0951 Gwefan Cymru-Catalonia - erthygl ar y Wenhwyseg - ei theithi - ei thiriogaeth. Article on the Gwentian dialect of Welsh - its characteristics - where it is spoken

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_023_tafodieithoedd_morgannwg_1911_0951k.htm

0001z Y Tudalen Blaen

..........1863c Y Porth Cymraeg

....................0009k Y Gwegynllun

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon)

........................................y tudalen hwn / aquesta pgina


..

 

 

 

 

 

 

 

0860k y llyfr ymwelwyr

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles
The Wales-Catalonia Website



Dyma ran o Adran 11 yn y wefan hon, sef

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

 

Tafodieithoedd Morgannwg - 1911

Adolygiadau diweddaraf:
20 06 2000

 

1270e This page in English (Dialects of Glamorgan)

The Grail / Cyfrol 4, No. 13 (1911)
Tafodieithoedd Morgannwg
Gan T. Jones, Ysgol y Cyngor, Dunraven, Treherbert


Edrychid yn bur aml gan yr anwybodus ar anghyfarwydd gyda gradd o ddirmyg ar dafodieithoedd yn gyffredin fel rhywbeth y dylid eu hesgymuno or tir. Cynhwysant, meddent hwy, y fath nifer o eiriau sathredig fel mai y peth goreu i wneud ohonynt ydyw eu diarddel, a mabwysiadu iaith safonol yn eu lle. Yn ffortunus fedrwn ni y Cymry ddim gwneud hyn oblegid ein tafodieithoedd ydyw prif sylfaen ein holl ymddiddanion an llenyddiaeth. Mae gennym nifer o dafodieithoedd, a mwy fyth o is-dafodieithoedd, ond hyn sydd ryfedd, fel mynn rhai gredu yn rhagoriaeth y naill dafodiaith ar y llall. Ac nis gwn am un iaith gwerin o holl dafodieithoedd Cymru ag y dirmygid cymaint arni ag iaith gwyr Morgannwg. Peth digon cyffredin yw clywed pobl Dyfed a Gwynedd yn difro iaith Morgannwg a chyhoeddi ei hanghyfiawnderau ai diffygion fel petae eu hiaith hwy yn safon lln y genedl.

Na, y mae gan y Wenhwyseg rai llenorion y medr ymffrostio ynddynt, pe enwid yn unig Dafydd Benwyn, a beirdd Tir Iarll; pwy hyotlach ei bin na Ewart James, awdwr yr Homiliau (1606), neu bwy ysgrifennodd cyn hardded Cymraeg a Thomas ap Iefan o Drebryn, Morgannwg, neu bwy mwy llithrig a dyddorol nar hynod Matthews or Ewenni - prif nofelydd y Wenhwyseg fel y gwl y neb a ddarlleno Nyth y Dryw neu Siencyn Penhydd.

Bu hefyd mewn bri nid yn unig lenorion ein gwlad, ond hefyd gan bregethwyr Morgannwg. Ysgwaethiroedd, maent hwy bellach yn ei gwadu ac yn ymarfer y Ddyfedaeg, neu yn dynwared y Wyndodeg gan dybio eu bod yn fwy yn y ffasiwn, ac mai sarhd ar eu dychymyg fyddai seinio yr a fain ar cydseiniau celyd. Nid oes, bellach, olynwyr ir diweddar William Ifan o Donyrefail, nac i William John o Benybont. Llefarai rhain a nifer ou cydoeswyr yn iaith gynhefin Morgannwg, a dyma un rheswm dros eu llwyddiant gydar lluoedd. Da fyddai pe bae iaith y pwlpud yn fwy cydweddol r iaith lafaredig.

Ond, er graddol farw or Wenhwyseg, ni chaiff ei geiriaduriaeth nai neulltuolion ieithyddol fynd ar ddifancoll. Yn hyd y blynyddoedd diwethaf yma bu llawer o hel ar eiriau Morgannwg, a mawr y blas a gafwyd yn y gwaith. Heblaw cael helfa dda o eiriau, cafwyd ir ystn bopeth sydd yn anwyl gan bobl y broydd ar bryniau a garant swyn swn hen benhillion {sic} telyn, hen ddiarhebion, ofergoelion, ystoriau pentan, chwedlau a lln gwlad. Os am ystn lawn, ewch ir encilion lle trig hen bobl a lle maer nwyd Gymreig yn bur ei naws ac yn loyw fel y grisial.

Yno, y clywch hwynt yn wla - nid ydynt yn siarad neu barablu jargon, ond yn chwedleua yn l arfer yr hen Gymry. Ond o hir graffu, gwelir ddefnyddio ganddynt eiriau a brawddegau cyn anhybyced i ardaloedd ereill o Gymru fel yr edrychid arni fel iaith arall hollol. Ac felly y mae mewn gwirionedd, mae treigliad amser wedi gwneud gwisg ei geiriau yn fwy syml, ac wedi dwyn i fewn gyfnewidiadau tarawiadol iawn. Hefyd, mae graddau y dirywiad yn mwyhau fel yr ewch o orllewin Morgannwg ir dwyrain.

Ir neb sydd erioed wedi talu rhith o sylw ir Wenhwyseg, tarewir ef ar unwaith symlrwydd a phertrwydd ei hymadroddion. Nodweddir hi gan ryw urddas cartrefol, mae iddi osgo chwimwth sydd yn cyd-fyned meddwl cyflym y deheuwr. Er amlyced yw hyn ir rhai sydd yn gyfarwydd r iaith, ofnwn rhag eu cyhuddo o bartiaeth yn canu ei chlodydd a dyfynnwn farn arall. Nid ydys yn traethu ond gwirionedd hen, a chaiff Wyndodwr ddatgan ei farn am ei symlrwydd. Meddai y Dr. Pughe, mewn llythyr oi eiddo i Mr. Cox, a ddyfynnir yn History of Monmouthshire, The general character of this dialect (i.e. the Gwentian) is a majestic simplicity, the expressions being always full and free from contractions. Mae y dyb yma yn hollol gywir oddigerth y frawddeg free from contractions. Nid yw yn rhydd or anffawd yma mwy nag unrhyw dafodiaith arall. Eto, mae symudiadau ei brawddegau yn lled gyflym, mor gyflym na fedr mor Gogleddwr eu deall hwy, a chwyna yn enbyd weithiau. Cwyna yr olaf (sef y Gogleddwr) eu bod yn methu deall gwyr y De, gan fuaned eu parabl; a phrin y mae gan y Deheuwr ddigon o amynedd i wrandaw ar wyr y Gogledd, gan mor hirllaes ac araf y torant eu geiriau (Llythyraeth yr Iaith Gymraeg, tud. 34, Silvan Evans, 1861).

Gorffwys parhad a defnyddioldeb unrhyw dafodiaith ar dri o alluoedd; sef, gallu i hwyluso seiniau geiriau, gallu i fabwysiadu a chydweddu geiriau newyddion ac estronol, a gallu i gadw geiriau oesoedd cynt yn ei meddiant. Wedi ymchwil manwl gellir dweyd fod pobl Morgannwg wedi llwyddo i wneud hyn tu hwnt i fesur. Mae yn eu meddiant ddigon o eiriau - rhai miloedd mewn gwirionedd. Mae eu hiaith yn gyfoethog o eiriau tlysion, swynfawr; mae yn doreithiog o eiriau sarrug a thaiog; mae ganddi chwedleuon parod ac atebion parotach fyth, a str o cyffelybiaethau a geiriau deublyg; ie, mae ynddi ddigon o ynni a rhamant i fod eto o ddefnydd parhaol. Pan gofir safle ddaearyddol Morgannwg, natur arwynebedd y fro, - cyn agosed ydoedd i ymosodiadau y gelyn ac ir llanw Seisnig, - y syndod yw pa fodd y galluogwyd hi i wrthsefyll yn erbyn cefnllif y Sacson, y Norman, ar Sais, heblaw sn am oresgyniad masnachol ein dyddiau ni.

Cyn dechreu or Goresgyniad Masnachol tua 1760-1795, cawn taw Cymraeg bur oedd iw chlywed hyd a lld y sir. Dymar gwrthwynebedd ar difrodydd mwyaf andwyol ar yr Wenhwyseg. Newidiodd y dull o fyw, cymerodd masnach lofaol le yr amaethyddol, a chafodd hyn, felly, effaith ddistrywgar ar fywyd ac iaith amaethyddol y sir. Ond hyd yn oed pe canieteid hyn, mae ynddi eto ddigon o undeb corfforol iw gwneud yn allu nerthol yn y tir.

Hwyrach cawn fwrw golwg agosach ar ffiniau tafodieithoedd Morgannwg au neilltuolion ieithyddol. Byddai unrhyw ymdrech ar hyn o bryd i nodi yn gywir y ffiniau yn anfoddhaol o herwydd prinder defnyddiau at y gwaith. Ond cyn belled ag yr sylwadaeth ac ymchwiliad mae yma dair tafodiaith amlwg, sef, y Wenhwyseg Bur, neu dafodiaith Blaena a Bro Morgannwg, tafodiaith Cwm Nedd, a thafodiaith Cwm Tawe. Penderfynnir pob ffin yn l rhyw arwyddion ieithyddol, a cheisiwn eu nodi.

Mae sain y llafariad a yn penderfynnu un ffin. Cofier fod dwy a ym Morgannwg, y naill yn hir ar llall yn fain. Ceir y cyntaf ir gorllewin or Cefn Mawr ar Foel Fynyddau, ar a fain (nodir hi yn yr ysgrif fel ) ir dwyrain or un ffin. Perthyn y cyntaf ir Ddyfedaeg, ond maer a fain yn briodoledd neilltuol or Wenhwyseg Bur.

Cyfetyb hefyd i y Gernywaeg a thebyg ydyw i frefiad dafad, yr un ag a geir yn y Seisnig baa. Dywed Mr. Jenner yn ei lawlyfr ar y Gernywaeg am yr yma fel hyn,

long, the lengthened sound of a short, not as the English broad a i father, or long a in name... Thus b would have something between the sound of the English bare in the mouth of a correct speaker and the actual sound of the bleat of a sheep (Handbook of the Cornish Language, by H. Jenner, p. 56).

Petae Mr. Jenner yn un o wyr y Gloran, neu o wyr y Fro, nis gallai roi gwell disgrifiad or hyn

 

ydyw a fain y Wenhwyseg. Mynn rhai mai deusain ydyw, yn tebygu i e neu i, megys ted (td), neace (nage). Na, un sain ydyw, ond fod tuedd gan rai iw ffugio ai chulhau yn fwy er boddio rhyw goegni ou heiddo.


Mae trigiant yr a fain, fel y dywedwyd eisoes, ir dwyrain or Cefn Mawr sydd rhwng Cwm Nedd a Chwm yr Afan {sic; = Cwm Afan}. Cynnwys y ffin yma syn rhedeg or Kenffig {sic: = Cynffig}, ar hyd drum y Cefn Mawr, hyd at Aberdr a Merthyr, gymoedd poblog Morgannwg, sef yr Afan, Corrwg, y Garw, Ocwr, Lai, Rhondda, Cynon, Taf, a Rhymi, a bro Morgannwg.
Adnabyddir y mynyddoedd ym mhen uchaf y sir fel y Bleinia (Blaenau). Bu llawer ymgyrch rhwng Gwyr y Bleinia a Gwyr y Fro nes aeth yn wetiad gan yr olaf, Myswynoch rhog Gwyr y Bleinia, neu Myswynoch rhog Gwyr y Fro, neu Myswynoch rhog Gwyr y Gloran, - trigolion Cwm y Rhondda yr rhai [sic = y rhai] oedd yn nodedig am wneud difrod ar feusydd ffrwythlon y Fro, a dwyn eu gwartheg blithion.

Ir gorllewin or ffin yma y mae gwyr Castell Nedd, neu fel yr adwaenid hwy ar lafar gwlad Gwyr y Mera. Ni fynnai gwyr y Fro gael un cyfathrach hwynt, oblegid

Yr Abbey Jacs ar Mera breed
Dos dim ou bth nhw yn y byd.

Penderfynnir y ffin nesaf yn l y modd y defnyddir a neu e yn sill olaf geiriau. Mae sylwi ar ynghaniad y gair bach ia neu ie yn ddigon in dwyn i gasgliad lled gywir. Ac er ychwanegu y prawf sylwer ymhellach sut yr ynghaner y geiriau ac a yn y sill olaf - pa un ai petha ynte pethe; llawan ynte llawen, ac yn y blaen. Fen cynhorthwyir yma gan ffeithiau ereill, sef arwynebedd y tir, a phwysigrwydd trefydd Abertawe a Chwm Nedd. Mae cors wlyb Crymlin yn un pen or ffin rhwng tafodiaith Cwm Nedd a thafodiaith Cwm Tawe, ac y mae pwysigrwydd marchnataol Abertawe a Chwm Nedd yn penderfynnu i raddau, rhediad y ffin or gors ymlaen, rhwng Llansamlet a Sciwen. Mae yn ymrannu yn agos i Cwmdu {sic}, ac oddiyno ir Hirfynydd, gan ddilyn Sarn Helen hyd at Bont Nedd Fechan.

Ir dwyrain or ffin yma yr a sydd gyffredin, megys ia, llawan, patall (padell), catar (cadair).

Tri pheth syn llonnir bachan,
Gweld gwraig y tyn llawan, etc

Ir gorllewin or un ffin yma e sydd gyffredin.

Nodwedd neilltuol iawn o eiddo holl dafodieithoedd Morgannwg ydyw caledur seiniau meddal - g, b, d - i fod yn rhai celyd - c, p, t - megys maci (magu), popi (pobi), catw (cadw). Ceir y seiniau yn niwedd geiriau deusill. Clywir yr acen galed yma o Afon Lliw hyd Sir Fynwy.

Ni ddaw tafodiaith Gwyr o fewn ein hystyriaethau, oblegid ychydig iawn o Gymraeg sydd is law Pencldd, ys dywed gwragedd Gwyr.

Gwelir oddiwrth y sylwadau uchod fod yna dair tafodiaith yn ffynnu ym Morgannwg; sef y Wenhwyseg, yr hon a gynnwys yr a fain, y ddiweddeb a, ar a yn y goben; tafodiaith Cwm Nedd, yr hon sydd debyg ir Wenhwyseg oddigerth nad oes ganddi mor a fain; a thafodiaith Cwm Tawe, lle ffynna dim ond un nodwedd neilltuol or Wenhwyseg, sef y cydseiniau celyd.

Y mae yn orchwyl dyrys ddigon i chwilio allan nodweddion gramadegol unrhyw dafodiaith fyw, ond ceisiwn er hynny enwi rhai o bwyntiau amlycaf seiniau y llafariad
ar cydseiniau, ac y diweddwn hyn o lith trwy roddi rhai geiriau henafol y Wenhwyseg.

Pareblir a, e ac i yn amlwg a chlir; mae yr a cyn amlyced fel nad amhriodol fyddai galwr Wenhwyseg yr a dafodiaith;

y mae e y goben yn hir, e.g., mln ac nid mlin fel yn Ddyfedaeg;

nid oes un gwahaniaeth rhwng i, u, ac y - seinir hwynt fel i;

maer o yn debyg ir o yn y geiriau Seisnig note, vote, megys gfin, fan (ofn), ond y mae o o flaen n ac r yn fyrr, megys llonni, torri. Y maer o yn hollol annhebyg i o y Ddyfedaeg.

Y mae llafariad o flaen llt, sc, sp ac st yn fyrion, megys mllt, Psc, llsc (llusg), clst. Ymddengys, meddai Silvan Evans, fod y dull hwn yn fwy cysson theithi y Gymraeg, ac chyfaledd ieithoedd yn gyffredin (Llythyraeth yr Iaith Gymraeg, tud. 33).

Try a, e ac i ir llefariad {sic} dywyll (obscure vowel) yn aml iawn, ond gan nad oes ond yn unig gofod iw grybwyll awn heibio iddi.

Eto, gair ar y cydseiniau. Mae d yn cael ei dilyn gan i yn troi yn ji, megys jiofadd (dioddef); jiocal (diogel);

aiff f ar goll yn lled aml,

ac y mae h bron darfod a bod yn llythyren fyw os na fydd angen am bwyslais neilltuol, e.g. y nhw yn (nhw), dihna, a phan yn dilyn y rhagenw ym dodir h i fewn, e.g. ym harian i, ym hallwath i; ond mae wedi ei llwyr golli mewn rhai geiriau, megis ar wan, gwaniath (gwahaniaeth),a dno (dihuno).

Try s yn sh pan
(1) yn gyfartal si, neu ji neu ja yn Seisnig;
(2) mewn geiriau unsill, megys mish (mis), prish (pris),
(3) ynghanol geiriau - mishol, tishan (teisen) shishwrn (scissors); ac
(4) pan bo d neu t yn cael eu dilyn gan i, neu u, megys, scitsha (esgidiau), tsha (tua). Mae rhai geiriau, serch hyny, wedi arbed y dirywiad yma, megys siwr (sywr, ac nid shiwr na shwr), plsar, swgir, crs (crys), cros (croes), tros.

Nodwn, cyn tynnu ir terfyn, rai geiriau glywir bob dydd, rhai am eu hynodrwydd, ereill am eu henaint, ac ereill am eu dyddordeb cyffredinol. Hyd yn oed yn eu cyfarchiadau beunyddiol tynnant ein sylw. Wele atebion ir cyfarchiad syml, Shwd ych chi heddy? - Iownda neu Iownda d neu Ionwda drwg neu Piwr diginnig neu Tlawd a Blch [sic; ond yn sicr ddigon balch, nid blch].

Ereill an hatgoffa ni pan oedd addoli Mair a Phabyddiaeth yn nerthol yn ein gwlad, megys man gorwadd dan i grwys, Mb Mair ith ran, Ara! (Ave Mair neu Ave Maria), ar Fari Lwyd neu y Feri Lwyd fel y gelwid hi yn y Fro.

Wele frawddegau eto syn dwyn ein meddyliau yn l ir Canoloesoedd: Dir dalo iti (Duw a dalo itt Mabinogion). Rhd Duw ar y gwaith, Bendith Duw ar y gwaith, ac feallai Dir di shefonin brudd.

Ir sawl a garair gwaith ou casglu mae toraeth dda o hen eiriau y Mabinogion yma, ond rhoddwn ychydig o honynt, megys - ys, y rhagenw i ac nid ei, y diweddeb ws o wys y Mabinogion, gwaith yn golygu effaith,

rhog (rhag), i miwn (i mywn, Mabinogion),

i ms (i maes, Mabinogion),

diwetidd (diwedd dydd, Mabinogion),

i fynidd (i vynydd, Mabinogion),

siwr (Med. W. sywr) {= Medieval Welsh},

whech,

whr (whaer),

cymrid (cymryd, Mabinogion),

gwilad (gwylat, Mabinogion)

cwplo cwpla (cwplaf, P.K. , Mabinogion),

hoil (O.W. houl) {= Old Welsh},

pilgin (pylgein),

pwysig (weighty, Lat., pensum) {Latin},

briwo (to pound small) (Lludd a Llefelys),

digoni (or druc digonit, BBC),

cyflwyna (to take presents, M.W. cyflwyn),

gorod (gorfod, gorfod cymod thi. Myf. Arch., tud 58),

diwarnod (diwarnawd, Mabinogion),

yma lle, yna lle (Ac ene lle y Kerdus enteu ar wyr powys. Hanes G. ap Cynan),

rhacod (Gwaith teg yw marchogaeth ton / I ragod pysg or eigion.) (D. ap Gwilym) {= Dafydd ap Gwilym},

ys llawer didd a llwffan (Med W lloppaneu) {= medieval Welsh}.

Gwelir, oddiwrth hyn o lith gymaint ddyddordeb sydd yn y Wenhwyseg ir ieithyddwr, ac hyd yn oed, ir darllennydd cyffredin.


_________________________________________

DOLENNAU AR GYFER GWEDDILL EIN GWEFAN
0934k
tudalen mynegeiol y Wenhwyseg

0960k
lln Cymraeg ar y We - tudalen Sin Prys Aberhonddu.

0223e
yr iaith Gymreg

 

Ble'r wyf i? Yr ych chi'n ymwld ag un o dudalennau'r Gwefan "CYMRU-CATALONIA"
On sc?
Esteu visitant una pgina of the Web "CYMRU-CATALONIA" (= Galles-Catalunya)
Where am I? You are visiting a page from the "CYMRU-CATALONIA" (= Wales-Catalonia) Website
We(r) m ai? Yu a(r) vziting peij frm dh "CYMRU-CATALONIA" (= Weilz-Katluni) Wbsait

CYMRU-CATALONIA


Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats