrashau ar dyner waed ei phlant;
Aflendid marwol yn ymsymud oedd,
A haint o lygredigaeth ar ei ol;
Ei fywyd bydrodd, a chymhelliad fu,
I bryf y bedd iw ysu cyn ei dranc.
Iw greulon fab, ac i Herodias ddig
Carcharor ydwyf inau; ni ddaw mwy
Ymwared i mi, tra fo calon hyf
Y caled deyrn yn llaw maleisus fun.
Llef un yn llefain oedd fy mywyd i,
Yn digaregur ffordd i deyrnas nef
Yn symud bryniau o bechodau crin,
Yn codi glynoedd o waradwydd dwfn,
Ac fy mwyell lem yn tori lawr
Fforestydd o anwiredd - lle yr oedd
Ellyllon fyrdd yn cyfaneddun wyllt;
Llef, dynar oll; neu adsain yn y bryn
Or Gair, - y Dwyfol Air oedd yn neshau;
O hyfryd waith! Cael parotoi y ffordd,
I hau ar hyd ei gwyneb yma a thraw
Rosynau edifeirwch, pan oedd swn
Y difrycheulyd frenin yn neshau!

Diffaethwch oedd fy maes, ai greigiau noeth
I fywyd glas yn waharddedig byth;

Rwyn cofior ogofeydd, ar hafnau dwfn,
Lle mae unigrwydd yn mwynhau ei hun
Heb fywyd yn ei erlid. Cartref hedd,
Lle crona drychfeddyliau rhag i fyd
Llygredig eu halogi. Lawer tro
Bum inau yn eu canol yn mwynhau
Cyfrinach hyawdl y distawrwydd mud;
Y locust gwyllt wyddai am y lle,
A deuai yno, nid i ymfrashau
Ar laswellt iraidd, ond i roi ei hun
Yn offrwm ac yn aberth er fy mwyn

(x113)

(x114)

(x115)

(x116)

(x117)

(x118)

(x119)

(x120)
Er gostwng bryniau trwy orchymyn Duw,
Mae eraill yn ymgodi hyd y nef,
A rhagrith yn blaguro hyd eu brig;
A all y Prophwyd hwn drwy fwynder Oen,
A diniweidrwydd y Golomen wen,
Ddiwreiddio bryniau twyll, au taflu byth
Tu ol iw gefn? A lwydda un mor fwyn
I enill gorsedd Brenin iddoi hun
Heb alw barnau mwyaf nerthol Duw
I wastadhau y ffordd? Mae ar y maes
Yn unig a dinawdd, yn dweyd yn hyf
Fod dydd gerllaw pan fydd coronaur byd
Yn disgyn yn gawodydd wrth ei draed.

Ond pam y mae mor dlawd, mor llwm ei fyd,
Mor wag o rwysg, ac o fawrhydi teyrn?
Di-gartref grwydryn ydyw, ac yn byw
Ar garedigrwydd eraill. Treuliar nos
Yn y mynyddoedd tawel wrthoi hun,
A charedigrwydd natur iddo rydd
Ei glaswellt yn obenydd. Gwna i ffawd
Oi olwg ddianc, a daearol glod
A ddiystyra fel ynfydrwydd gwag;
A ydyw tlodin briodoledd teyrn?

Pwy ydyw! Maer dirgelwch yn dyfnhau
Wrth im fyfyrio ar ei hanes Ef
Os yw yn anfonedig gan y Tad,
O! pam na thynain ol y dwyfol len
I ddiffodd rhagfarn yn ei haul ei Hun?
Ai breuddwyd diflanedig cysgod rhith -
Oedd gweledigaeth yr Iorddonen im?
Maer ddaear yn ei wrthod. Ai Efe
Ywr Hwn syn dyfod, ai rhyw arall un
Ddisgwylir genym? Maddeu, O! fy Nuw,
Wamalwch fy meddyliau. Cliriar niwl
(x121) Y caddug tywyll sydd yn farwol oer
I ddringo dros fy enaid; mae yn llawn
Amheuon hyll, fel pe am wneyd fy mron
Yn waharddedig ith oleuni mwy.

Pam maer cenadau yn ymdroi mor hir?
A drefnwyd carchar arall iddynt hwy?
Neu ai diystyr gan y Prophwyd ddweyd
Ei helynt wrth garcharor fel myfi?
A ydyw yntaun rhwym? Gwn nad yw parch
At burdeb a gwirionedd yn cael lle
Yn nghalon aflan ddigydwybod fyd;
Gall yntau fod mewn cadwyn erbyn hyn.
Ai tybed iddo ddigio am fod swn
Amheuaeth yn fy nghwestiwn - Ai Tydi,.
Ai arall a ddisgwylir gan y byd?
Mae pryder lond fy enaid. O! paham
Na ddawr cenadau bellach yn eu hol?
Ond mae pryderon yn gwneyd awr yn oes,
Yn troi amynedd yn wylltineb ffl;
Maer dydd yn ffoi, ai belydr olaf sydd
Yn troi ei gefn ar agen gul fy nghell;
Mewn disgwyliadau aeth y dydd yn hir,
Mewn siomedigaeth bydd y nos yn hwy.

Ffowch ddrychiolaethau, ac amheuon dwl,
Mae ei ogoniant bellach wedi dod
Yn llif o fywyd i fy enaid dall;
Er na fy^n ddweyd ei enw, dywed fwy
Nas gallaf ddal heb ei addoli byth;
Trugaredd a gwirionedd sydd oi flaen,
Fel boreu Gwanwyn yn cyfnewid byd;
Maddeuant, gras, a bywyd ar ei ol,
A dardd or ddaear lle y sangai droed.
lachawdwr yw, ai bresenoldeb sydd
I haint yn ddychryn. Ni bu son or blaen
Am angaun dianc yn grynedig ls,
Ai garcharorion o dan newydd wrid
Yn canu Salmau bywyd ar y bedd;

(x122)

(x123)

(x124)

(x125)

(x126)

(x127)

(x128)

(x129)

(x130)
Chwarddai bywyd yn ei lygad,
Bywyd lifain ffrwd o hedd;
Dewisiedig flodau cariad,
Yn eu tegwch nefol wastad
Hardd flodeuent ar ei wedd.

Mor hapus treuliodd ef ei fabol hynt,
Ar lan y traeth yn mro Pwllheli gynt;
Ceid rhyw dynerwch ar ei loew ael,
Yn dawnsion brydferth heb un llinell wael;
Tra yn Llanengan hoff, fe baentiwyd gwrid
O degwch Eden ar ei ael ddi-lid;
Tra ar ei foch ymffurfiain brydferth, brydferth,
Gynddelw tlysni yn ei holl gyfanwerth.

Ar bererindod Evan ieuanc welwyd,
O gam i gam ar ymdaith i Bonterwyd;
O! Geredigion hoff! gwlad crefydd bur
Iw phlant bun llunio offer heiyrn a dur
Ond gydar Achos goreu ni bu ef
Anghofus o addurno llwybraur nef
Ei grefyddolder dwfn, ai dalent rymus
Ddyferent wiredd dros ei wridgoch wefus;
Ei ysbryd oedd mor fyw r awel rydd,
Tran troi a throsir dail ar haner dydd;
Nid yn anghof byth yn Aberffrwd,
Ei weithgar sl, ai holl ymdrechion brwd;
Ymdrechgar yn mhob rhinwedd oedd erioed,
O ddydd i ddydd yn mhob rhyw flwydd oi oed.

Yn Evan Thomas benderfynol, caed
Y gwron sathrai rwystrau dan ei draed;
Ac angerddoldeb tn ei anian hoew
A ysai anhawsderau fil yn ulw!
Er fod caethiwed yn gymhelliad cryf
I anghyfiawnder godi ben yn hyf;
Trahausder grynain ofnus rhag ei wedd,
I orthrwm blin ac erchyll, cloddiai fedd;
(x131) Y trechaf treisied ydyw dull y byd,
Ar gwanaf gwaedded yw ei gn o hyd!
Er gwasgu or byd ar aml ysgwydd gref,
Yn drymach filwaith gwasgodd arno ef
Pa ryfedd fod ei gn o hyd yn lleddf,
A chwynfan iddo wedi troi yn reddf ?

Mae awdwr natur am i ddyn fwynhau
Ei ryddid ef ei hun; ac ymgryfhau
Ar ddwyfol ffrwyth yr etifeddiaeth forau
A roddwyd iddo - cyn i anadl angau
Ddifwyno un oi ddail, a chyn i ormes
Droi gwlith y nef yn llwydrew yn ei hanes.

Beirniadaeth yr uwch-feirniaid ar y Gair,
A chwalain chwilfriw mn yn Llanbrynmair;
Ffieiddiai ymffrost gwag, a rhodres byd,
Didwylledd ydoedd penaf nd ei fryd;
Gonestrwydd oedd disglaeriaf berl ei goron,
Cyn torai ef ei air, fe dorai galon.

O wlad Maldwyn troes mhen enyd,
Drysodd prydferth raglen bywyd;
Troes ei wyneb i Morganwg,
A daeth haul yn fwy ir golwg;
Os cadd brofi dyfroedd Marah,
Daeth dan ganu tuar Rhondda;
Canai bellach heb un arswyd,
Salmaur nefoedd ar yr aelwyd.

Gyda saint anwylaf Horeb,
Dedwydd gyd-addolai ef
Pererinion anfarwoldeb
Oedd ei gwmni tuar nef
Ac er trymed oedd y croesau
Gariodd yn yr anial maith;
(x132) Fyny dringodd dros fynyddau,
Serth a rhiwiog oedd y llwybrau
Sangodd ef bob cam or daith.

Teg fel lliwiau Bwar Drindod,
Claer ei drem fel ewyn tn;
Blodau rhinwedd, haul teilyngdod,
Drwsient ei gerddediad llon;
Hawddgar fel y lleuad dirion,
Pan yn gwenu ar y byd;
Gwyn fel eira copa Hermon,
Pur, fel dwr grisialaidd ffynon,
Oedd ei fuchedd drwyddi i gyd.

Ar ddeulin filwaith plygun wylaidd wnaeth,
Rhaid plygur bwa cyn ehedar saeth
Wrth orsedd gras mor ddwys offrymai ef,
Ei weddi daer fel sant ar drothwyr nef.

Esgyn wnai ir Wynfa olau,
Mewn ymbiliaun syth ir lan;
Fry ir nef aeth erfyniadau
Fil miliynau ar ein rhan
Llinell brydferth o ddisgleirdeb,
Ail dilychwin wawl y nef,
Leinwr ardal dyddordeb,
Am ei harddwch ai huniondeb,
Ydywr ffordd dramwyodd ef.

Blaenor fu yn hoff gynteddau
Ty^ ei Dad am dymhor hir;
Gwyl ddiosgai ei sandalau,
Fel o barch i wirioneddau
Gair ein Ir ai ddwyfol dir;
Llanwai enaid duwiol Gristion,
Gyda dysg o nefol flas;
Ac mae adsain ei gynghorion
Ar glogwyni hen adgofion,
Megis swn telynau gras.

(x133)
Bu yn athraw goleuedig,
Ac arddeliad ar ei waith;
Yn y gyfrol ddyrchafedig,
Hen fwriadau gwynfydedig
Gyfarfyddai ai eu taith,
Tynu allan eu cyfrinion
Wnai iw ddosbarth yn ddi-len,
Sylweddolair addewidion,
Gynt fun crwydro fel angylion
Dros fynyddaur nefoedd wen.

Dyn gysegrai hunan ydoedd,
I wasanaeth pur ei Dduw;
Gln ei fywyd diargyhoedd,
Dan arweiniad Ir y nefoedd
Oedd yn byw.

Doeth o galon yn blaenori,
Balm i enaid oedd ei ddawn;
Heb ei dhn ai ln oleuni,
Nid oedd un cyfarfod gweddi
Byth yn llawn.

Y gyfeillach wnelain danbaid
Drwy adnodaur gwaed ar loes;
Hen adnodau pechaduriaid,
I iachau gwahanglwyf enaid
Wrth y Groes.

Ar yr allor, dal i losgi
Oedd y tn o hyd yn fyw;
Yr oedd calon yn ei weddi,
Ai thynerwch mawr yn toddi
Calon Duw.

Dyn yn byw yn llwyr iw Geidwad,
Dynar fath un ydoedd ef;
Dyn i enaid mewn addoliad,
Dyn anniwall ei ddymuniad
Am y nef.

(x134)

(x135)

(x136)

(x137)

(x138)

(x139)

(x140)

(x141)

(x142)

(x143)

(x144)O! tydi, dyner law Rhagluniaeth Ir,
Diwalla fi oth annherfynol str;
A chael o dan dy nawdd ac yn dy hedd,
Lwyr dreulio oriaum bywyd hyd fy medd.

TWR JONADAB.
PABELL Y RECHABIAID, MOUNTAIN ASH.
Eisteddfod y Drill Hall, Mountain Ash, 1892.

Ambell i Babell syn bod - o nodwedd
Tw^r Jonadab hyglod,
Rhoi ir gwael o oraur gd,
Y bydd hon heb ei ddanod.

DYDD NADOLIG YN NGHWM RHONDDA.
Telyneg y Gadair, Eisteddfod Bodringallt, 1899.

Henffych well, Nadolig hawddgar!
Addurn Duw ar ddyddiaur ddaear;
Dydd y canodd engyl tanbaid,
Anthem moliant Ceidwad enaid;
Prin maidd awen ganu iddo,
Rhag iw bysedd ei lychwino;
Pwyntil angel nis portrea
Dydd Nadolig yn Nghwm Rhondda!

Dymar wyl am fynd a dyfod,
Mynd yn scryd heb un cyfeirnod;
Ffwrdd ir llu trwyr gwlaw ar oerfel,-
Ffurfiau hieithoedd arall Babel;

(x145)

(x146)

(x147)

(x148)

(x149)

(x150)

(x151)

(x152)

(x153)

(x154)

(x155)

(x156)

(x157)

(x158)
Maer gath ar ceiliog ar y bwrdd mewn helynt,
Yn methu rhanur dorth yn deg cyd-rhyngddynt;
Mil hawddach dweyd rhifedi sr yr wybren,
Na chyfrif myrddiwn nodaur Ty^ Anniben.

Y TAFOD.
Eisteddfod y Pentre, 1877.

Hyfedr yw y tafod rhydd - i adrodd
Gwrhydrir ymenydd;
Dymar cyfrwng dwng bob dydd
Holl fwriad y llefarydd.


HENAINT.
Cyfarfod Llenyddol Bethel, 1883.

i.
Henaint ydywr cyfnod noda
Derfyn einioes dyn is nen;
Trallod beunydd wrtho lyna
Fel yr eiddew am y pren;
Pyla tn ei graff olygon,
Oera gwaed ei dyner galon,
Ond mae blodau y pren almon,
Yn goronbleth ar ei ben.

ii.
Henaint ydywr ddolen gydiol
Rhwng ieuenctyd dyn ar bedd;
Deifiwyd gwrid yr irder swynol,
Oedd yn addurn idd ei wedd;

(x159) Byr ei gam, os mawr ei oedran,
Rhaid wrth ffon iw gynal weithian,
Ni ddaw henaint wrthoi hunan,
Oi wir grefydd tyn ei hedd.

iii.
Henaint geir yn argraffedig,
Ar heirdd wisgoedd anian glyd
Dysgu gwersi bendigedig
I ddynolryw mae o hyd;
Gorphen taith ein pererindod
A wna henaint rhyw ddiwrnod,
Gwelwn draw drwy bridd y beddrod
Etifeddiaeth leinwn bryd.


YR AMDDIFAD.
Cylchwyl Lenyddol Bethel 1885.

Heddywn wan ai wedd yn wyw - y gwelir
Gwyl blentyn diledryw;
Amddifad o dad ydyw,
Ai lon fam ni wel yn fyw!

Y BUGAIL.
Eisteddfod Llwynypia, 1881.

Yn araf ei gamrau yn nghwmni y wawrddydd,
Cychwyna y Bugail oi fwthyn ir mynydd
Esgyna yr aelgerth yn hoenus ei agwedd
O dwmpath i dwmpath, o lechwedd i lechwedd;
Maen mynd mor naturiol i fyny iw gribyn,
Ar gornant yn rhedeg i waered ir dyffryn,

(x160) Tra troella yr awel ai bysedd cyfarwydd
Gudynau ei wallt a chwith dros ei ysgwydd;
Mae natur iw chanfod yn ngosgoi gerddediad,
A natur gynheuodd y fflam syn ei lygad!
Or braidd na fu anian rhy hael ar ei cheinion,
Tran trwsio prydweddau pererin y lasfron;
Ni phaentiodd ai dwylaw brydferthach rosynau
Nar gwridgoch ddau rosyn addurnant ei ruddiau.

Ei unig gymdeithion yw bachog ffon lasddu
A dorodd rhyw noson wrth ddychwel o garu;
A thri o ddefeidgwn ddeallant yn rhyfedd
Awgrymiad ei feddwl ar flaenau ei fysedd;
Ei hoffus gw^n ydynt yn barod ar eiliad,
Iw ddilyn yn ffyddlawn a gwneyd ei ddymuniad
Gwnant bobpeth fel yntau ond siarad, a chanu
Dewisiol alawon bugeiliaid hoff Cymru.

Ar ddwysaf ddistawrwydd y dyffryn o dano,
Iw can y forwynig wrth fyned i odro;
Maei swynol beroriaeth fel alaw angylion,
A seiniau pob nodyn yn cyffwrdd ei galon:
Maen sefyll, yn gwrando, mae bron a llewygu,
Gwefreiddir ei anian gan drydan y canu.

Ar gopa y mynydd mae iechyd ac hedd
Yn dawnsio heb ofni marwolaeth na bedd;
Yr awel anadla dirf fywyd di-ail
Yn ffroenau agored y blodau ar dail;
A duwies wen rhyddid yn gyflawn o swyn,
Deyrnasan wastadol ar orsedd o frwyn;
Ni feiddiodd gorthrymder roi gwadn ei droed
Ar goryn dihalog y mynydd erioed;
Ac yma maer Bugail yn hoffi cael byw,
Mewn tawel gymundeb ag Anian ai Duw.

(x161)
Maen adwaen ei ddefaid cyn gweled eu nodau,
Dealla mewn eiliad pa un fydd yn eisiau;
Fe w^yr eu rhifedi heb achos eu rhifo,
A gw^yr am bob dafad dueddol i grwydro;
Ond poenir ei feddwl a chwerwir ei deimlad
Yn nghanol ei fwyniant gan ambell i ddafad;
Mae mynych grwydriadau y ddafad fach benddu,
Ar brydiau bron temtio y Bugail i regu;
Mae yntaur hwrdd garw ar ddafad wyllt ungorn
Yn denu y gweddill i gyd ar gyfeiliorn;
Er hynyr defeidgwn yn reddfol wrth anian,
A gyrchant y praidd or pellderoedd ir gorlan;
Wrth amnaid y Bugail yn unig symudant,
Ar defaid direidus ou crwydriad ddychwelant.

Maer awen chwareus yn awr ac erioed,
Ar lwybrau y Bugail yn hoffi roi throed;
Yn mhlyg ar ei ysgwydd ei mantell a gawn,
A deuparth oi hysbryd, a deuparth oi dawn;
Y Bugail yn frenin ddewisodd ein In,
Ac ef yn fardd-brophwyd cwynfanus ei dn;
A Bugail y Defaid cyfenwa ei Hun,
Yr w^yn ar mamogiaid gofleidia bob un.

Y DYN HUNANOL.
GOGANGERDD.
Eisteddfod Llanerchymedd, 1886.

i.
Mae dyn yn bywr drws nesai ni
Dry oernir byd yn wenfflam,
Aeth fynyn syth i binacl bri
O ris i ris ar garlam;
(x162) Mae mawrion byd i gyd yn grwn,
Oi flaen yn plygun rasol;
Enillodd hwn, pa fodd nis gwn,
Yr enw - Dyn Hunanol.

ii.
Bur crydd yn ceision ddiwyd iawn,
Oi draed wneyd rhyw grynhodeb,
Ar eillydd ffraeth ai fin ai ddawn
Yn trwsioi wallt ai wyneb;
Ir pellder ffy pob hagrwch ffwrdd
O wydd un mor eithriadol;
Ceir holl brydferthion byd yn cwrdd
Dan hat y Dyn Hunanol.

iii.
Ac ar y stryd mae fel be bai
Ar wyau ieir yn cerdded;
Ail Esquimaux rhwng blodau Mai
Yw yntaun mhlith y merched:
Ceir ar ei fron flodeuglwm hardd,
Mewn arddull dywysogol;
Pob merch o chwaeth er hyny chwardd
Am ben y Dyn Hunanol.

iv.
Maen fwy cyfoethog fil wrth gwrs,
Na neb a anwyd eto;
Ceir mwy o arian yn ei bwrs
Nas dichon neb eu rhifo;
Mae ffawd yn gwelwi ar ei ddr
Dan bwys ei arian bathol,
Uwch cyfrif tywod glan y mr
Yw aur y Dyn Hunanol.

(x163)
v.
I lanaur mr bob tymhor Haf
Maen mynd mewn rhwysg dychrynllyd;
Fel pawb na fu erioed yn glaf,
Maen mynd er mwyn ei iechyd
Myn gael ystafell-wely glyd
Mewn gwesty gwych ffasiynol;
Ond eto ni cheir braidd ddim byd
Wrth fodd y Dyn Hunanol.

vi.
Ar gefn y dn nid oes a wd,
Nad ydyw yn ei elfen;
Ac yn y dw^r pan gyll y bd -
Maen nofio fel hwyaden;
Ni fedra mil o stormydd blin
Wanhau ei reddf nofiadol;
I ddyfnder mawr hyd ei ben-lin
Anturiar Dyn Hunanol.

vii.
Pe rhoddid tn yn mhen y nwy
A gronwyd yn ei natur,
Fe fyddain hawdd goleuo plwy
Heb unrhyw draul na llafur
Maen gelfyddydwr heb ei ail
Yn nheithir Celfau Breiniol,
Ar ddyfeisiadau rif y dail
Esgorar Dyn Hunanol.

GOFID.
Eisteddfod yr Ystrad, 1880.

O! Ofid erch! clwyfo dyn
Mae oi nwyd bob mynydyn;

(x164)
Trwy drais, hwn gais yn gyson,
Ai gledd dur ddwfn frathur fron;
Ei saeth brwnt yran syth braidd
Ir galon yn ddirgelaidd;
Cais oeri pob cysuron, -
Ymlid a lladd teimlad llon!
Rhywsut ei ing fun dristau
Cu lawenydd calonau;
Ei naws annhirion esyd,
Bruddaidd In uwch ben ein byd.

Edwynwr blodau yni
Ydyw yn Haf ein byd ni;
Anial dir anhwylderau
Galar byd, gelwir ei bau;
Am reddfol dymhor hawddfyd,
Ni wybu hwn yn y byd.
Lladd rhyddid wna Gofid gan
Ddifwynoi harddaf anian;
Ar ei faes torf o weision,
Eton llu weithiant yn llon;
Ac yn mhob lle efe fydd
Yr ethol lywodraethydd
I bob blin erwin oror
A greodd wae egyr ddr;
Holl wedd y fro ai lleddf wrid
Anhafal, edwyn ofid!
Dyn esyd heb gydnawsedd,
Heb londer, ceinder nac hedd.

Dawn oeraidd ddidynerwch,
Gafwyd trwy y Gofid trwch;
Dyn ni all ddiffodd trallod,
Oddifewn edrydd ei fod
Ar drem gyntaf, oraf, hwn,
Gwawr wylaidd o gur welwn.
(x165) Cafwyd rhwysg gofid ar rudd,
A dull afrad y llofrudd;
Yn ei gell dywell a du
Trwy ei ing mae bron trengu!
Cysgod angaun ddiau ddyd
Ddi-drwst sl ar y ddedryd!

Ofid dwys; er profi dyn
Efe ddeil iw fyw ddilyn;
Fel hyn maen ei erlyn ef,
Ail ysbryd tanllyd hunllef
Er cael gorau berlaur byd,
Moethau a phob esmwythyd
Nos a dydd wrth gynhes dhn,
Efen reddfol, fyn ruddfan.
Sain ei gn droes yn gyni,
Wylon awr a glywwn ni.

Y fun gaf yn ei gofid
Yn bywn lleddf dan boen a llid.

Edwynar fam dyner fel
O lys ing, ei thlws angel,
A dirion roed i orwedd,
Y mwynaf em - yn ei fedd!

PONT-BREN Y GELLI.
Eisteddfod Capel Bodringallt, 1885.

Pontbren anniben iawn yw, - hen lipren
Laprog heb ei chyfryw;
Ychydig ynt ei choed gwyw,
A braenedig bron ydyw.

(x166)
Y MYNEDOL.
Cylchwyl Lenyddol yr Ystrad, 1884.

Eiddunaf doriad gwawr goleuni pur,
Ar ddudew gaddug y Mynedol pell
Cloedig ydywr pyrth, rhaid dringor mur
Os am gael trem ar ei gyfrinion gwell.

Mor bell a gwan ywn hamgyffrodion ni,
Am gylchdroadaur cyfnod cl, ai fri;
Pa le y maer athronydd coeth ei ddawn
Esbonia ddwfn ddirgelion hwn yn llawn?
Aweniaeth gref arswyda rhag prysuro
Ir gwyll di wawr ai phwyntil iw egluro;
Pa le y maer athrylith nef-ymledol
Bortrea gyfrin lwybraur pell Fynedol?

Y gwylltaf ddychymyg wel rwystrau bob tu,
I nodi terfynau argyfwng mor ddu;
Ei nodwedd ai hanes a gollwyd yn nghyd
O eisiau croniclo ar lyfrau y byd;
Yn mlaen aeth cyfnodau yr oesau di-hedd
Mor gyfrwys ag angau, mor ddistaw ar bedd!
Anghofiodd hanesiaeth i gryno gofnodi
Helyntion y byd, ai gyfoeth ai dlodi -
Mae plygion ar blygion o nifwl nos-ledol
Ail Aiphtaidd dywyllwch yn toi y Mynedol,
Ar ymdaith yr elem pe cawsem yr hawl
Drwyr broydd diymsang yn ngherbyd y gwawl,
Yn ol ac yn ol fel cydymaith y wawr
O eiliad i eiliad, o fynyd i awr:
Yn ol i wyrdd gyfnod tirf forau y byd,
Cyn genir dyn cyntaf na llunio ei gryd.

Sylldremion ol! ddifrifolaf waith
Yw olrhain hanes y gorphenol maith;

(x167)
Edmygu Ir yn lledur nefoedd ferth,
A chrogi llu y nef drwy air ei nerth;
Ei weld yn paentio grudd y gyntaf wawr,
A gosod sciliaur mynydd bn i lawr -
Gweld Anian dyner yn ei mantell orau,
O ddwylaw In yn cael ei choron forau.

Ai ganfod or pellder mewn goleu di-ln
Yn hongian y cwmwl yn entrych y nen;
Ac yn ei laith wely yn gosod yr aig
I siglon aflonydd rhwng erchwyn dwy graig;
A gweled ein cyn-dad yn Eden fan draw,
Yn llywior bydysawd ag amnaid ei law,
Ei ganfod yn frenin ar bobpeth a wnaed
Cyn llunio gorseddfainc na throedfainc iw draed;
A gweld y bwystfilod, rhif sr yr wybrenau,
Yn dyfod at Adda i dderbyn eu henwau;
Gan wylaidd gydnabod mewn parch a gwarogaeth
Ei hawliau uwchafol ai dirion nawddogaeth.

Canfyddwn ef eilwaith tro cyntaf erioed
Ar binacl anrhydedd yn colli ei droed;
Ai epil anffodus yn nghyswllt au tad
Yn yfed marwolaeth o ffynon mwynhad.

Maer byd drwy dwyll ofalon
Yn drysu trefn darpariad;
Maen oeri gwaed y galon
Maen diffodd trydan cariad;
Pa le maer llaw symuda yn hamddenol
Sl cyfrin flwch dirgelion y gorphenol?

Er fod chwyrn olwyn blynyddau
Yn dirwyn fy einioes i ben,
A stormydd dros gopar mynyddau
Yn gwywom hapusrwydd is nen;
Ni fedra y cerub perffeithiaf ei ddawn,
Ddesgrifio mwynderaur Mynedol yn llawn.

(x168) Fy anwyl gyfoedion hawddgaraf
A gipiwyd ir beddrod bob un,
Am calon ar dori galaraf
Wrth frwydro ag adfyd fy hun;
Cyd-huna anwyliaid fy mynwes
Dan ywen yn mynwent y Llan;
Fy nagrau dywalltaf yn gynes
I falmaidd eneinio y fan.

Wrth dremio ir Mynedol or prydnawn,
Maen greadigaeth o gymysgedd llawn;
Rhyw hagrwch hyll yn dilyn swyn di-ball
A chwyn a chn y naill ar ol y llall.
Oer yw gwyn eira pedwar ugain oed,
Ar glogwyn garw Henaint mae fy nhroed;
A si awelon tragwyddoldeb Duw
Yn torin bruddaidd ar fy myddar glyw
Fel adgof bywyd am fwynderaun dyrfa
Yn pasio careg filldir gyntam gyrfa;
Wyf bell or byd, fel meudwy llesg blinedig,
Yn ymyl rhyw ddyfodol anweledig;
Yn gwasgu amser yn fy nwrn yn ddim,
A thragwyddoldeb yn deimladwy im.

Yn ol o bell clogwyn rhewllyd hwn,
A dim ond careg fedd yn dal fy mhwn
Y tremiaf heddyw drwy y niwl gysgodau
Syn gorwedd ar adfeilion hen gyfnodau;
O! na allaswn roddi llam yn ol,
Tuhwnt ir nos lle bu breuddwydion ffol
Yn twyllo fenaid am ddyfodol clir,
Yn creu gobeithion am ddwyfolach tir,
Heb roddi awgrym byth ceid trwst taranau,
A gwibiog fellt yn fflamio ar y bannau.
Breuddwydion oeddynt - au sylweddau sydd
Mewn bedd o siomiant er ys llawer dydd!
Er codi or dychymyg gestyll glin
Syrthiasant oll ir llawr yn chwilfriw mn;

(x169) Er fod fy llygaid heddyw yn pruddhau,
Ac aden adgof cyflym yn llesgau;
Mae aden angel gydai haur ymylau
Yn agor hollt drwy blyg y tew gymylau!
Draw, draw, mi welaf fel goleunir hwyr
Sr fy moreuddydd yn adfeilion llwyr,
A rhyngom draw, heb brisiom heirdd rinweddau
Fe roddwyd llawer mil o geryg beddau,
Ac yn en cysgod prudd mae acwn llechu
Ddrychiolaeth mebyd im gwahardd i bechu.

Ar geulan byd arall nis gwelir ond trwch
Edefyn brau rhyngwyf a disgyn ir llwch;
Cyflymodd fy nyddiau fel gwibiad y wenol,
Ceir braslun om hanes ar lyfraur gorphenol;
Bu lluoedd o engyl mewn mentyll o gnawd
Ar faes y Mynedol mewn stormydd o wawd;
Disgleirdeb eu buchedd wanychai bob bai
Au moliant fu unwaith fel llanw heb drai.
Teilyngent hyd eto glodforedd y byd,
A thrylwyr edmygedd y nef ar ei hyd,
Ond ni bu hanesiaeth yn uchder ei bri,
Mor fwyn a throsglwyddo eu henwau i ni.

Os ydywr dychymyg yn gwisgor dyfodol,
A blodau aniflan y gwanwyn cysgodol,
Gan droi yr anialwch yn Eden risialog,
A dyddiaum blynyddoedd yn wynfyd dihalog
Can wyned nas meiddia y byd moi anmharn,
Tra mwyniant a minaun rhy glos in hysgaru;
Rhyw yrfa swynhudol fel rhamant nofelydd
A brydferth linellwyd gan bwyntil darfelydd;
Er hyny, twyllodrus a llawn o dreialon,
Fur yrfa ddelweddodd ar leni fy nghalon.

Mil milwaith gonestach yw adgof na dawn
Cronicla ddirgelion tir anghof yn llawn;
Nid cyfrol ddisylwedd heb bwynt ac heb brofion
Ond cronfa o ffeithiau yw memrwn adgofion;

(x170)

(x171)

(x172)

(x173)

(x174)
Alaethus drychineb! pa le a pha bryd
Croniclwyd ei chwerwach yn hanes y byd?
Y llen dros olygfa mor bruddaidd ei gwawr,
A chalon glwyfedig, a dynwn yn awr.

YR EIRA.
Eisteddfod yr Heolfach, 1887.

Or nef wen yr anfonir - eira gln,
Ar glynoedd oll ganir;
Arwydd sancteiddrwydd trwyr tir,
Dyma hugan edmygir.

Yr Eira lunia glaer ln, - o flodau
Nef-ledol yr wybren;
Oer yw gwedd pob craig addien,
Gwisga dl ei gwasgod wen.

Y PELLSEINYDD.
Cylchwyl Lenyddol yr Heolfach, 1880.

Y Pellsenydd! pwy all synied - ei werth,
Ai wyrthiau afrifed?
Wele draw ar eiliad rhed
Ein geiriau penagored.

Y Pellseinydd, on pwyllus enau - geir
I garion meddyliau;
Heb ysgrifell i bell bau
Gwlad arall fe glud eiriau.

(x175)
Y Pellseinydd rydd arwyddion - hollol
O gyfeillach ffyddlon;
Heb ball, ef ir pellafion,
Y gyr frwd gywair y fron.

Y Pellseinydd sydd yn dwyshau - amlwg
Deimlad byw galonau;
Gwifren hir, am gyfrin hau
Gras y gwr gwresog eiriau.

Y Pellseinydd - palla swynion - y byd
Pan beidiai gyfrinion;
Tryr wawr fad ai llygad llon,
Ail naws bw^l nos helbulon.

Y Pellseinydd ufudd was gyr oi fin
Iw gr fawr gymwynas;
Seneddwr, gaiff swyn addas
A dawn ei blaid yn ei blas.

DYODDEFAINT Y GROES.
Cylchwyl Lenyddol Bethel, 1881.

Dal Oen Duw a hoelion dur - ar y pren
Er prynu pechadur;
Or llif gwaed! pwy gaed dan gur
Fyth ddaliai y fath ddolur?

Y PERERIN BLIN.
Cylchwyl Lenyddol Soar, 1872.

i.
Er pan oedd y byd,,
Yn gwenun ei gryd.
Cyn symud tro cyntaf ei droed;
(x176)Pererin mwy llesg
Ni chuddiodd yr hesg,
Mewn unrhyw wlad gorsiog erioed.

ii.
Er aros am dalm
Nis gellir cael balm
Ond eiddo Gilead im clwyf;
Sychedu am win,
Ml ddiliau ai rin
I loni fy enaid yr wyf.

iii.
Mor eiddil a gwan
Y teimlaf fi pan
Ddynesaf at orsedd yr Ir
Mae cyfoeth a dawn,
Rhinweddau yr Iawn,
Yn Nuw yn fyth gyflawn ystr.

iv.
Af ato yn awr,
Mi welaf fod gwawr
O obaith ir euog ar drwg;
Im henaid fe gaed
Dan arwydd y gwaed
Fyth noddfa rhag digter a gw^g.

v.
Cyfeirio fy llef
Yn syth tuar nef,
Wnaf bellach bob borau a nawn;
Dawr fendith i lawr,
Cyn toriad y wawr,
Ir llesgaf bererin di-ddawn.

(x177)
vi.
Trysorau di rif,
Haelfrydedd yn llif
Syn eiddo tragwyddol ir Ir;
Cawn ganfod o bell
Ororaur Wlad Well,
A golud ei mwyniant yn fr.

Y BUGAIL.
Eisteddfod Abercwmboy, 1888.

Llais clir y Bugail tirion - a dreiddia
Hyd rydd ael y lasfron;
Fel wrth raid, defaid hyfion,
Gawn a pharch iw gw^n ai ffon.

Y MOR.
Eisteddfod Aberdar, 1866.

Eang Fr! oror erwin
Mawr ei aeth, ond mwy ei rin;
Hanfod rhwysg a gwynfyd rhydd
A ddiail lonai lenydd.
Am drysor hwylior heli
Ydyw nd ein bywyd ni;
Heulwen bur welwn heb ball,
I glyd euro gwlad arall;
Ar eigion annhirion wnaeth
Fynediad i drafnidiaeth.

(x178)
Gwel rhyw leng glaer o longau
Hyd y dw^r yn diwyd wau;
Iw huthr fordaith ar fyrder,
Hwyliant, mordwyant yn dr;
Tra mawreddog ysgogant,
O frwd aidd mor hyfryd nt;
Herio dig ferw y don,
Ar y daith fydd rhaid weithion.

Y lloer ddel iw llwyr ddilyn,
Eilw y Mr fel y myn;
Ai llaw deg llywia y don,
A nodau ei newidion.
O entrych nef hon hefyd,
Os gwyl ei greddf, siglai gryd;
Mor wyl maen chwim reoli
Dwndwr trai a llanwr lli.

Rhyfedd iach ar hafaidd hin,
Ceir hogiaun casglu cregin;
Yn ornwyfus rhai nofiant,
Yn nghwr y llong eraill nt
I Ion chwilion iach eilwaith
Am bysg difain fintai faith;
Swyn parhaus bleserau sydd
Yn glynu wrth y glenydd.

Dymar adeg gudeg gawn
Ddifyr ymwelwyr hylawn;
Au gwedd fel llynedd yn llu,
I siriol ymbleseru;
Rhain u hil ddont yn fil fwy
Hael, dedwydd, a chlodadwy.

Y claf bob Haf fyn hefyd
Orig br o wg y byd;
(x179)Caiff rodio yno yn wych,
O fan i fan yn fynych;
Ar y ln siriol wena,
A chyda gwen iechyd ga -
Swyndeg Hf syn digyfor,
Fwy na mwy ar fin y mr.

DOH, ME, SOH, DOH.
Eisteddfod y Gelli, 1887.

Trwyr Doh, Me, Soh, Doh, y daeth - mawl leisiau
Melusaf Cerddoriaeth;
A diliau eu hudoliaeth,
Hawdd wefran gwyl ddwyfron gaeth.

Y DDEILEN BRUDD OLAF.
Eisteddfod Trecynon, Aberdar, 1868.

i.
Ar ol tymherus hapus hin,
Tryr ddeilen werdd yn ddeilen grin;
Un ddeilen weddw unig,
Dim, dim ond un,
A erys yn y goedwig
Heb gyfaill cun!
Ar frig y pren yn brudd a chlaf,
Fel olaf dyst o fwynder Haf.

ii.
Pa ler aeth derch gymanfar dail,
Fun gwisgor wig oi brig iw sail,
(x180)Ag harddwch gorphenedig ?
O! ddeilen grin,
Paham yr wyt mor unig,
Mor wyw a blin?
Pa le, pa le ? ai yn y bedd,
Maeth holl gyfoedion teg eu gwedd ?

iii.
Paham maeth ddrych mor llwyd a gwyw ?
A thithau gynt fel deilen Yw,
Mor wyrdd a gwyrddnii hunan;
Ond, ond yn awr
Gwywedig ac aniddan
Yw gwrid dy wawr!
Brau fywyd llawer dyn o fri,
A bortreadir genyt ti.

Y MEDDWYN.
Cylchwyl Ddirwestol yr Ystrad, 1879.

Y Meddwyn, mor ymawyddol - rywsut
A fyn groesir heol;
O berth i berth mor sibwrthol
A mulyn cerdd yn mlaen ac ol.

Y Meddwyn wedyn nid oeda - redeg
Ir gwaradwydd dyfna;
Heb weled y niwed wna
Iddoi hun y ffordd yna.

Y Meddwyn a fyn ddifenwi - ei holl
Gyfeillion uchelfri;
Am ddiod er tylodi
Cudeg wraig y cwyd ei gri.

(x181)
Y Meddwyn llwm a addef - ei fod yn
Yfed hedd ei gartref;
Gwario ei aur ai gyr ef
Rhyw ddydd i fawr ddyoddef.

Y Meddwyn - adyn anedwydd - o hyd
Sychedan fwy beunydd!
Ond maes o law daw y dydd,
A byw raid heb wirodydd.

Y Meddwyn, dyn a doniau - ban gerub
Yn gorwedd mewn carpiau;
Llwm a noeth! yn lle mwynhau,
Eirian oes heb run eisiau.

YSGOL TREWILLIAM.
Eisteddfod Williamstown, 1879.

i.
Afreidiol clodfori yr huan uwch ben,
Am wasgar ei wres ai oleuni;
Tra blodaur afalau yn gnwd ar y pren,
Bydd pawb yn arganmol eu tlysni;
Os ydyw rhinweddau can amled r dail
Yn deilwng o barch ac edmygedd;
I Ysgol Trewilliam ceir digon o sail,
I hawlio ein mawl an clodforedd;
Ni ddysgir un foes-wers na syniad fon wyrgam,
Gan feistr nac athraw yn Ysgol Trewilliam.

ii.
Er dysgun rhai bychain yn ddestlus a choeth,
Rhaid plygur ewyllys yn forau;
Au hanfon ir Ysgol iw gwreiddib yn ddoeth,
Yn nheithi doethineb a moesau;
(x182) Fe welir rhieni mewn ambell i dref,
Mewn ffwdan a helbul beunyddiol;
Yn gyrur rhai bach yn wylofus eu llef,
Au dilyn bob cam tuar Ysgol;
Tra plant y gymdogaeth yn rhedeg ar garlam,
Yn nwylaw eu gilydd i Ysgol Trewilliam.

iii.
Ceir ambell i feistr mor ynfyd ffl,
Yn curo y plant yn ddiarbed;
Maent wedi dod adref yn ofni mynd nol
Ou rhyddid i dir y caethiwed;
Gwell iddo fai arfer tynerwch a pharch,
Na dwrdio y plant au pastynu;
Ceid felly ufudd-dod i wneuthur ei arch,
Ac ymdrech arbenig i ddysgu;
Maer plant au hathrawon u bronau yn wenfflam,
O serch at eu gilydd yn Ysgol Trewilliam.

iv.
Gweithgarwch ywr perlyn disglaeriaf a gawn,
Yn nghoron ddihalog yr Ysgol;
Ai threfn ai chynlluniau mor ang a llawn,
Heb gysgod o ffaeledd camsyniol;
Diflanodd rheolau yr hen amser gynt
Fel mwyniant disylwedd breuddwydion;
A phob rhyw aflerwch a ffoes ar ei hynt
Am nodded i wyll y cysgodion;
Ni feiddia hyll ferw direol y Bedlam,
Deyrnasu am eiliad yn Ysgol Trewilliam.

v.
Mae bechgyn yr Ysgol yn uchel eu clod,
Ar gyfrif eu llafur au cynydd;
Ar merched esgynant i safle o nd,
Er nad yw yr Ysgol ond newydd;

(x183)
Llawenydd i galon pob swyddog yn hon
Yw canfod y plant yn rhagori;
Tra hwythaur rhai ieuainc fel engyl bach llon,
A berffaith feistrolant eu gwersi;
Amddiffyn y nefoedd a gadwo yn ddinam,
Y plant au hathrawon yn Ysgol Trewilliam.

Y CADFRIDOG GORDON.
Eisteddfod Pentyrch, 1884.

Arwydd geir o wedd gwron - yn Gordon
Ac ardeb gwas ffyddlon;
Eithr y gwr fathra goron
O bydd raid, er boddior Ion.

ESTYNIAD YR ETHOLFRAINT.
Eisteddfod Bethel, 1885.

Hawdd edmygwn dalent helaeth,
Angel-arwr mawr Rhyddfrydiaeth;
Ar ei ben blagurai goron,
Tardd rhinweddaun frwd oi galon;
Peraroglant fel yr enaint
Trwy Estyniad yr Etholfraint.

ii.
Llawer mesur gwych a chywrain,
Gaed erioed o Senedd Prydain;
Trwyddynt filwaith bun cysuron
Yn dylifo fel yr afon;
Cawsom eilwaith fwy rliagorfraint
Trwy Estyniad yr Etholfraint.

(x184)
iii.
Yn ein natur maen gynhenid
Rhyw dqeddiad cryf at ryddid,
A thros hwn bun tadau dewrion
Yn offryrnu gwaed eu calon;
Brwd glodforwn hyd ein henaint,
Ddydd Estyniad yr Etholfraint.

iv.
Llu o freintiau syn glymedig
A rhinweddaur blaid Rhyddfrydig;
Cymru ddeil ei chedyrn freichiau
Tra for Wyddfa ar ei sodlau:
Doed mesurau eton genfaint
Fel Estyniad yr Etholfraint.

Y CADFRIDOG DE WET.
Eisteddfod Bodringallt, 1891.

Rhyw ryfelwr ar filain - yw De Wet
Roed yn farn ar Brydain;
Wedi carioi nd cywrain,
Oi rhwydaun fyw, rhed yn fain.

Y CADFRIDOG WOLSELEY.
Eisteddfod yr Heolfach, 1889.

Gwir heini gawr enwog yw - rhyfelwr
Ai fawl beb ei gyfryw;
Dyn ir oes - a dyna rhyw
Gadfridog difraw ydyw.

(x185)
Y DIACON PUR.
Y DIWEDDAR MR. JOHN MORGAN (GOF), YSTRAD-RHONDDA.
Eisteddfod Nebo, 1895.

Mor ddedwydd oedd ein byd, cyn i lygredd blin,
O bell ddarganfod hardd breswylfod dyn;
Cyn ir fellten gyntaf saethu drwy y cwmwl
Cartrefle dyn oedd loew fel drychfeddwl;
Draw cyn i bechod feiddio rhoi ei droed
I ddwyno sanctaidd ddaear Duw erioed!
Elfenau dwyf-ogoniant geid pryd hyn
I wisgo dyn fel eiddor angel gwyn;
Pryd hyn, ceid nodaui gn yn nefol dn,
Cyn teimlor pigyn cyntaf dan ei fron;
Draw cyn ir Hydref prudd ai glafaidd liwiau,
Ar ei glust erioed sibrwd enw angau;
Fath hedd ddylanwaii fron yr adeg hono,
Trai ddyddiau fel mynydau yn mynd heibio!

Ond O! daeth angau, bedd, a barn, i.w hanes,
Gan beri storm a chryndod byth iw fynwes;
Mewn byd fel hwn, yn awr, mor anhawdd cael
Cymeriad pur, heb lawer llinell wael;
Ond aeth John Morgan drwy ei barch ai anfri!
Ai wisg yn ln heb fawr o frychau arni;
Mor hapus treuliodd ei foreuol hynt,
Hyd lwyd fynyddig fro Llanwyno gynt;
Ar lanaur Clydach, tra yn ol a blaen
Y rhedai, drwy fyd yn llawn o ystaen.
Ai bwyntel, Ir a baentiodd loew wrid
O degwch nefol ar ei ael ddi-lid;
O! fel y chwarddai bywyd yn ei lygad,
Y dawnsiai hoender ar ei wedd yn wastad;
Tra ar ei rudd ymffurfiain brydfertb, brydferth,
Gynddelw cariad yn ei holl gyfanwerth.

(x186)
Ei ddiniweidrwydd pur, ai dalent rymus,
Ddiferent wiredd dros ei wridgoch wefus;
Ei ysbryd oedd mor fyw r awel rydd;
Tran troi a throsir dail ar haner dydd;
Anwylaf fab i rinwedd oedd erioed,
Oi febyd mwyn a gwanwyn gwyrdd ei oed;
Cyn iddo symud, cerdded, na rhoi llam,
A chyn iw dafod yngan enwi fam!

Un gadwen o wynfyd
Fu cyfnod ei febyd,
Ar aelwyd ei riaint dinam;
Ni fedrair un angel
Ei gadwn fwy dyogel
Nag aden gysgodfawr ei fam.

O rdd i rdd dadblygair dyn yn John,
A daeth yn nwyfus fachgen ieuanc llon.

Nis gwyddair pryd hwnw am droion y byd,
Breuddwydion diniwed a swynent ei fryd;
Or G1g i Darwyno, yn fil ac yn fyrdd,
Ceid blodau persawrus yn hulio ei ffyrdd;
Yr awel ar adar yn beraidd a thlws,
Bob dydd ai cyfarchant ar gareg y drws.
Gobeithion melusaf ei fywyd pryd hwnw
Oedd gweld y dyfodol yn wyn ac yn loew;
Dyheai ei galon yn nghwsg ac yn effro,
Am yrfa ddyfodol ai llwybraun disgleirio.

Yn nghwrs ei fywyd penderfynol, caed
Y gwron sathrai rwystrau dan ei draed;
Ac angerddoldeb tn ei anian loew
A ysai anhawsderau fil yn ulw!

Ffieiddiai wg ogoniant ffol y byd,
Didwylledd ydoedd penaf nod ei fryd;
(x187) Gonestrwydd oedd disgleiriaf berl ei goron,
Ni thorai ef ei air pe torai galon!
Iw egwyddorion safai Shn yn syth,
Pe syrthiair sr i lwyr ddiddymdra byth;
Ei feddwl clir amlygai benderfyniad,
Ymylai ar herfeiddio argyhoeddiad.

Oi fron ni feiddiodd llid wneyd noddfa gref,
Ni fflamiodd cynen den ei ysbryd ef;
Un ydoedd aeth drwy erch gwerylon byd,
Ac engyl hedd yn lleng oi gylch o hyd;
Ceid duwies rhin yn cario baner wen,
Iw chwifion ol a blaen o gylch ei ben.

Gorseddai rhyddid yn ei fron erioed,
Caethiwed welwain brudd wrth sn ei droed;
Elfenau trais er unon fyddin gref
A wrident yn ei bresenoldeb ef!
Cenfigen a chamwri ynfyd plaid
A chwalain chwilfriw mn ir llwch ar llaid.

Er ir uchelgeisiol sathru
Hawliaur werin o dan draed;
A thrywanu bron cymdeithas,
Nes ei lliwion goch gwaed!
Er in llysoedd au cyfreithiau
Ddwyn y nwydwyllt lanc yn ddof
Er i wladol gynhyrfiadau
Lwyr ddadymchwel gorseddfeinciau,
Beth oedd hyn i Shon y Gf?

Dyn yn byw yn llwyr iw Geidwad,
Dynar fath un ydoedd ef;
Dyn i galon mewn byd arall
Cyn ei symud tuar nef;
Wrth yr orsedd byddain glynu,
Minau at yr orsedd drof;

(x188) Ar fy neulin ceisiaf blygu,
Taer ymbiliaf am gael meddu
Ysbryd gweddi Shon y Gof.

Gwyn fel d ar ael y bryniau,
Claer fel ewyn brig y dn;
Oedd yr ysgol ddringai fyny
Tuar nef, o ffon i ffon!
Ar yr ysgol byddain wastad,
Dringor ydoedd er cyn cf
Dewisedig flodau cariad,
Yn eu harddwch lliw au ffurfiad,
Geid yn nghrefydd Shon y Gof.

Beth gynyrcha fr o ddagrau,
Beth a danian bronaun fflam?
Onid hen adgofion melus
Am gyfoedion tad a rnam?
Cyrddaur Plant ar Cyfeillachau,
Fel angylion ddont in cof;
Di-gwyl gweled hen wynebau,
Disgwyl clywed hen brofiadau
Addfed saint fel Shon y Gof.

Ar ei ddeulin hwyr a borau,
Ocheneidiain syth ir ln;
Ir atebodd ei weddiau
Fil o weitbiau ar ein rhan;
Ar Orseddfainc Gras yn gyson
Plygion o ogoniant gaed;
Tynu hanfod nef ir galon,
A chafodydd ei bendithion
Wnai wrth ddadleu rhin y Gwaed.

Plethu ffurfiau ei gymeriad
Wnaeth ei hunan er ei glod;
Treuliodd oes yn Nebo, Ystrad,
I ymestyn at y nd;
(x189) Afraid crogi ei nodweddion
Ef mewn darlun ar y mur;
Rhain ymrithiant fel ysbrydion
O flaen llygaid ei gyfeillion,
Byth er lleddfu is eu cur.

Gwir Fedyddiwr brwd a chynes
Wrth naturiaeth ydoedd ef;
Duwiolfrydedd lond ei fynwes
Geid mor bur a gwawl y nef
Ei fucheddiad defosiynol
Hawliai deyrnged gan bob un;
Dyn o rodiad mor ddymunol,
Dyn ar ddeulin mwy deniadol,
Tynair nefoedd atoi hun.

Ymddiriedaeth yn ei Geidwad,
Ydoedd cryfder mawr ei ffydd,
Ac ar danllyd allor cariad
Yr offrymai hun bob dydd
Yn yr Ysgol ar Cwrdd Gweddi
Byddain llawn o bob mwynhad;
Colled anadferol drwyddi
Byth i Nebo ydoedd colli
S1 ac ynir duwiol dad.

Treuliasom lawer awr o felus gf,
Mewn difyr ymgom gyda Shon y Gof
Ar nawn tawelaf wedi claddur dydd
A thwrf yr efail; efen rhwydd a rhydd
Ddatodain fedrus, ddyrys glwm ar glwm,
Yn nghadwen hanes boreu oes y Cwm.
Draw, draw, pan oedd distawrwydd prudd y bedd
Heb ddim i dori ar ei swynol hedd,
Ond brefiad lleddf y defaid ar y twyn
A sain Cwn Hela rhwng y grug ar brwyn.

(x190)
Prydydd anian oedd ein cyfaill,
Fel goreufeirdd Cymru Fu;
Darllen ceinion gweithiau eraill
Ysain fflam ei ysbryd cu;
Dyrchai rin a rhagoroldeb
Beirdd Gwyllt Walia hyd y nef
Prif elfenau anfarwoldeb
Yn y Cymro welai ef.

Prin ei gyffwrdd wnai yr awen
Er cynyrchu llinell dlos:
Fel cyffyrddiad bys yr heulwen,
A godreuon gwisg y nos;
Lluniai benill mor ddidrafferth
Ag anadlur awel fwyn;
Hoffair prudd, edmygair prydferth,
A bedyddiair ddau swyn!

Ergyd trwm iw anwyl briod
Oedd ei roi mewn distaw fedd;
Teimlair plant fel heb yn wybod
Eu bod eton gweld ei wedd;
O! maer syniad am gyplysu
Careg Fedd ai enw mwy,
Er yn ffaith, mae bron a llethu
Llawer calon fun ei garu,
N id oes falm a wellau clwy.

Angel wylio ar bob cyfnod
Rhag i neb i roi ei droed
Ar y cwrlid guddia feddrod
Un na sathrodd neb erioed;
Boed iw gorff yn mynwent Nebo
Ddistaw huno mwy mewn hedd;
Taenwn ninau flodau arno,
A doed adar nef i byncio,
Eu galar-gerdd ar ei fedd!

(x191)
COFFI TAFARN TREDEGAR.
(Un or rhai cyntaf or fath yn cylchoedd hyn, os nad yn y wlad.)
Eisteddfod Cymrodorion, Tredegar, 1881.

Hynaws Dafarn nas difa - ein cysur,
An cais am weddaidd-dra;
Ail palas clyd maen dy^ da,
Byd o hedd ai bedyddia.

Ty^ Tafarn, ty^ at yfed-diodydd
Didwyll dyr ein syched;
Llety gwiw, gwin diniwed
A rydd ir rhai iddo rd.

Gwylaidd gaffael gwledd o goffi - yn hwn
Wnawn hyd ein digoni;
Hen drwyth pur in natur ni,
A berw bair heb oeri.

Difyrwch - nid ofera - hwyliog gerdd
Ar fl gainc gawn yma;
A chryn deg chwareuon da
Geir eilwaith heb gweryla.

Y GOEDWIG.
Eisteddfod Heolfach, 1881.

i.
Ir Goedwig hoff, mae plethu cn
Can hawdded ag anadlu;
Gwneir rhwystrau fil yn ulw mn
Dim ond cael hwyl i ganu!
(x192) Edmygwn byth y dwysder fedd
Y fangre neillduedig;
Hael yfwn oi awelon hedd,
Cofleidiwn swyn, cusanwn wedd
Byth-ryfedd wyrddnir Goedwig.

ii.
Mae haul y dydd, a sr y nos,
Yn tremio trwy y brigau
Ar blant y wig ou haelwyd dlos,
Yn gwisgou dillad gorau;
Pan dyr y wawr, claer wlith y nen
Eneiniau gwallt crogedig;
Trar dryslwyn drain mewn mantell wn,
A llys y fran goruwch ei ben,
Ar geubren talar goedwig.

iii.
Y gornant glir a ylch ei throed,
Ar gwynt ai sych ai dywel;
Cusenir grudd pob un oi choed
Gan wefus fwyn yr awel;
Y dderwen gref oi safle syn,
Orchfygar storm grwydredig;
Yr eiddew llesg ymaflan dyn,
Ai fraich am wddf y goeden fyn
Gael esgyn tw^r y Goedwig.

iv.
Baneraur allt yn fil a myrdd,
A chwifiant yn yr awyr;
Nid gwyw a llwyd, ond prydferth wyrdd,
Yw gwreiddiol liw ei benyr;
Ond Hydref gwyw or pellder draw
Barlysar coed uchelfrig;
Oi wgus drem ymsaetha braw,
A bwrw dail fel cawod wlaw
Ddihindda wna y Goedwig.

(x193)
v.
Hawddgarwch pur y Goedwig werdd,
Syn ail i nefol fangre;
Mae odlau pr eu swynol gerdd,
Fel cydgan ser y bore;
Ou temlau dail maer engyl mn
Yn arllwys ffrwd o fiwsig;
Pob un ai fron yn llawn o dn,
Wrth daro byrdwn llon y gn,
Ar lwyfan gwyrdd y Goedwig.

vi.
Rhwy nwyfus lanc ir Goedwig aeth,
I gasglu cnau a mwyar,
A rhwygoi wisg ai gnawd a wnaeth,
Wrth dynu nythau adar;
Ir crwydryn blin yn llety gwnaed,
Ei mynwes brudd ac unig;
Ar llofrudd erch, am guddfan gaed
Yn ffoi yn goch ei wisg gan waed,
Ar flaenau draed ir Goedwig!

YR YMFUDWR CYMREIG.
Eisteddfod Canol y Rhondda, 1891.

Ymfudwr hoff! rhwng pryder a boddhad,
Mor anhawdd cefnu ar ei anwyl wlad;
Maen gweld cysuron bywyd draw yn ffoi
Oi flaen, tra yntau yma yn ymdroi
Yn nghanol gorthrymderau fil, a gwaed;
Fel sicraf etifeddiaeth dyn tylawd!

(x194)
Ymgiliodd llwydd a ffawd oli wydd yn mhell
Eu canlyn fyn fel hyn i wlad sydd well!
Maen gweld y bryniau draw yn wyn i gyd,
Au tegwch cain a lwyr hud-ddenai fryd.
Ffarwelio wna ai dad ai fam yn brudd,
A ffrwd o ddagraun golchi traeth ei rudd;
Oi gylch ymdyra hen gyfeillion lu,
Fel adgof byw or cysylltiadau fu.
Rhy anhawdd dweyd, pa un air lleddf air llon,
Gynhyrfa lanwr teimlad dan ei fron;
Maen dl manteision fil Amerig draw,
A golud ei gogoniant ar un llaw,
Ac ar y llall, mae Cymru lai ei bri,
Yn anwyl, anwyl ar ei chyfer hi;
Hawdd dybiem weithiau fod iw galon sail,
I ganun iach, ac wylo bob yn ail!

Maen teimlo fod rhaid cefnu ar
Hen ddaear swynol Cymru;
Gogoniant hon syn mynd dan len,
Pa ddyben yw ei gelu?
Rhaid cychwyn bellach or hen wlad,
Am ryw sefydliad newydd;
Mae deiliaid hon o ach i ach
Yn mynd yn dlotach beunydd.

Maen disgwyl cael mwynderaur byd,
Ai olud gydau gilydd;
Fel pen cydfyned law yn llaw,
Tu draw i Fr y Werydd;
Yn Nghalifornia, tybia fod
Yr aur fel tywod yno;
A ffrydiau hael o hufen pur
I natur ar ddiffygio.

Bydd gorthrwm dybryd byd ai bwn,
Or cwestiwn o angenrhaid;
(x195) Tra heulwen rhyddid uwch y fro,
Yn ymddisgleirion danbaid;
Ni ddaw anhawsder byth iw gwrdd,
Fe gilia ffwrdd oi wyddfod;
Gwel ddoniau yno rif y gwlith,
Heb unrhyw rhith o drallod.

Hen Gymru anwylaf! ei gadael heb oed,
Ywr gorchwyl caletaf a deimlodd erioed;
Rhaid ydoedd ffarwelio mewn dirfawr dristad,
A swyn a gogoniant henafol ei wlad;
Ffarwelio i themlau godidog ac heirdd,
Ffarwelio i chanwyr-ffarwelio i beirdd,
Ond os oedd gorthrymder yn deifioi fwynhad,
Eiddunai oi galon dangnefedd iw wlad;
Dymunai wrth basio pob clogwyn a dol,
Am nodded y nefoedd i bawb oedd ar ol.

Yn mwnglawdd aur yr hyfryd fro,
Maen blino ar ei fywyd;
Mae moesaur gweithwyr iddo ef
Fel hunllef ar ei ysbryd;
A theimlo yn ei galon mae
Fel pe baen alltud parod;
Ymgyfyd hen adgofion lu,
Iw fryd am Gymru hyglod.

Ar gyfandir mawr Amerig, .
Teimlai hun yn berffaith unig;
Ar ei aden hedeg beunydd
Mae ei fryd i Gymru lonydd.
Maen gyfoethog o drysorau,
Llifa golud byd iw goffrau
Ond andwyir ei gysuron
Gan lifogydd o helbulon.

(x196) Hoffa gyflog y mwngloddiau,
Hoffa gysur gwlad ei dadau;
Ac yn Ngwalia mewn tangnefedd,
Hoffa fyw a marw gartref.
Fe rydd fri Amerig lydan,
Am gael byw yn Nghymru fechan;
Taer ymbilia ar ei ddeulin,
Am gael bedd yn Ngwlad y Cenin!

Y MWYAI FAI PAROTAI FEIO.
Eisteddfod Aberaman, 1869.

i.
Hawdd temtir dyn i lunio cn
Gan swyn yr hen ddiareb brydferth
Aweniaeth. oer dryn eirias dn
Nes ysu rhwystraun wenfflam goelcerth;
Pan wywa ceinciaur gerdd yn fyrdd,
Pan gyll yr awen ei thestynau,
Byth erys hwn o hyd yn wyrdd
Fel ywen brudd uwch ben y beddau:
O oes i oes, parha i dystio,
Mair mwyai fai parotai feio.

ii.
Adwaenaf ddyn syn fawr ei fri
Ond bychan iawn yn mhob gwybodaeth;
Gall herio mn segurwyr lu,
I ganfod beiau y gymydoaeth;
Er nad yw ef ond haner pn
Maen gweld a chofio pob ffaeleddau,
Ac er na fedd ond talent wn
O ddim mae creu pob math o feiau;
A dymar gwir i gyd am dano
Y mwyai fai parotai feio.

(x197)
iii.
Mi wn i hyn, nad yw yn llai
Na mwy agored iw gamddeall;
Drwy ystryw ffals, pentyra rhai
Bob rhith o fai ar rhywun arall;
Gwasgarar gweilch fn feiaur plwy
Rhwng mil a mwy heb hawl na thrwydded,
Ar gyhoedd gwlad tadogant hwy
Eu heiddoi hunain ir diniwed;
Rhy brin mae rhain yn werth eu damnio,
Y mwyai fai parotai feio.

iv.
Bydd ambell wag yn mynd drwyr fro
Gan alw heibioi holl gydnabod;
Ond dychwel wna o dro i dro,
A rhos ou beiau, rhif y tywod!
Maen rhaid mai ar ei gof maer bai,
Pa beth a ddaeth ou myrdd rhinweddau?
Yn ei fyw nis gallasai lai
Na chofion bai, a chwyddon brychau;
Waeth beth foi gof, waeth beth ddywedo,
Y mwyai fai parotai feio.

v.
Adwaenwn ddyn oedd fab iw dad,
Gwr honai hun yn Rabbir ardal;
Ond methai llygad craff y wlad
A gweld ei ddoniau claer anhafal;
Yn llyfrau goreur ganrif hon
Canfyddai wall ar bob tudalen;
Au synwyr, meddai, wthid bron
I lanw ceudod plisgyn cneuen!
Ond dymai hanes ef yn gryno,
Y mwyai fai parotai feio.

(x198)
vi.
Ceir ambell goegyn gwg ei ben,
A dybiai hun yn fardd o allu
A rhs o hurt gocosfeirdd pren
Ystyria feirdd gorseddawg Cymru;
A haera fod eu gweithiaun llawn
O wallau cynghaneddol drwyddynt
Heb olion dysg, na phrawf o ddawn,
Yn werth cyfeirion sylw atynt;
Wel, dyma brawf diymwad eto,
Mair mwyai fai parotai feio.

vii.
Cawn lawer dyn crefyddol iawn
Ai farn ar bobpeth yn derfynol,
O feiaur saint maei gad yn llawn
Ai ddawn iw ddweyd yn ddiarebol;
Ni wel un bai byth ynddoi hun
Pe byddai hwnw cuwch ar Wyddfa!
Ond beiau eraill o bob llun
Ar ben rhyw un a gamleola;
Ar led-led gwlad maer son am dano
Y mwyai fai parotai feio.

viii.
Prin medrodd angel gwyn erioed
Foddloni chwaeth cynlluniwr beiau;
Bob cam a rydd, maen taroi droed
Wrth garnedd fawr o fn ffaeleddau;
Maen poenii gorff ai enaid tlawd
Wrth weld y byd i gyd mor feius;
Ceryddai gw^r a dwrdiai frawd
Am dreulio bywyd mor anweddus;
A gwiriar hen ddiareb hono
Y mwyai fai parotai feio.

(x198)
Y BARRY DOCK.
Eisteddfod Flynyddol Bethel, Ystrad, 1885.

Y Barry Dock, ei bwriad yw - hollol
Wella masnach ddadfyw;
Camp-ymgais dryn fantais fyw
I deg wlad y glo ydyw.

GWRAIG LOT.
Eisteddfod Nebo, 1889.

Heb rdd o ffydd, maen rhaid addef - Gwraig Lot
Garaii gwlad ai chartref;
Nid hawdd iw henaid oddef,
Arni nd o farn y nef!

Y GWYBEDYN.
Cylchwyl Lenyddol y Gelli, 1891.

Od o bigog, mi debygaf - ydywr
Gwybedyn pan fwynaf;
Oi radd, weler eiddilaf
Hefyd o rs fodaur Haf.

DIWEDD.




(x200) 1425k Rhan 2: Rhestr or Tanysgrifwyr i Mynydau Hamddenol Nathan Wyn (1905)


 

Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc?
Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA

Adolygiadau diweddaraf: 21 01 2002

 

Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats