1228 Gwefan Cymru-Catalonia / la Web de Galles i Catalunya. Twynog. Cyfrol Goffa y diweddar T. Twynog Jeffreys, Rhymni.

Dan Olygiaeth Dyfed. Gwrecsam. Hughes ai Fab. 1912

 



http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_027_twynog_02_1228k.htm

0001z Y Tudalen Blaen

..........1863c Y Porth Cymraeg

....................0009k Y Gwegynllun

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon)

...................................0094k tudalen mynegeiol Twynog

.....................................................................y tudalen hwn / aquesta pgina


..

 

 

 

 

 

 

 

0860k y llyfr ymwelwyr

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

 

Twynog

Cyfrol Goffa y diweddar T. Twynog Jeffreys, Rhymni.

Dan Olygiaeth Dyfed.

Gwrecsam. Hughes ai Fab. 1912

 

Rhan 2

 

Adolygiadau diweddaraf:
28 10 2001; 26 07 2002 cywiro mn wallau teipio

 

Fersiwn destun sylfaenol / Basic Text Version: 1227k_print kimkat1227k_print

 

Mae gennym hefyd fersiwn PDF or tudalen hwn / There is also a PDF version of this page:

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_027_twynog_1912.pdf

 

 

(x81)
TANNAU EREILL TWYNOG.
CERDDI GWASGAREDIG, HEB EU CYHOEDDI OR BLAEN,
A GYHOEDDIR YN BENNAF YN Y GYFROL HON.

 

RHIF Y GERDD

TEITL Y GERDD

TUDALEN

+1

Cyfeillgarwch

x81

+2

Crist yn carior Groes

x90

+3

Cyrrion pellaf Cariad

x98

+4

Dagraur Edifeiriol .

x99

+5

Gwraig y Meddwyn

x101

+6

Y Cristion yn y Glyn

x102

+7

Disgwyl Gwawr

x103

+8

Y Fynwent

x104

+9

Edrych ymlaen

x105

+10

Y Wyryf ar Lili

x106

+11

I chwi (efelychiad)

x107

+12

Y Gair a wnaethpwyd yn gnawd

x108

+13

Bore Saboth

x109

+14

Dim ond disgwyl

x110

+15

Rhyddid

x111

+16

I gofio am danaf fi

x112

+17

Nid yfwn un dyferyn

x114

+18

Y Twyllwr

x115

+19

Pan l y Rhyfel heibio

x116

+20

Y Baban, gwyn ei fyd :

x117

+21

Llynnoedd Bannau Myrddin

x118

+22

Llyn Bethesda

x120

+23

Camwedd

x121

+24

Udgorn Dirwest

x122

+25

Ben Bowen

x123

+26

Arwain fi

x128

+27

Marwolaeth y Milwr

x129

+28

Briwsion o Dorthau Brasach -

x130-x132

+29

Cn yr Henwr

x133

+30

Pan welodd Efe y ddinas

x134

+31

Yr Awrlais

x135

+32

Tosturi

x136

+33

Gwenau Elen

x137

+34

Clychaur Briodas

x138

+35

Dewch ir Bd

x139

+36

Pentwynmawr

x140

+37

Dafydd wedi ei eneinio

x142

+38

Methu siarad

x144

+39

Brig yr hwyr

x145

+40

Dyn cyn ei gwymp

x145

+41

Breuddwyd y Weddw

x146

+42

Y Gf

x147

+43

Ar fedd Islwyn

x148

+44

Y Fenyw Newydd

x149

+45

Y Caeth Yn Rhydd

x151

+46

Y Nadolig

x152

+47

Yr Ehedydd

x153

+48

Mae Duw yn dda o hyd

x154

+49

Tŷ ar dn

x155

+50

Uwch y Crud

x156

+51

Morfudd or Dolau

x157


(x81)
(+1) CYFEILLGARWCH.
O Air hudolus! ai rhyw freuddwyd yw
Neu belydr gwyn yn nos y byd rwyn byw?
Prin ydywr byd yn aml o Gyfeillgarwch;
A chariad syn dirywion ddifaterwch;
Dyfnderoedd oerion, lleithion, llawn o fraw,
A chaddug anhreiddiadwy ar bob llaw
Yn fynnych syn brawychum calon wan,
Bruddglwyfus, unig, ar ryw farwol ln;
Gelyniaeth, trais, a chreulonderau enbyd
Syn cymmell gorthrwm, a rhyfeloedd ynfyd;
Gwroldeb anianyddol yn brif rinwedd;
A chryfder afresymol yn edmygedd;
Twyll, hunan, balchder, a chybydd-dod atgas
Sydd yn gwenwyno awyr pob cymdeithas;
A throchir cymwynasau gorau dyn
Yn ddwfn mewn rhagfarn hunangarwch blin.

Er hynny, dal ei ffordd mae Cyfeillgarwch,
Ac ymledaenan ddistaw ir tywyllwch;
Ymleda weithiau, yn ffurfafen ls,
I wlithon neithdar ar y crindir crs;
Bryd arall, daw yn wrs, fel bore ha,
Yn disgyn ar fynyddoedd oerion i;
(x82) Ar lle disgynno dryn baradwys hyfryd,
O ddyfroedd pr, a ffrwythau pren y bywyd;
A phur awelon sydd yn deffror blodau;
Ac engyl hoffant ynddi wneud eu llwybrau.
Os ansefydlog yw y byd erioed,
Yn gwasgu diffuantrwydd dan ei draed;
Mae Cyfeillgarwch cynnes byth yr un
Yn dal i lonno y pererin crin:
Os or golwg weithiau dros y rhs,
Fe ddaw yn ol, fel haul ar ol y nos;
A thra bo Cyfeillgarwch yn y byd,
Nid yn uffem, ac yn ddrwg i gyd,
Dianga hunanoldeb pan ddaw heibio,
Fel dianc lladron pan yn cael eu gwylio.

Mewn llawer ffordd maen cynorthwyo dyn
Yn ddoeth, a distaw, fel y nef ei hun; -
Ei ddafnau sydd yn disgyn ar ein daear
I droir anialwch crin yn erddi hawddgar;
A diffodd fflamau hunanoldeb calon
Syn llosgi rhinwedd cydymdeimlad dynion.
Ei chwon iach syn dod dros erddi cariad
Y Duwdod, cyfranogi ou cyflenwad,
A charior peraroglau bywiocol
I awyr drymaidd niwl, a tharth daearol,
Yn heddwch, a thangnefedd tragwyddoldeb
I amser, in iachau rhin anwyldeb.
Cryfh, awyddfryd dyn am anfarwoldeb,
I fyw mewn cwmni lle nad oes casineb:
Maen difa gwanc am sefyllfaoedd uchel;
A dysgu cydraddoldeb mewn addfwynder;
Rhoi ystyr ir ymadrodd am gyfeillach
Rhwng y boneddwr, ar llafurwr tlotach.
Gwasgarun ddylanwadau i bereiddio
Cymdeithas rhag i athrod ei dinystrio
A pharotoi y ffordd i egwyddorion
Tragwyddol gariad Duw i ddod i ddynion:
L,ledneisio yr ynfydion anffaeledig
I urddas a gwyleidd-dra cysegredig:
(x83) Cyfnewid tostur trallod dyn yn nefoedd
Ddaearol, thynerwch ei weithredoedd.

Maen rhaid cael adnabyddiaeth rhwng dau berson
Cyn ffurfio Cyfeillgarwch cynnes, ffyddlon:
Cydnawsedd, a chyd-ddealltwriaeth addfed
Cyn caru, ymhyfrydu, ac ymddiried,
I gyd-ymgyrraedd at yr un amcanion,
O dan lywodraeth yr un egwyddorion;
Y teimlad cyffredinol hwnnw sydd
Yn barch, ac ymddiriedaeth trylwyr, rhydd;
A gwrs teimladol, nwydol fel yn Mam
Buredig, gwyd heb ofyn y Paham,
I gyd-ddioddef mewn ystormydd geirwon
Neu yn ymlyniad tawel, doeth, cyfeillion:
A serch naturiol at y da ar prydferth
Gynhyrfa ddyn i losgin hunan-aberth.
Fe geir ei ddeddfau sanctaidd yn dragwyddol,
Yn disgyn lawr ir byd or Hanfod Ddwyfol, -
Gwirionedd llachar yw, oddi wrth y Duwdod,
Yn siarad trwy y teimlad ar gydwybod:
Cysgodion o hapusrwydd y Tri Pherson,
Syn disgyn ar y byd i wneud cyfeillion.
Mae yn ymestyn at y pagan anwar,
I wneud ei lwybrau gwyrgam yn fwy hawddgar;
ac yn y gwr, ar Cristion, cwyd yn raddol
I dir bendigaid y rhinweddau moesol.
Mae gwaed, ofn, blys, ac elwn clymu rhai;
Ond ffug-gyfeillach ydyw, gilian glau,
Nis medrant uno neb mewn hyfryd hedd,
A thanior serch, na ddiffydd oernir bedd:
Nis gellir bod yn dyner, naill ir llall,
Dan nodded Cyfeillgarwch pur, diball, -
Y Cyfeillgarwch hwnnw wnar Cymydog
Caredig, tynor, gofia yr anghenog;
A gwylior claf yn nhonnau olaf bywyd.
A thywallt dagraun gawod ar ei weryd;

(x84)
Y glyn yn unig au gwahana hwy
A glymodd Cyfeillgarwch, ac Or clwy
Rydd colli un ir llall, ar ln y bedd,
Medd dagrau dreiglant dros y welw wedd.

O Gyfeillgarwch! mae yn sychu dagrau;
A rhoddi balm i ddyn mewn gorthrymderau;
A llonir galon ysig yn y nos
Iw gynnal, nes tyrr gwawrddydd sanctaidd, dlos,
Efengyl y tangnefedd yn y fron,
I nofio iddor nef ir ddaear hon;
Ac yma tra yn rhodio fyddant oll yn oll.

Mewn tlodi gwg ymnesa Cyfeillgarwch,
Ac ar yr aelwyd oer y rhydd hyfrydwch;
Digysur, di-amddiffyn yw y tlawd
Os na fydd Cyfeillgarwch iddon ffawd.
Ffurf uchaf yw ar naturioldeb dyn
I wneuthur dau yn onest, ac yn un,-
Yn un mewn cydymdeimlad, a daioni, -
Yn un mewn hunan-aberth, a haelioni:
Mor fwyn siaradant hwy, ac hyd yn nod
Tynerur bai, lle byddo bai yn bod.
Cyd-lawenhau yw hanfod Cyfeillgarwch,
A rhaid cael dau i gyd-fwynhaur hyfrydwch;
Aur-fwnglawdd yw yn natur y ddyniolaeth,
Na chloddir iddo fyth ar dir meudwyaeth;
Cyd-weithio raid ir ddau yn dy`n am dano;
Cyd-gyfranogwyr ywr meddianwyr ynddo;
Cyd-weithio daioni Duw o hyd
I ychwanegu at gysuron byd.
Pob gweithred dda syn gwneud y fron yn llawen,
Boed fach neu fawr, maen cofio am ei pherchen:
Llawenydd am lawenydd yn cyfnewud;
Tangnefedd am dangnefedd ywr addewid:
Wrth hynny y dangosir i bob un
Beth ydyw amcan pennaf bywyd dyn:
(x85) Mewn gweithred dda y ceir y teimlad llon,
Syn dwyn ysgafnder ir drom-lwythog fron;
Dwyn gorfoleddus gn felysar galon,
A nodau cliriar gerdd yn ei halawon
Ac ysgrifennu ar y galon fod
Awr fraf ei gor-ddiddanwch wedi dod:
Pob gallu syn cryfhau dan y dylanwad,
Pob cynneddf syn cyflymu mewn gweithrediad.

Yn ol edrychaf weithiau ar y tir
A deithiais yn ei gwmni, pan yn ir
Fachgennyn gynt yn Eden Mebyd llon,
Yn dechreu gwneud cyfeillion cyntar fron
Cyn hwylion gryf i gefnfor bywyd draw,
Heb gyfaill lawer tro, i ysgwyd llaw;
Rwyn gweld y nos, fy hen gymdeithion bach.
Yn bore godi gyda chalon iach;
Ar dydd o Gyfeillgarwch ar ei hyd,
Cyn gwybod ystyr siom, a gwg y byd;
Os codai rhyw anghydfod, bychan iawn
Oedd ef, i heibion llwyr cyn y prydnawn;
Ni thorrai ar y Cyfeillgarwch cu,
Ar aur-edafedd fain ein clymu ni;
Yn awr, yn nawnddydd oes, ar fin y glyn,
Byrr gam ac anadl, ar llaes wallt yn wyn,
Breuddwydiaf am gyfeillion bore oes,
Fel coed yr Hydref am yr Haf di-loes:
Ond wedi hynny teimlais lawer tro
Yng nghl unigrwydd, mewn estronol fro,
Fel dyn heb wlith y nef, a gwn ei Dduw,
Nac olion traed un ffrind caredig, byw;
Na gwrthrych teilwng i roi arnom serch,
Wrth symud rhagwyf rhwng y creigiau erch;
Y dydd yn troi yn nos, heb seren wn
I daflu pelydr i oleuor nen;
Yn teimlo fel ar goll yng nghanol llu,
Mron methu symud trwyr unigrwydd du;
(x86) Ond ar y llwybr unig pellaf hwnnw,
Aml dro y cefais Gyfeillgarwch gloew, -
Cyfeillion cu, a chymwynasau tirion,
Yn cyffwrdd enaid, ac esmwythor galon;
Ac hyd yn hyn, rwyf yn eu dyled hwy
Medd adgof, sydd ai emrynt gwlyb dan glwy:
Llawenydd sydd yn diolch iddynt eto, -
Y blodau hynny ydynt wedi gwywo,
Am wasgar peraroglau ar fy mywyd,
A rhoi melyster i flin oriau adfyd.
I ffrydiau ereill, pan fnt mewn cyfyngder,
Y rhoddaf finnau ddafnau y melyster,
Ml Cyfeillgarwch a gaiff lifo eton
Orlanw fel i dalur hen ddyledion.

A gaf fi rifo anian bur fel un
O fy nghyfeilhon? Crewyd hi a dyn
Gan yr un Duw. Ai anadl Ef o hyd
Ywr bywyd hwnnw syn ein dal ynghyd.
O mor gyfeillgar yw - maen estyn llaw
I arddel y berthynas hon, o draw, -
Ei choed, ai blodau daena in croesawu;
A chwery ei thelynau mwyn in llonni;
Datguddir ei chyfrinion in diddanu
Yn sr y nos, sydd drwy y gwyll yn gwenu;
Ai thafod sydd yn siarad wrth y dyn
Fel pe am ddweud, - nad ydyw wrthoi hun;
Ond nid oes digon o gyd-ddealltwriaeth
Rhwng bd rhesymol, a thi, greadigaeth;
Nar cydymdeimlad hwnnw wna gymundeb
Fel sydd rhwng dyn a dyn, am dragwyddoldeb, -
Y cydymdeimlad meddwl ni cheir yno,
Mynwesau llawn o gariad yn cydgordio;
Yn dewis geiriau godant o ddyfnderau
Calonnaun fflwch or Cyfeillgarwch gorau
Ond af i fyny ar adenydd purdeb
I gwmni angel, yno mewn anwyldeb
(x87) Y ffurfiaf Gyfeillgarwch gwresog, grymus,
A ymlonydda yn dangnefedd melys;
Mi nesaf beunydd at fy Angel-Geidwad,
Caf hwn yn gyfaill, gwrendy fy nymuniad
Pan fyddwyf yn llesghau, a daw fel mellten
Yn syth o ymyl Duw i ymyl fangen.

Af eton uwch, at Dduw, maen Fd Personol,
A minnau ydwyf berson bychan, meidrol;
Am hynny y mae rhyngom ryw gydnawsedd
I gyfeillachu ar randiroedd rhinwedd;
Ymgyfathrachu mewn Cyfryngwr sanctaidd
Lle try digofaint yn awelon balmaidd;
Ac oerni pechod yn gynhesrwydd tirion,
A dyn Duw, fel Enoc, yn gyfeillion.

Ha, Gyfeillgarwch! ei brydferthion eto
A welaf ar ei daith yn ymddisgleirio
Edrychwn arnon nesu ir ystafell, -
Pob calon sydd yn curo heb ei chymhell; -
Yn curo caredigrwydd, a daioni,
A gwn foddhaol ar bob grudd or teulu
Y pethau gorau roddir ar y bwrdd;
Pob dyfais rhag ir cyfair fyned ffwrdd;
Ar pethau gorau yn yr ymddiddanion
Sydd ynon cael eu gwau, am oriau meithion:
Cyfoethog gf, a chwim ddychymyg yno
Sydd ar eu goraun cadw drawr ffarwelio;
Pob teimlad drwg sydd wedi dianc ymaith;
Pob dychryn, ofn, a thawch cenfigen, ddiffaith;
O fel y nofiant yno mewn boddineb
Heb arw dn yn rhychu mr anwyldeb:
O gyfarfyddiad hapus, ni ddaw brad
I fewn ir cylch, a phlygion o bruddhad:
Mae llonder yn gwefreiddior cyfarfyddiad,
Nes gwneud yr annedd yn gartrefle cariad;
Ar Gweddnewidiad ar boddhad arosol
A fynnent aros yno yn wastadol;
(x88) Mor ddedwydd yw y tŷ sydd yn cysgodi
Y Cyfeillgarwch hwnnw nad ywn oeri.

Mae glannau mr yn gwneud cyfeillion lu
Pan fyddo blodaur Haf yn gwenun gu;
A blodau cariad dyfant ar y ln
Y sangodd Cyfeillgarwch, yn y man;
Pan wywo blodaur Haf yn awel Hydref,
Y blodau ereill wridant yn eu cartref.

Yr alltud unig mewn estronol wlad
Syn wyloi einioes allan mewn pruddhad;
Nid ydyw Cyfeillgarwch yn ei fyd
I roddi iddo gyfareddol prudd, -
Eu ffurf, au crebwyll, au gweithredoedd da
Yn freuddwyd tyner gydar hwyrol chwa,
Yn dangos, fel ar ddamwain, yr hyn fu,
Yn ffeithiau gwynion y gorffennol cu;
Munudau esmwyth y gorfennol pell
Sydd yn melysu ei bellenig gell,
Pan nad yw Cyfeillgarwch ond mewn adgof
Ai holl fwynderaun methu mynd yn anghof.

Ymweithied Cyfeillgarwch i bob dyn,
Ac i bob gwlad, yn ei adfywiol rin,
I sylweddoli breuddwyd y gorffennol.
Yn ffeithiau byw ym mywyd y dyfodol
Ei gyfathrachol naws fo yn cynhesu
Cenhedloedd byd, iw gwneud yn hapus deulu;
Ymwadiad tawel, ac aberthiad distaw
O fr o fr a fyddont yn ymweithiaw;
Ymagor fel yn hyfryd lawnt o flodau
Bwog lwyni, coedydd peraidd ffrwythau,
Y tegwch hwnnw hardda ardd dynoliaeth,
Fel gardd yr Arglwydd o dan ysbrydoliaeth;
(x89) A Rhosyn Saron hoffa ymddisgleirio
Fel Brenin blodaur byd ar nefoedd yno
Mwy byw ac effro ydywr holl deimladau
Wrth rodio yn ei ardd, a bwytai ffrwythau.

Diolchwn fyth i Dduw am ein cyfeillion,
Gan gadwr hen wrth wneud y rhai newyddion;
Ni ddawr un gaeaf heibio ar ei eithaf,
Ns nos anobaith yn ei hagrwch duaf,
Cenfigen, trais, ac enllib, heb ryw f6l,
Os cawn gyfeillion ffyddlon, llawn o sl:
Afor anodd, yn y glyn, yw myned rhagom,
Heb ddwylaw tyner Cyfeillgarwch danom,
I ddal y pen, a sychu chwys marwolaeth,
Wrth estyn cwpan olaf gwin brawdoliaeth.
Yng ngoleu clir y Nef bydd Cyfeillgarwch
Yn llawn cyfaredd fyth, a diogelwch;
Y sancteiddiolaf gyfrinachau yno
Ar hyd tragwyddol ddydd, yn dal in swyno;
Heb ffino, ac heb ddisgwyl gweled amser
Yn dyfod i roi terfyn ar y pleser.


(x90)
(+2) CRIST YN CARIOR GROES.
Crist yn carior groes! wyt frawddeg fechan iawn ar dafod dyn,
Ond er hynny, dy gynhwysiad synnar nefoedd fawr ei hun:
Dros ysgwyddau y canrifoedd proffwydoliaeth welodd hyn,
A desgrifiodd daith yr Iesu, dan y groes i ben y Bryn
Ceisiaf finnau nesu yno fel ar derfyn y nos brudd;
Sut y gallaf? Yr olygfa dy`n y dagrau dros fy ngrudd
Mae Caersalem yn llawn cyffro dieithr gyda thoriad gwawr,
Ac maer dydd yn gwlawio diluw o ogoniant gwyn i lawr;
Mae yr haul o draw yn gwrido uwch y dref syn llid i gyd
Ar gyflawni y gyflafan dduaf, fwyaf welodd byd.

Jerusalem, ai theml odidog, sydd
Yn hardd o dan belydrau claer y dydd;
Gerllaw mae Gethsemane dan y gwydd,
Lle bu yr Iesun ei unigrwydd prudd;
Mor rhyfedd! - chwysur gwaed yn ddafnau cochion
Nes gwridair glaswellt fel o ofid calon!

Mae Judas wedi ffoi iw farwol hynt,
Diflannodd fel drychiolaeth yn y gwynt
Rol rhoi y cusan, - y ffug anwyldeb hwnnw, -
Ai gwnaeth i Grist ei hun yn ddeublyg chwerw;
Fe aeth iw le ei hun ar hynt anobaith,
A gwaed yr Iesu ar ei dalcen diffaith.

Aeth heibior prawf, distawodd llais gau dystion,
A chiliodd Pilat iw neuaddau gwychion;
Ond ow! roedd sŵn y prawf yn llenwir palas,
Ar floedd Croeshoelier Ef fel ysbryd atgas;
Edrychai ar bob peth yn wyllt ei dremyn,
A phob symudiad yn bradychu dychryn;
(x91) A chodaii law fel pe bai am rybuddio
Rhyw ebyll du i gadw mhell oddi wrtho.

Mae Petr yn wylo, dwed, - Gwirionedd mwy
A geisiaf, - y Gwirionedd gwyn tra bwy;
Aberthaf bopeth ir Gwirionedd hael,
Fy einioes, os bydd eisieu, er ei gael;
Mor fawr yw dyfnder fy anwiredd noeth,
Yr hwn a wnaeth fy myd yn uffern boeth,
Rwyn teimloi faint ai nerth, ac O! y mae
Yn dwyn im henaid aflan boen a gwae,
Os tair gwaith gwedais, mwy na thair mil gwnaf
Gyhoeddir Gwir ir byd am hyn im Nf.

Ffdd y disgyblion oll mewn du anobaith, -
Os ceisiwch fi, gadewch ir rhain fynd ymaith,
Yn ol eich gofyn chwi mae y rhai hyn
Bob un mor rhydd a chwon iach y glyn
Ac yno y pryd hwnnwr praidd a ffdd
Gan ador Bugail Da ir storm ai tdd.

Y dorf sydd yn amgylchu y dadleudy,
A Christ yn cael ei arwain or carchardy
Y Phariseaid u bradwrus wenau
Arweinient fyddin ar ei lwybr, yn forau
Yn llaw casineb mae y sanctaidd bwyll
Dan erledigaeth, dirmyg, gwawd, a thwyll.

Maer cyfiawn rhwng y milwyr ar y palmant
Dan ddedfryd farwol Cynghor brid a soriant;
Mae rhai yn ysgyrnygu dannedd amo,
A rhai yn poeri, ereill yn ei daro.
Maer gwawd yn codi drachefn a thrachefn,
Ar groes yn cael ei rhoddi ar ei gefn, .
Ac yntaun crynun wn o dan ei phwys,
A thros ei fin tyrr aml ochenaid ddwys.

Cychwyna yr orymdaith tuar Bryn,
Ar floedd Croeshoelier Ef yn deffror glyn;
(x92) Gwŷ r y Sanhedrim gyda thorf gythrybius
O segur-chwilwyr am ryw dn gynhyrfus,
Ar ran yr archoffeiriaid codant lef
Am fywyd Archoffeiriad mawr y nef.

Ei gorff syn clwyfus wedir noson arw
Ar ol y goron ddrain ar fflangell chwerw
Fel nodau duaf dyfnder darostyngiad
Ar draethaur Ymwaghad ar Ymgnawdoliad:
Cynhyddar dorf mewn maint a hyfdra creulon,
A Brad yn duoi threm mor ddu, ai chalon;
Ond cuddiar Iesu Ei Ddwyfol Alluowgrwydd
Fel o dan len: maer Oen mewn diniweidrwydd
Yn nhwrf y dorf, distawai weddi rasol
Fel murmur nant yn nhwrf y mr gerwinol.

Mae y dihalog un yn cael Ei faeddu,
A llanw llid y dyrfa fawr yn codi:
Maen mynd yn aberth tanllyd i wallgofiaid
Gynhyrfwyd gan ragfarnau y penaethiaid;
Ychydig ddyddiau sydd er pan yr oeddent
Yn dilyn Iesu, r gwyrthiau a edmygent;.
Mor wresog oeddynt, - llawn or gair Hosannah
Pan oedd y wlad yn erbyn y Messiah,
Pan roddid palmwydd ar y ffordd y cerddai,
Pan daenid blodau hyd y llwybr gymerai;
Mor uchel y canmolent Iesu yno,
Mor frwd y cwhwfanent iddo groeso!
Daearol deyrnas yn y blodau welent,
A sŵn dyrchafiad ym mhob bloedd a glywent;
Dychmygent weld eu hunain o fewn teyrnas
Ddaearol Iesu, dan lawryfau urddas;
A chyfoeth yn dylifo at eu galwad
O wlad yr aur i foddiou hunangariad.

Ond weithian credant fod eu gobaith gwyn,
Eu helw, - yn Ei arwain tuar Bryn, -
(x93) Bryn darostyngiad Crist, - hen ddyffryn tlodi -
Lle mae heulwenaur byd oll yn diffoddi;
A hyf arweiniant Ef ir llwybr hwnnw, -
Cans diffodd y mae gobaith drud eu helw;
Ac wele hwy ym mrad-gynlluniaur gelyn -
Am weniaeth byd - yn hyf groeshoelio Duw-ddyn.
Ac eco mae cynddaredd hyd y nef,
Ar waedd yn codin uwch, - Croeshoelier Ef.

Mae Crist yn carior groes, - y groes erwinol, -
Yr hon syn pwyso arnon anioddefol,
Ac ar y pryd yn dioddef haid anynad
I luchio cabledd ar ei ln gymeriad;
Maen taroi droed ar y mynyddoedd tywyll,
Dieithriol, pell, cartrefle poenau erchyll,
A digter deddf, cyfiawnder, barn ar bechod,
Ac angaui hun yn llechu yn y gwaelod.

Mae Crist yn carior groes, - nid croes ei hun,
Neu ddarn o bren sydd yn ei gwneud yn ffin, -
Mae croesau byd ar hon yn cydgyfarfod,
A phwyso arno y mae byd o bechod;
Nis gallair byd ei hun fyth, fyth ei syflyd,
Ond Crist ai cariodd hi i diroedd bywyd.

Mae Crist yn carior groes! O drist fynegiad
I falais, llid, a dirmyg cenedl anfad,
Fun cronni am flynyddoedd yn ei erbyn
Ond heddyw dyrr yn genllif ar ben Duw-ddyn;
Mae twrf dialedd tyrfa fawr yn torri,
A rhu marwolaeth o bob tn yn codi.

Maer lidiog dorf yn drinoo ael y Bryn,
A digter mwy yn torrin genllif gwyn
Yn y cableddau rithient yn eu hiaith,
Ar creulonderau dduent erchyll waith
Y groes yn pwyso ar Ei gefn briwedig,
Ai ben yn waed dan goron ddrain blethedig;
(x94) Dau leidr condemniedig.- un bob tu
Osodwyd er rhoi arno lliw mwy du;
Ond ha! mae cydymdeimlad yn tywynnu
Ar ladron dan y groes o galon lesu;
Mae gras a maddeugarwch yn dylifo
I fron ddiragfarn yn y dyrfa honno;
Ac un or lladron welodd Dduwn ei ymyl,
Ar mab yn cael Ei guddio dan y cymyl.

Mae Crist yn carior groes! trae nef yn fyw
Yn disgwyl adref y tragwyddol Dduw;
Pan oedd Ei foliant ar holl dannaur nef,
Fe godai llais or byd, - Croeshoelier Ef.
Ni fynnwn hwn, Ymaith g Ef, adseinia
O graig i graig ar lethrau Bryn Golgotha.

Mae Crist yn carior groes! Beth ddaw o hono?
A ydyw ei elynion wedi llwyddo
I gael y fuddugoliaeth? Mor anhebyg
Yw i orchfygwr, dan y gwawd ar dirmyg;
Ai methiant ydyw trefn yr ymgnawdoliad?
I simoir anchwiliadwy Ddwyfol gariad?
O na, mae Crist yn carior groes fel rhan
Oi fwriad olaf ar y farwol ln, -
Mynd trwy ddioddefaint fel gorchfygai Ef
Y gelyn olan ymyl porth y nef;
Mae carior groes yn rhan o gynllun Dwyfol
Mewn ymgnawdoliad gan y Mab Tragwyddol,
Ar ffordd ir groes, yr hon oedd ddigon garw,
Fel i orfodi i anfarwoldeb farw.

Mae Crist yn carior groes! er mwyn perffeithio
Ei hun yn Geidwad cyflawn, cydymdeimlo,
A chyd-ddioddef gyda y ddynoliaeth
Yn holl ddyfnderoedd loesion ei naturiaeth;
Perffeithio yn Dywysiog dioddefiadau
A chyd-ymddwyn dyn dan ei holl groesau

(x95) Mae Crist yn carior groes! trwyr gwawd ar llid,
Er fod Ei ddynol nerth bron pallu i gyd
Er lludded mawr, er dyfned yw y loes,
Er codir storm, mae Crist yn carior groes
Er fod creulondeb y gelynion hyn
Yn duo yr holl ffordd i ben y Bryn,
A chysgod crwydrol pen y Bryn yn awr
Yn disgyn ar bob cam yn dduwch mawr;
Er fod ysbrydion annwn ynon cyd-
Gyngreirio g ellyllon duon byd,
Mae trem y Ceidwad ar y Bryn o hyd -
Y pinacl uchai fywyd yn y byd.

Mae Crist yn carior groes! mor unig yw,
Heb wenaui Dad, heb gwmni engyl Duw;
Ond Ef ir groes a godir cyn bo hir,
Lle gwl heirdd loewon fryniaur nefol dir,
Ller esgyn uwch pob croes, iw newydd std,
Goruwch angylion i ddeheulawr Tad.
Mae Crist yn carior groes i ben y Bryn!
Fel dyn yn unig mae yn gwneuthur hyn
Fel Duw, gallasai ddwyn or drydedd nef
Angylion gwynion iw amddiffyn Ef
Un gair oi enau wrth y dyrfa aflan
A brofai Ei fod Ef yn Air ei hunan
Fel pan ddywedodd yn yr Ardd, - Myfi yw,
Pryd syrthiodd llu yng ngwysg eu cefnau n wyw
Gallasai eto gyda gair oi eneu,
Wneud torf i syrthion wyw yng ngwysg eu cefnau
Heb fyth i godi - oni bai, fod cariad
Y Crist yn ymdaith tua Bryn Croeshoeliad.

Mae Crist yn carior groes! ond mae Ei liniau
Yn plygu, a gwanhau o dan y pwysau;
Ei gam sydd yn byrhau, a gwelwa i wedd,
Er hynny ar Ei drem mae nefol hedd;
Mae weithian wedi methu symud cam,
Er hynny, amyneddgar a dinam,
(x96) Sefydlai olwg Dwyfol, tawel, tirion,
Ar y rhai hynny geisiant waed Ei galon.

Yn fud y saif y milwyr creulon hyn,
Fel caethion pwysant ar eu gwaewffyn;
Trar Iesun dl yn llawn o gydymdeimlad,
Brenhinol, a mawreddog Ei edrychiad;
Arddunedd hunanfeddiaiit anherfynol
A donna drosto yn ogoniant nefol;
Nid oes ymhlith y dyrfa neb mor wyn,
Mor hardd g Ef yn dringo ael y bryn
Pur ddiniweidrwydd ar ei wyneb welir,
Sŵn tonnau cariad fel oi fynwes glywir,
Ysblander Dwyfol fel ar ben y Mynydd
Gynt, drosto dyrr yn wedd-newidiad newydd.

Y Phariseaid ar penaethiaid yrrant
Yn galed arno, am Ei waed sychedant;
Ac yntau sydd yn mynd fel Oen ir lladdfa,
Mewn ymdrech mawr, a lludded yn y dyrfa;
A mellt ystorm Calfaria yn ymrithio
Yn sŵn cynddeiriog yr orymdaith wallgo;
Ac ar y Bryn oi flaen mae cwmwl llidgar
Fel barn yn hongian rhwng y nef ar ddaear;
Ond metha hyn, ynghyd ir llid ar cabledd,
Leihau ac oeri cariad a brwdfrydedd
Ein Crist i garior groes i ben y mynydd
A marw aml ynon Fyd-Waredydd:
Mae tynged bywyd byd, o oes i oes,
Yn ymddibynui gyd ar garior groes.
Ac O! fel mae y chwys a dyfnder lludded
Yn argyhoeddir byd oi ymdrech galed
Ac ambell un a welodd ei Ddwyfoldeb
Fel pelydr haul ar lenni Ei feidroldeb
Syn nesu ato, gyda chalon rwygol,
ac ar Ei ruddiau ddagrau byw tosturiol;
Ond ow! mae hyn yn ennyn mwy o gabledd,
Ac yn cynhyrfu tonnau mr dialedd
(x97) Yr archoffeiriaid, ar penaethiaid creulon
A frysient fry i ollu-ng gwaed ei galon.

Ond pan oedd ar ddiffygio o dan y groes, fel hyn,
Daeth Simon o Cyrene ymlaen ar lethraur Bryn, -
Y cymwynaswr gwladaidd, nis gallasai ddal yn hwy,
Heb ddangos cydymdeimlad ir Iesu dan Ei glwy;
Os Simon Petr a gefnodd, os pallodd nerth ei fraich,
Daeth Simon o Cyrene ai ysgwydd dan y baich;
Y cymwynaswr ffyddlon! i Grist ar lethraur Bryn,
Cei ddiolch gan holl seintiau y nef am byth am hyn.

Fe gariodd Crist y groes! ac fel mae hyn
Yn dangos pechod du, a phuredd gwyn;
Mae adsain y gwaradwydd, ar dioddef
Yn disgyn heddyw ar y byd yn dangnef
Mae yr olygfa fyth yn ennyn cariad
Ym mynwes dyn at Aberth Mawr y Ceidwad;
Pan gariodd Crist y groes fe gododd seren
Ein gobaith yn ein du ffurfafen.

Fe gariodd Crist y groes! oi wir ewyllys,
I fynyr llethrau trwyr drychinoedd echrys
Gwneud ffwrdd i phoenau ereill oedd Ei amcan
Wrth fyned dan y poen ar gwarth Ei hunan;
Gwneudllwybr newydd rhwng y byd ar nefoedd
I ddynion ymbalfalent yn y niwloedd;
Ffordd fywiol ydyw hon i ddringo i fyny
Gysegrwyd gyda bywyd sanctaidd Iesu.
Dylanwad carior groes anadla fywyd
Ir byd i ddringo rhiwiau serthion adfyd;
Y ffordd lle maer fforddolion drwy yr oesau
Yn derbyn Dwyfol nerth i gariou croesau.

Mae tannau aur gorfoledd o hyd mewn llawer bron
Wrth edrych dros yr oesau ar yr olygfa hon;
Holl adsain y gerwindeb a gollwyd yn y gwaed,
A blodau gras a chariad brydferthant ol Ei draed;

(x98) A charior groes rdd obaith ir enaid brwnt dihedd,
Am wlad lle nad oes croesau, a byd lle nad oes bedd.
Bydd sn am Grist yn cario y groes yn y nef wn,
Er hynny, gorfoleddu a diolch fydd yn ben;
Bydd bywyd a llawenydd am byth yn cuddior loes,
Anthemau llon adseinir am Grist yn yn carior groes.


(+3) CYRRION PELLAF CARIAD.
Cariad sydd yn disgyn obry,
Ir ddaeargell dywell, oer,
Lle na fu erioed yn gwenu
Belydr haul, na llewyrch lloer;
Egyr ddorau y carcharau,
Daw ir nos a seren ddydd;
Rhed ei hunan i gadwynau,
I gael alltud tlawd yn rhydd.

Chwilior fynwent am ei chalon
Y bu geneth welwi gwedd;
ac ynghanol nos trallodion,
Curai haeam ddr y bedd
Gyda gwawr y bore wedyn,
Clywodd draw gynhefin lef
Croesodd hithau dros y terfyn
At ei chalon yn y nef.

Yn ei wynder ai dosturi,
Gwelaf gariad dan ei groes;
Ac yn marwn ddistaw arni,
Heb frycheuyn ar el oes;
Or tywyllwch clywaf riddfan
Cariad pur o Ddwyfol bryd,
Dan ei glwyn dibrisioi hunan
I waredu euog fyd.

(x99)
(+4) DAGRAUR EDIFEIRIOL.
Bendithiol ddagrau bywyd
O eigion calon dyn,
Ywr dagrau edifeiriol dwys,
Dan wenau Duw ei hun;
Mor ln, mor bur ddisgynnant
Ar flodau newydd std,
Ar gwlith nefolaidd, sanctaidd, syn
Eneinior nefol wlad.

Nid dagrau yr amddifad,
Nar weddw lwyd ei gwedd,
Fydd yn y glyn yn rhoi ei phwys
Ar garreg oer y bedd
Na, dagrau calon lawen
Yn curo dan y fron,
Gan bwyson ffyddiog ar y Graig,
Syn torri mn pob tn.

O! ddagrau cyfareddol,
Felysed ydynt hwy,
Yn dod holl gysuron nef
Ir truan dan ei glwy;
Yn tarddu or tragwyddol,
Gan furmur ar eu taith,
Fod ysbryd dyn gan Ysbryd Duw,
Dan y sancteiddiol waith.

Defnynaun sisial ganu
Alawon gwlad yr hedd,
I lonni y pechadur dan
Gysgodau du y bedd;
Ac yntau yn ymboeni
Wrth eilior hapus gn,
Ar adlais hd i fynyn syth,
Nes rhoddir nef ar dn.

(x100)
Disgynna dagrau anian
Yn loewon gydar nos;
A chyfyd cnwd o flodaun fyw
Ar ol y gawod dlos;
Daw haul y bore heibio
Yn ysgafn ar ei droed;
Mor llon ac iach, mor hardd ei wedd,
Ar bore cynta rioed.

Ond dagraur edifeiriol,
Rhagorach yw y rhain;
Datguddiant fywyd mwy ei werth,
A bywyd beryn gain;
Er dued camwedd Eden
Yn hanes marwol ddyn,
Maer dagraun brawf y daw yn ol
Mor ln a Duw ei hun.

Nid dagrau y colledig
Ar fin y byd a ddaw,
Yn suddo dros y penrhyn pell,
I blith ysbrydion braw;
Ond dagrau calon newydd,
Yn dysgu newydd gn;
A bwa hedd cyfamod Duw
O fewn y gawod ln.

Ymgrymar gwael bechadur
O flaen gorseddfainc Ir;
A thonnau ei euogrwydd du
Yn chwyddo fel y mr;
Ond dagrau edifeirwch
Ddisgynnant dros ei rudd;
A thros y llif y cenfydd borth
Iw enaid fynd yn rhydd.

Ac yn y fynwes honno
Sydd gan y dagraun r,
(x101) Y planwyd hedyn byth a dŷ f
O fewn y nefol dir;
Ac yno bydd yn fuan
Yng ngardd y sanctaidd fyd;
A llawenychir calon Duw
Gan swyn ei nefol bryd.

O! ddagrau gwerthfawrocaf,
Yn ffordd y palmwydd gwyrdd;
M welaf yn eich gloew lif
I ddyn gysuron fyrdd;
A chwyddo yn afonydd
Wnewch ar eich taith ddi-lyth,
Nes glanior Cristion yn wlad
Na welir deigryn byth.

(+5) GWRAIG Y MEDDWYN.
Dwfn wae, ar duaf newyn, - yw rhyfedd
Brofiad gwraig y meddwyn;
A chysgodau gloesaur glyn
Hyd elor yn ei dilyn.

Iw distaw gylch o dostur, - daw y gŵr,
Wedi gwarioi lafur;
Ni cha hon ond poen a chur,
Ac eisiau yn lle cysur.


(x102)

(+6) Y CRISTION YN Y GLYN

Ar ben ei thaith maem heinioes frau,
Gadewch im groesi bellach,
Curiadaum calon syn gwanhau,
Fum cam erioed yn fyrrach;
Fy ysbryd ar ei hwyrol daith
Syn gweled tragwyddoldeb,
Ac yn dyheu ar ln y traeth,
Am froydd anfarwoldeb.

Rwyn teimlo niwloedd hwyr y dydd,
Wrth nesu at yr afon;
A threiddio trwy fy mynwes brudd
Mae iasau cwsg y meirwon;
Ond ha! mi glywaf dyner lef
Trwy niwl y glyn yn chwyddo,
Yn dweud fod telyn yn y nef
I mi rol cyrraedd yno.

Llawenydd bywyd yno fydd
Ymhlith y gwaredigion;
A minnau sydd am fynd yn rhydd,
Au puredd yn fy nghalon;
Ac yna caiff fy llygaid hyn
Weld yr ysplander nefol,
Dau belydr Haul Cyfiawnder gwyn,
O fewn y fro ysbrydol.

Rwyn gweld y bryniau r ochr draw
Yn codi yn y pellter;
Ar pr awelon yma ddaw
I chwythu arnain dyner;
Mae su adenydd yn y nen,
Ha! engyl sydd yn disgyn;
Mae drws y nef o ld y pen,
Nes ywn goleuor dyffryn.

(x103)
Fy ysbryd syn mynd adren awr,
Ir wlad a fum yn garu;
Y wlad lle mae llawenydd mawr,
A gwlad fy anwyl Iesu;
Rwyf wedi esgyn dros y glyn
I fewn ir nef drigfannau,
I gwmnir Brawd fu ar y bryn,
Nis gwn pa le mae angau.

(+7) DISGWYL GWAWR

Y wawr, y wawr a ddeffry
Oi breuddwyd cyn bo hir,
A diluw o brydferthwch ddaw
I dorri dros y tir
Mae pelydr ar ddisberod
Yn yr eangder draw,
Yn treiddio drwyr tywyllwch prudd,
I ddweud ei bod gerllaw.

Mynyddoedd yr encilion,
Proffwydi natur fawr,
Sydd yn y cwmwl ar ddihn
Yn disgwyl am y wawr;
Dring hithaur uchelderau,
Ai gruddiau fel y rhos,
A baner buddugoliaeth daen
Ar orsedd ddu y nos.

Telynau teulu anian
Garolant oll yn awr;
Ac er melysed cwsg y nos,
Melysach cn y wawr;
Ha! dacwr haul yn dyfod,
Or dwyrain pell yn rhydd.;
Mewn gosgordd o gymylau claer,
Maen ddydd, maen ddydd, maen ddydd.

(x104)
(+8) Y FYNWENT

Y fynwent brudd, henafol,
Eisteddaf yman wn,
I wrando nodau galar dwys
Yn torri ar y ln;
Mae teimlad dwfn y galon
Yn llifo dros y rudd;
A sŵn y gair marwolaeth fel
Ar dannaur awel rydd;
Hardd wyneb llawer cyfaill
Ymrithia o fy mlaen,
Wrth weled yn y fangre hon
Ei enw ar y maen;
Yr ywen ddu a geidw
Ei chysgod dros y fn;
A su yr awel yn ei brig
Yn fraw ir fynwes wn;
Gall tyner law celfyddyd
Addurnoi hwyneb hi,
A phlannu coed a blodau pr
Yn brydferth o bob tu;
Ond er prydferthur beddau
Ar blodau mwyaf cun,
Ddaeth yno neb erioed oi fodd
I hunoi olaf hun.

O! fangre gysegredig,
Macpela rhwng dau fyd;
Lle gorwedd llwch anfarwol saint,
Yn ddistaw ac yn fud;
I hon y rhoddir gofal
Y farwol ran gerllaw,
Pan fyddor enaid wedi ffoi
I draeth y byd a ddaw;
Mae oesoedd yman huno
Eu holaf hn mewn hedd;
Ond nis gall amser ar ei hyd
Ddiwallu gwanc y bedd.

(x105)
Os ydyw angaun greulon,
Didderbyn wyneb yw;
A chydradd yw teuluoedd byd
Ar dawel erw Duw;
Diddymir amgylchiadau
Pan ddl yr olaf awr;
Yr un gobennydd fydd ir tlawd
Ar ymherawdwr mawr;
Er fod gorseddfainc angau
Rhwng beddau llwm dilun,
Agorir mynwent yn y man
I gladdu angaui hun;
Tywynion anfarwoldeb
Sydd ar y fynwent ddu,
A ffordd y nef yn fythol glir
O fedd yr Iesu cu.

(+9) EDRYCH YMLAEN
.
O Gyfaill! Pam yr ydwyt yn galaru
Ar ol blynyddoedd wedi llwyr ddiflannu?
Paham y treuli oriau goreu bywyd
Byth i freuddwydio am fwynhad ieuenctyd?
Pam yr edrychin ol mor brudd dy galon,
I ganol drychiolaethau yr encilion?

Ai am fod nwyf dy fywyd yn diffygio?
A rhosliw wrid dy ruddiau yn edwino?
O wirion ffl! Oferedd iti gwyno,
Yn unig am fod blodaur haf yn gwywo,
Nid ydyw tlysni blodau brau marwoldeb
Yn ddim ond cysgod gwan o anfarwoldeb.

Mae purach gwanwyn yn dy aros eto,
O dan rosynau yn tragwyddol wrido
Lle nad ywr saint yn hongian eu telynau,
Yn dawel fud, ar helyg duon angau;
O gyfaill! Dyro ffarwel ir gorffennol,
Ath fryd ar fawr gynhaeaf y dyfodol.

 

(x106)
(+10) Y WYRYF AR LILI

Lili wn, a wnei di addo
Cadw fy nghyfrinach i?
Pan ddawr awel grwydrol heibio,
Paid a dwedyd wrthi hi;
A phan ddelo gwlithog berlyn,
Gydai fendith ar dy ben,
Fy nghyfrinach cadw wedyn,
Cofia hynny, lili wn.

 

Fyth ni roddwn fy nghyfrinach
Ir awelon ar eu hynt;
Onide fe elai mhellach,
Dweud y cyfan mae y gwynt;
Ond i ti, y ddistaw lili,
Foneddiges bennar glyn,
Fy nghyfrinach wyf yn rhoddi,
Rhoi i gadw, cofia hyn.

Dal dy wyneb tyner, cryno,
Yma ger tŷ wyneb i,
Ond rhaid iti gofio eto
Mai cyfrinach ydyw hi;
Wel, yr wyf yn caru rhywun,
Ac, os dwedi mod in ffl,
Minnau ddwedaf fod y rhywun
Hwnnw yn fy ngharun ol.

Gwn dy fod di fel y merched
Am ei enwn awr yn brudd;
Ond fe ellin hawdd ei weled
Yn y gwrid sydd ar fy ngrudd;
Fe addawodd ddyfod heno
Im cyfarfod gydar nos;
Dacw fe ai ysgafn osgo,
Ffarwel iti, lili dlos.

(x107)
(+11) I CHWI (+Efelychiad)
Pe meddwn hoew awen
I lunio swynol gin,
A choethder yn ei hacen
Ai barddas oll yn lon,
A bywyd yn ei hedyn
I fynd am oesau lu,
Fel eiddo cn Ap Gwilym,
Fe luniwn honno i chwi.

Pe meddwn law arlunydd
I dynnu darlun hardd,
Mor brydferth ar blodeuyn
Syn gwenu yn yr ardd;
Mor bur a gwawr Mehefin
Yn ei foreuol fri,
Ar nwyfre y gorllewin,
Y darlun fyddech chwi.

Pe medrwn ysgrifennu
Ffugchwedl yn swyn i gyd,
A rhoi y cymeriadau
Yn fyw gerbron y byd
O fewn y rhamant honno
O dan lawryfau bri,
Ai chalon yn ddiwyror
Arwres fyddech chwi.

Pe byddwn innaun arwr,
A byd yn canum cld,
Am wneud gweithredoedd gwrol
Ir oesau sydd yn dod;
Dibrisiwn bob edmygedd
A chlodydd yn ddiri,
Os na chawn yr anrhydedd
Ou gwneud i gyd i chwi.

(x108)

(+12) Y GAIR A WNAETHPWYD YN GNAWD
Y Gair dwyfol ymgnawdolodd, - a Duw
Gyda dyn babellodd;
I fyd drwg ei fywyd drodd, - yn Frawd gwyl,
A dedwydd breswyl ei Dad ddibrisiodd.

Cyn bod angel na thelyn
O fewn y nef, gartref gwyn,
Efe oedd ynon fywyd, -
Haul o fewn y nefol fyd.

Y Gair a alwodd y dengar heuliau
Yn rhengau dirif ir eangderau-
Creawdwr tirion mudion gomedau,
Ar Hwn a enwodd ein daear ninnau,
Hwnnw a groesodd y ffin, a grasau
Duw Ir i isel gyfandir eisiau
Anherfynol oer fannau, - unigedd,
A brofodd haeledd ei bur feddyliau.

Dwyfol Berson union oedd,
Yn siarad r amseroedd.

Duw mewn cnawd yn dlawd ei lun, - ac o Ir
Yn gywiraf ddarlun;
A gwarth eneidiau gwrthun
Yn rhoi ei nd arnoi hun.

Gwyrth fwyaf rhyfeddaf In
I ail eni gelynion;
Yn ddi-storm mewn newydd std, - enaid gwyn,
A gn ei delyn ir Ymgnawdoliad.

Mnnau, er gorthrwm annwn,
Garaf, a chlodforaf Hwn.

(x109)
(+13) BORE SABOTH

O! fore cysegredig,
I lonnim hysbryd prudd;
Mae peraroglau nef y nef
Yn ei awelon rhydd;
Cysuron tragwyddoldeb
Ddwg imi yn ei law;
A cheidwm henaid llesg yn llwyr
Yn sŵn y byd a ddaw.

O! anwyl nefol fore,
Caf fynd i balas Ir
I hedd fwynhau efengyl nef,
Ac uno yn y cr;
Mor felys i fy ysbryd,
Yw sŵn yr hen amen
Syn hebrwng gweddi dros y ffin,
At Orsedd Brenin nen.

Pan fyddo gwawr y bore
Yn agor porth y dydd,
Fe egyr drws gofalon byd
Im gollwng innaun rhydd;
Mor hyfryd i bererin,
Ai wyneb tuar nef,
Yw cael diwrnod ar ei hyd
Yn ei gymdeithas Ef.

Anadlar byd ysbrydol
Yn esmwyth ar y tir;
A su angylion ar eu taith
Sydd yn yr awel bur;
Fy Nuw! rwyf yn hiraethu
Am weled nefol wawr,
Y Saboth pur nad yw ei Haul
Yn machlud byth i lawr.

(x110)
(+14) DIM OND DISGWYL

Pan foth fynwes wedi blino
Dan ofalon trwm y dydd,
A gofidiaur byd yn pwyso
Ar dy ysbryd llesg a phrudd
Methu dod o hyd i ffynnon
Yn yr anial crasboeth hwn,
Tithau ar y llwybrau geirwon
Bron yn marw dan dy bwn, -
Dal i sisial mae amynedd -
Bore gwlithog dyrr or diwedd;
Mae dy yrfa i dangnefedd,
Dim ond disgwyl.

Galon drist o dan ofidiau,
Paid a grwgnach ar dy daith
Claer belydraur nef yn chwareu
Welaf yn dy ddeigryn llaith;
Dim ond disgwyl, enaid olwyfus,
Wrth y groes, o ddydd i ddydd
Gwylio ar dy rawd flinderus
Heddyw mae angylion ffydd.
Sisial, sisial mae amynedd -
Bore gwlithog dyrr or diwedd;
Mae dy yrfa i dangnefedd,
Dim ond disgwyl.

Dim ond disgwyl, os yw Satan
Yn dy rwystro i fynd ymlaen;
Ac os daw ei luoedd allan,
Fel cymylaur nos ar daen
Dim ond disgwyl llaw dy Geidwad,
All dy arwain drwy y glyn
Cofia am y dwyfol gariad
Dorrodd ar Galfaria fryn.
Dim ond disgwyl, medd amynedd,
Bore gwlithog dyrr or diwedd;
Mae dy yrfa i dangnefedd
Dim ond disgwyl.

(x111)
(+15) RHYDDID

Canai yr ehedydd tirion
Yn y nef uwchben y bryn
A melodedd ei acenion
Yn mawrhan y bore gwyn;
Pan ddisgynnodd ar y ddaear,
Daliwyd ef mewn rhwyd yn gaeth;
Ac o fewn ei gyfyng garchar,
Collwyd cn y cerddor ffraeth.

Yn y meddwl mae yr awen,
Yn y galon mae y gn
Yno canant yn eu helfen,
Nes rhoir byd ar nef ar dn
Pan gyfyngar bardd feddyliau
Yng nghorfannau culion iaith,
Mudion ywr pereiddiaf seiniau
Yng nghadwyni odlau caeth.

Curant eu hadenydd tyner
Fel yr hedydd yn ei gell;
A distawar miwsig seinber
Fyth os na cheir ryddid gwell;
Rhyddid ydyw cais meddyliau
Yn eangder calon dyn;
Fel yr hedydd yn y borau,
Pan yn pyncio wrthoi hun.


(x112)
(+16) I GOFIO AM DANAF FI
Nid oedd ond tri diwmod
Cyn dydd priodas Ann,
I selio ei chyfamod pur
A modrwy yn y Llan;
Ond gydar cyfnos tawel,
Aeth gydai hanwyl un
I bleser-fd oedd ar y traeth,
Ar mr mewn esmwyth hn.

Nid oedd un donn iw gweled
O gylch y dawel lan;
Ond tonin o wrid ar fch y fn,
Pan sonid am y Llan;
Ond O! mae siom yn llechu
Ym mynwes oer y donn
A than ei gwn risialog hi
Mae saeth i lawer bron.

Ar ol eu denu i hwylio
Ymhell iw pleser daith,
Ir golwg ar y dyfnder mawr
Daeth brad y tonnau llaith;
Cynhyrfodd eu tymherau,
Ac uchel oedd eu nd;
Au llid a dorrain ewyn gwyn
Ar ben y pleser fd.

(x113)
Pan oedd eu nerth yn pallu
Ar frig y dyfnder oer,
Cyrhaeddwyd hwn gan forwr dewr
Yng ngoleu gwan y lloer;
Fe nofiodd tuag atynt,
I achub bywyd un;
A throdd yn ol ii gadarn fraich
Yn cynnal pen y fn.

Ni choflodd y cariadlanc,
Ym merw gwyllt y donn,
Y blodyn hardd a wisgodd hi
Cyn cychwyn, ar ei fron
Fe daflodd iddir blodyn,
A dymai olaf grl, -
Ffarwel, fanwylyd, cadw hwn
I gofio am danaf fi.

Cyrhaeddodd hithaur glannau,
O afael llid y donn;
Ac O! ni roddair byd yn grwn
Am flodyn olaf John;
Fei cadwodd yn ddi-lygredd,
Ai ddail eneiniodd hi;
A cheidwn fyw y frawddeg brudd, -
I gofio am danaf fi.


(x114)
(+17) NID YFWN UN DYFERYN

Aeth heibio lawer blwyddyn faith,
Ar daith dros fryniau Cymru,
Er pan aeth John ai anwyl Wen
Yn llawen i briodi;
Roedd Gwen yn eneth hawddgar, lon,
A John yn fachgen glanbryd,
Ac wedi cadw mhell eu dau
Rhag temtasiynau bywyd.

O fewn aur gylch y fodrwy gron
Cawn John ai anwyl Wenno,
Yn ŵr a gwraig yn hardd eu gwedd,
A thonnau u hedd yn chwyddo
Diwydrwydd a darbodaeth sydd
Bob dydd o fewn y teulu,
A phob cysuron dan y nen
Ar John a Gwen yn gwenu.

Ond O! fe ddenwYd John ryw dro
I uno yn y dafarn,
A llawenhau wnaeth Bacchus fawr
Pan dorrodd lawr y cadarn;
O radd i radd, o ris i ris,
Yn is yr aeth rol hynny,
Ai wraig ai blant mewn eisieu bwyd,
Mewn bwthyn llwyd a thlodi.

I fedd y meddwyn syrthiodd John,
A chalon Gwen a dorrwyd,
Ar plant, heb dad na mam yn hwy,
I dlotyr plwy ddanfonwyd;
O gwyliwn rhag y cwpan cs,
A diras lwybraur meddwyn,
A chaned pawb y byrdwn hwn, -
NID YFWN UN DYFERYN.

(x115)

(+18) Y TWYLLWR
Ar risiau palas ar ryw noson ddu,
Mewn llwm gadachau, rhoddwyd baban cu,
Gan law grynedig mam, - y fam dwylledig, -
Oedd bron gwallgofi gyda bron ddrylliedig;
Ac wedi rhoddir tamaid olaf iddo,
Cyn rhoddir cusan olaf wrth ffarwelio,
Gadawodd ef, a chalon drom a phrudd,
A deigryn olai chariad ar ei grudd
Cyn rhoddi llam dros ael ofnadwyr dibyn,
Yn aberth byw i nwyd twyllodrus adyn.
Ddyhiryn brwnt! beth bynnag yw dy enw,
Tydi a haeddodd fedd y dibyn hwnnw.
Ple bynnag wyt yn byw, beth yw dy safle?
Dylaset fod yn amlwg iawn yn rhywle,
Ac ar dy dalcen enw llofrudd erchyll,
Ir byd dy nabod mwy fel halog ellyll;
Cyfuniad wyt o ddiafl a bwystfil rheibus,
Yn cuddio dichell dan dy wn dwyllodrus
Mae mwy o dduwch pechod ar dy galon,
A mwy o dawch y fall ar dy freuddwydion
Nag un dyhiryn arall ar lithrigfa
Ofnadwy pechod ir trueni dyfna.
Tydi, anghenfil, creulon, di-gydwybod,
Fe dyrr dy gamwedd ar dy ben yn gawod;
Cyfiawnder saff yn llidiog uwch dy warthrudd,
Ai gledd yn ysu am drywanu llofradd;
O Gymru gu! yn ln both ddeuddeg sir,
Pan na bo twyllwr aflan ar dy dir.

(x116)
(+19) PAN L Y RHYFEL HEIBIO

Pan l y rhyfel heibio,
Medd milwr yn y gd,
Caf weld fy anwyl Wenno
Rhwng bryniau Cymru fd;
Mae gwawr ei chariad tirion,
Dros frigwyn donnau lu,
Yn oleu ar fy nghalon,
Yng ngwlad y Zulu du.

Pan l y rhyfel heibio,
Medd gwyryf ysgafn droed,
Caf weled Arthur eto
Mor llawen ag erioed;
Cawn rodio yr hen lwybrau
Dan dderw cefn y ddl;
A gloewi addunedau
Pan ddychwel ef yn ol.

Pan l y rhyfel heibio,
Dof adref dros y lli;
A chaiff y fodrwy selio
Ein hen gyfamod ni!
Pan gysgaf yman welw,
Dan dyner wlith y nen,
Mae breuddwyd yn fy nghadw
O hyd yng nghwmni Gwen.

Pan l y rhyfel heibio,
Tyrd, Arthur, dros y donn;
Mi wasgaf nes it lanio,
Dy lythyr at fy mron;
Fe bery dy serchiadau
Yn loewach na dy gledd;
A ffyddlon fyddaf innau
I Arthur hyd fy medd.

(x117)

(+20) Y BABAN, GWYN EI FYD

Disgynnair cenllysg ar y to,
A rhuair gwynt yn nhwll y clo;
Ar fam yn eistedd wrth y tn
Yn hwian cwsg iw baban gln;
A dwedai cariad uwch y cryd, -
Maer baban bach yn wyn ei fyd.

Hi wyliain ffyddlon uwch ei ben,
Gan ddyfal wnioi wisg fach, wn;
A gwelai mlaen iw mebyn cu
Flodeuog haf, heb gwmwl du;
A chanai serch wrth siglor cryd,
Maer baban bach yn wyn ei fyd.

I fewn y daeth ystorom gref,
Ac yn ei amdo gwelwyd ef;
A gwelwyd gweddw fam ddi-hedd
Yn torri i chalon ar y bedd;
Ond er mai gwg ywr cynnes gryd,
Maer baban bach yn wyn ei fyd.

I fynwes Iesu dros y glyn
Ehedeg wnaeth, anwylyd gwyn;
Ymhlith angylion gwisgwyd ef
Yn aaddurniadau goreur nef
A dywed llais o arall fyd, -
Maer baban bach yn wyn o hyd.


(x118)

(+21) LLYNNOEDD BANNAU MYRDDIN

Esgynnwn dros y gorwel,
I ben y Mynydd Du,
I wrandor llynnoedd tawel
Yn sn am Gymru fu;
Ymhell o dwrf y trefi,
O gyrraedd tawch y glyn,
Lle maer awelon melys
Yn canu yn soniarus,
Y ceir y llynnoedd hyn.

Rhaid dringo llethraur mynydd,
Drwy ganol grug a mawn;
A theithio dros y creigydd,
Yn uchel, uchel iawn,
Cyn cyrraedd min y llynnoedd,
Sydd ar y bannau mud;
Fel pe yn gwyl ymguddio
O wydd y byd ai gyffro,
Mewn cyfareddol hud.

Nol dringo dros ysgwyddau
Clogwyni, haen ar haen,
A theimlo fod y bannau
Fel pe yn ffoi on blaen,
Y golygfeydd rhamantus
Ymledant o bob tu;
Ar blinder dry yn ganu,
Ar cwynon orfoleddu,
Ar ben y Mynydd Du.

Mor hyfryd ydyw sefyll
Yn ymyl y Llyn Bach,
Sydd rhwng y creigiau erchyll
Yn byw mewn awel iach;
Y galon sydd yn suddo
I br-lewygol std;
Fel pe bairllenn yn codi
Oddiar y sanctaidd dlysni,
A dŷ f mewn nefol wlad.


(x119)
O! olygfeydd arddunol,
Mi garwn yma fyw,
Lle mae y byd naturiol
I gyd yn llawn o Dduw;
Daw llawer cwmwl heibio
Ir llyn, i weld ei lun
Ac uwch y donn ddilychwin
Yr oeda fel pererin,
Yn falch o honoi hun.

Mae yno ddifyr chwedlau
Yn byw y dyddiau hyn,
A ddysgwyd gan y tadau, -
Bugeiliaid gln y llyn;
Yng ngwlad y Mabinogion,
Fel yn y dyddiau fu,
Fe gofir drwy yr oesoedd
Am Ladi Wen y llynnoedd,
Ar ben y Mynydd Du.

Dilynwn gefn y mynydd
I olwg y Llyn Mawr,
A dderbyn ar ei ddeurudd
Gusanau cyntar wawr;
Yn ymyl porth y nefoedd,
Dan nawdd y clogwyn draw,
Wrth gysgu a breuddwydio,
Ei lygad sydd yn gwylio
Y bychan lyn islaw.

Pwy edrydd y cyfrinion
A geidw yn ei fron?
A phwy a egyr gloion
Rhamantau cudd y donn?
Pa bryd y naddwyd gwely
Ir llyn tryloew i wawr?
Ai gwir y traddodiadau
Fod dinas dan y tonnau,
Ar ben y mynydd mawr?


(x120)
(+22) LLYN BETHESDA
O! ddyfroedd pur, grisialaidd,
O! gysegredig lyn;
Breuddwydiar awen ar ddihn
Ar lan y dyfroedd hyn;
Oi gwmpas bu angylion
Yn oedi ddyddiau gynt;
A braidd na chlywir eto sŵn
Eu hesgyll yn y gwynt.

Yn ymyl Porth y Defaid,
Ar gyrrau Salem draw,
Cynheswyd calon oer y llyn
Gan wres y byd a ddaw;
Mewn blinder a phryderon,
A disgwyliadau syn,
Eisteddodd llawer claf yn hir
Ar lan Bethesda lyn.

Ysbyty anffaeledig
Y nefoedd yn y dref;
Ac yno yn feddygon bu
Angylion gln y nef;
Awelon tragwyddoldeb
Gynhyrfai ddŵr y llyn,
Ar cloff a lamain ol iw dŷ
Heb gofio am ei ffyn.

Nid oedd y llyn ond cysgod
Ir efrydd yn ei boen,
Or dyfroedd sydd yn tarddun bur
O orsedd Duw ar Oen;
Gln ddyfroedd iachawdwriaeth,
Eigionaun ras i gyd;
Yn rhoddi bywyd a glanhad
I wahangleiflon byd.

(x121)

(+23) CAMWEDD

Andwyodd Camwedd ein hetifeddiaeth -
Iw lliwgar degwch daeth llygredigaeth;
Y Ddelw ddwyfol gollodd dynoliaeth,
A chynnar gwyrodd oi chain ragoriaeth;
Dyrwygwydd holl diriogaeth - bro Eden,
A swyn ei heulwen a droes yn alaeth.

Ei natur ddrwg ddwg i ddyn
Arw ddolur iw ddilyn
A barn Duw a beryn dn
Enynwyllt yn el anian;
Cymylau pechodau chwith - gai nennau,
Au taran-folltau iw gartren felltith.

Ar ystryw maen byw a bod, - hau niwed
I gynhauaf pechod;
Llidiog, ammwyll, digymod-ydyw dyn,
Iw Ir yn elyn, yn grin iw waelod.

Ar wag dŷ yr euog dwl,
Ceir Camwedd yn creu cwmwl.

(x122)
(+24) UDGORN DIRWEST
Ton, - Marseillaise.

Mae udgom dirwest ar y bryniau
Yn galwi byddin fawr ynghyd,
I gwrdd r gelyn sydd yn angau
I holl rinweddau calon byd,
I holl rinweddau calon byd;
Dynoliaeth sydd mewn gwae a chyni,
O dan hudoliaeth gref y cawr,
Ai blysiau yn ei suddo i lawr
I ddwfn waradwydd a thrueni
Awn, awn ymlaen yn hyf,
Dan faner wn y groes;
A chroeswn gledd r gelyn cryf,
Syn difa blodaur oes.

Mae gwerin gwlad o dan ei chlwyfau,
Clywch gri ei gweddi yn ei gwaed
Prysurwn, chwifiwn ein cleddyfau
Nes cael y gelyn dan ein traed,
Nes cael y gelyn dan ein traed
Cyfeddach sydd yn ymwallgofi,
Ai lluoedd yn cryfhau o hyd,
A meddwdod am feddiannur byd,
Maen bryd i Seion ymarfogi;
Ni awn, ni awn ir gd,
A difrod ar ein cledd;
Gorchfygwn elyn mawr y wlad,
A dawnsiwn ar ei fedd.

(x123)
(+25) BEN BOWEN
Ben Bowen gu! mor anwyl gennyf unwaith
Fu cwmni sanctaidd dy wanwynol ymdaith;
Fe dreuliaist lawer noson dan fy nghronglwyd
Cyn bod cymylaun duoth hyfryd freuddwyd;
Rwyf eto fel yn teimloth bresenoldeb,
Er iti fynd i wisgo anfarwoldeb;
Maeth gysgod byth yn aros ar fy annedd,
Ath ddelw ar fy nghalon ddiymgeledd;
A phery cariad yn ei wres diddarfod,
I doddi rhew marwolaeth ar dy feddrod.

Rwyn cofio y tro cyntaf dros fy nr
Yr aethost ti, ath fron mor ddwfn ar mr
O gariad, ac mor llawn ar nef ei hun
O ser i loewi llwybrau ambell noson flin;
Do, gwelais dy hawddgarwch yn pruddhau,
Ath lygaid bywiog disglaer yn llesghau;
A thithaun brysio i orffen dy waith mawr,
I Gymru, cyn ith huan fynd i lawr;
Anodd oedd peidioth garu di, fy mrawd,
Ath enaid mawr rhwng teneu ln o gnawd;
Dy ysbryd oedd dynered ar blodeuyn,
Ac eton gryf lle byddair nef yn gofyn.

Eisteddwn yng nghysgodau moel Cadwgan,
Iw weld ym morei ddydd yn torri allan;
Emynnau ac alawon goreu Cymru
A glywodd yn awyrgylch fwyn y teulu
Disgynnai gwlith adnodau ar ei galon,
Ac allor gweddi fynnai ei freuddwydion
Do, ar yr aelwyd pan yn dechreu byw,
Fe deimlodd bethau goreu Beibl Duw;
Bryd hynny hauwyd hedyn y dylanwad
Flodeuodd wedyn yn ei hardd gymeriad;
Ond cafodd weled mam yn tawel huno,
Cyn gweld yr hd a hauodd yn blodeuo.

(x124)
Fachgennyn hardd; un o wroniaid ffydd,
A wisgodd arfau Duw ym morei ddydd;
A sylweddolodd mai trwy ddioddefiadau
Y tynnir allan fywyd ar ei oreu;
Athrylith danllyd, a chymeriad hawddgar,
Grasusaur nefoedd, a rhinweddaur ddaear,
Gyfunwyd yn ei fywyd pur di-nifwl,
FeI lliwiau hardd y bwa yn y cwmwl.

Yr anwyl Ben! hoff blentyn y deffroad,
Hawdd canu odlau pr ir fath gymeriad
Un oedd gynefin rhodfeydd angylion,
Un a ddeonglodd lawer ou cyfrinion;
Bydd hanes rhyfedd ei athrylith danbaid
Fel llewyrch haul yn hir ar lawer enaid.

Son am Ladmerydd ieuanc Moel Cadwgan,
A bery lawer oes drwy Gymra gyfan;
Fe garodd Gymru, carodd hithau Ben,
A gwasgai ddarlun at ei mynwes wn
Y bardd awenbr fu yn casglu blodau
Ar gyfandiroedd sanctaidd drychfeddyliau
Ei awen grwydrai ar dragwyddol heol,
Dros lawer penrhyn i ardaloedd dwyfol;
Anadlain gryf lle mae awenau dewrion
Yn troi yn ol, a blinder ar eu calon;
Ond nerth ei dalent, ai alluoedd byw,
A ddarostyngodd i Efengyl Duw;
Sedd proffwyd gras oedd pinacl uchai fwriad,
A dal yr Iesu mawr i fyd yn Geidwad.

Pan allan yn y Penrhyn pell, hiraethu
Yr oedd ei galon fawr am bulpud Cymru
Aeth ynon llesg, a phryder yn ei gl,
Ac angeu du yn erlid ar ei ol;
Iw wlad ei hun y cafodd genadwri,
Ai galon am ei dweud o hyd yn llosgi
Addewid fawr oedd ei athrylith olau
I bulpud cysegredig gwlad ei dadau.

 

(x125)
Yn fore iawn, bun ymladd g amheuon,
A llawer saeth anelwyd at ei galon;
Ysbrydion cyfeiliornad yn fyddinoedd
Fun gwarchae arno wrth alloraur nefoedd;
Ond er gwaradwydd, a chyfrwysdrar ddraig,
Fe safodd Ben yn gadarn ar y Graig;
Gorchfygodd, gwelodd yr amheuon penrhydd
Yn marw yn ddi-nawdd wrth droed y Mynydd.

Roedd Peniel yn gynefin iddo ef,
Ac yno cerddain aml i wydd y nef
Ac yn unigrwydd dwfn y ddistaw fro,
Cyfarfu g angylion lawer tro;
Nosweithiau yno dreuliodd yn y nudd,
Nes torrai gwawr y nef, a gwawr y dydd;
I ben y Mynydd cyrchodd lawer gwaith
Am adnewyddol ras i ddal y daith;
A deuain ol ai fron yn llawn o hedd,
A thangnef sanctaidd yn disgleirioi wedd.
Hawdd iawn oedd gweled ar ei welw wyneb
Dywynion haul di-fachlud tragwyddoldeb.

Mewn brwydr bu g angeu drwy ei oes,
Ar fr tymhestlog, yn y gwyntoedd croes;
A noethodd gleddyf dros ei egwyddorion,
Yn rhosydd Moab ac yn sŵn yr afon;
Gollyngwyd ato lawer picell danllyd,
Pan oedd cysgodaur beddrod ar ei ysbryd
Ond gwel y byd, er lladd proffwydi Duw,
Fod y Gwirionedd gwyn o hyd yn fyw.
Pan dorrair ddrycin drymaf ar ei ben,
Addfwyned ydoedd a cholomen wn;
Ni thorrodd dros ei wefus eiriau cabledd,
Ac ni ddaeth tonn o ddial dros ei buredd;
Fe welodd ŵg ar wyneb llawer un,
Am iddo feiddio meddwl drostoi hun
Ond unplyg oedd, ai ysbryd yn ddi-falais,
Ai arwydd air oedd, - Credais, a lleferais.

(x126)
Ymchwilgar ydoedd am wirionedd gwyn,
Ac wedii gael, fe safai droston dynn,
A chariai hwnnwn obaith byw iw wlad,
Heb ofni rhagfarn, dichell, na sarhad;
Craff oedd ei drem i weled newydd syniad,
Gan roi ei ddelwi hun ar bob canfyddiad;
A deuai profiad or gwelediad clir
A Ben yn gawr i athronyddur gwir.

Pregethwr, bardd, athronydd, ei aml ddoniau
Ai gwnaeth yn eilun anwyl wlad ei dadau;
Eithriadol ddysg a dawn oedd llydan seiliau
Yr adeiladwaith a ddinystriodd angau;
Ieuengaf fardd fy ngwlad, enillaist di
Goronau cynnar, a llawryfau bri;
A bydd dy gn mewn adgof yman hir,
Yn creu cn newydd arall yn y tir;
Os na enillaist goron Gwyl dy wlad,
Enillaist serch a chalon Cymru ffld.

Bardd blaen dywynion y Deffroad mawr,
Ai dlws feddyliau fel cymylaur wawr;
Llawenydd dyfnaf calon wedii thanio
Oedd gweld ei wlad oi breuddwyd yn dihuno;
Fe glywai sŵn telynau gydar dydd
Yn canun br ar fryniau Cymru Fydd;
Cerddorol oedd ei feddwl, fel y chwa,
Syn canu cerdd ar dannau ŷ d yr ha;
Fe ganai fywyd cenedl, nes ir gn
Droin fywyd newydd ac yn wladgar dn.

Nid ofnair bedd; er hynny carai fyw
I godir faner dros ei wlad ai Dduw;
A thrist ei weled o dan faich cystuddiau
Yn diano dros y donn rhag dymod angau;
Draw, draw, i Affrig o dymherus hin,
Lle nad ywr haf yn ofni gaeaf blin;

(x127)
Lle nad ywr blodau byth yn blino tyfu,
Lle nad ywr helyg ir yn gomedd glasu;
Ymhell oi wlad, yn canu ac yn wylo,
Fel clomen unig yn yr allt yn cwyno
Clwyfedig ydoedd, ac yn ffoi am noddfa,
Ar gelyn ar ei ol yn gryf ei fwa;
Ei unig gysur oedd ei Dduw ai awen,
Ai unig freuddwyd oedd ei Gymru lawen
Gweddiau gwlad brysurent ar eu hesgyll
I wylior bardd ar y Cyfandir tywyll.

Yn ol dychwelodd dros y frigwyn donn,
Fel os leddf, a phigyn dan ei bron;
Yn ol, a delw angeu yn ei wedd,
Yn ol i Gymru i bwrcasu bedd;
Mor brudd oedd gweld ei haul yn mynd i lawr,
Ar nos yn cau ar yr Addewid fawr.

Tangnefedd i dy lwch, awenydd pur,
Maeth ysbryd eton aros ar y mur;
A serchus gf am danat yn y byd,
A sŵn dy delyn yn y wlad o hyd;
Er collith wyneb siriol yn y glyn,
Ni thorrir beddrod i dy enw gwyn;
Daw tyrfa fawr sydd eto heb ei geni
I dalu teyrnged ith athrylith heini;
Edmygir cysegredig ddaear hardd
Y proffwyd, yr athronydd dwfn, ar bardd.

(x128)

(+26) ARWAIN FI

Dduw tirion, oth ddaioni, - i wael ŵr
Dyro lawth dosturi;
A thrwy boen a thrybini,
Ir nef wn, O! arwain fi.

Euog wyf, ar wallgofi, - yn dy nef
Gwrandon awr fy ngweddi;
Ac o lidiog galedi,
Ir nef wn, O! arwain fi.

Claf ydwyf, mae clwyfau Eden, - om mewn,
A mawr yw fy angen;
Dedwydd o dan dy aden,
O! arwain fi ir nef wn.

Yma wylaf am heulwen, - oleuwawr
I loewi fy wybren;
A thrwy donn yr Iorddonen,
O! arwain fi ir nef wn.

 

(x129)

(+27) MARWOLAETH Y MILWR
Maer milwr dewr yn marw,
Ai gleddyf wrth ei glin;
Ai gyd-wroniaid gwelw
Oi gylch yn wylon flin;
Mae gwron cant o frwydrau
Ai fraich yn wan yn awr;
A chleddyf miniog angau
Yn gwyroi ben i lawr.

Maen syllu ir tywyllwch,
Pa beth a genfydd draw?
Ai catrawd o elynion
A chleddyf ymhob llaw?
A yw yn gweled baner
Yn chwifio yn y gwynt,
I arwain y byddinoedd
Ym mrwydraur dyddiau gynt?

Beth yw y llais ddaw heibio,
Ym mreuddwyd hwyr y dydd?
Ai twrw y magnelau
Ar glust yr awel sydd?
Neu adsain buddugoliaeth
Yn honnir dywell nos,
I swyno calon milwr,
Fel cn rhyw os dlos?

 

O na, nid ydyw heddyw

Yn byw i faes y gd;

Maer brwydrau gwaedlyd iddo

Yn dychryn a phruddhad;

Mae llawryf buddugoliaeth

Y gd yn syrthion wyw

Pan fyddo enaid milwr

Yn nesu at ei Dduw.

 

(x130)
(+28) BRIWSION O DORTHAU BRASACH

 

Y CHWARELWR.
Dyn a fl gyndyn foelydd - ydyw hwn,
Yn dihuno creigydd;
Drwy ei gynion.aflonydd, - in trefi,
Maen gyrru meini o gwrr y mynydd.

Y BANNAU.
Ymwelwyr ir cymylau, - dyna ynt,
Yn nr y tarannau;
Uwch niwloedd y cymmoedd cau,
Anibynol ywr Bannau.

BRYNIAUR ERYRI.
Bryniaur Eryri, cewri y cyrrion,
Hen dwyni celyd y mud encilion;
Or bore clir hyd yr hwyr yn dirion
Y tremia haul ar eu tyrrau moelion;
Arwedd o arddunedd In, - uwch ceugant,
Yw crog ogoniant y creigiau gwynion.

Y GWYN O EIFION.
Teyrn cn, ai dn yn creu dydd, - disorod
Seraph mawr Eifionydd;
Meddyliau ei salmau sydd
Yu dal anadl awenydd.

EBEN FARDD.
Eben Fardd, bennaf urddas, - awen hwn
Oedd yn haul cymdeithas;
Un o fyrddiwn, ai farddas
Yn llawn gwrid perllannau gras.

(x131)
Y MYNYDD.
Y Mynydd, cartrer mwnau, - tl ei frig,
Tawel fror cymylau;
Ac o fewn ei ogofu,
Aros mae hen baderau.

TAFOD MENYW.
Miniog yw tafod menyw, - all i stwr
Gymhell storm o ddistryw;
Arswydol gecrus ydyw,
A chd lawn o chwedlau yw.

YR ARAN.
Tw`r unig, balchder anian, - gwylio mae
Drigle mellt a tharan;
Ni chollir cylch allor cn
Ar ororau yr Aran..

Y RHOSYN.
Diwyro deyrn y blodau, - ywr rhosyn,
Brasaf ei aroglau;
Ar ei sedd heb goegedd gau,
Hud a roddwyd iw ruddiau.

DYFFRYN TYWI.
Dyffryn Tywi, dy:ffryn tawel, - Saron
Ga Seraph iw arddel;
Hardd fro ir ddifyr awel
Ymdroi mwy hyd erwau ml.

 

(x132)

NODDFA.
Lle i enaid gael llonydd, - o olwg
Y creulon ddial ddialydd;
Gelyn drawn ddigalon drydd
Ni ddaw yno ddihoenydd.

 

PLINLUMON.
Fawreddog drum Phnlummon - oer ei nen,
Bro niwl ac awelon;
Ac oi frig drwy greigiaui fron,
Fe dyrr hefyd dair afon.

GLYN CEIRIOG.
Glyn Ceiriog, eilun cariad, - i werin
O lenorol broflad;
Yn hedd y Glyn, magodd gwlad - ein tadau,
Wydnion awenau o dan eneiniad.

MORGAN LLWYD.
Doniwyd y Llwyd o Wynedd - rhuddin
I farweiddio llygredd;
Diwygiwr gwlad goruui gledd -
Di gryn o blaid gwirionedd.

Y CWYMP
Suddais dan orthrech pechod, - i dir coll
Drwy y Cwymp ai ddifrod;
Glynu wrth wg eilunod drodd fy hedd
Yn fr dialedd, yn frad iw waelod.

 

(x133)
(+29) CN YR HENWR
Flwyddi cyn i amser dorri
Rhychiau ar fy ngruddiau gln;
Cyn i henaint ddod i liwio
Gwallt fy mhen fel eira mn;
Deliais os fechan brydferth,
Ac ni phrisiwn ddim yn gydwerth
Ar un aeth am serch yn lin.

Rhoddais honno yn fy mynwes
Er ei diogelun gu
Eos oedd a lliwiaur enfys
Ar ei haden dyner hi;
Pan yn canu yn y carchar,
Roedd ei pheraidd lais digymmar
Yn gwefreiddio nghalon i.

Pan y chwythair corwynt gerwin,
Nid oedd hon yn ymbellhau;
Pan y byddair mellt yn gwibio -
Cymyl am y byd yn cau,
Roedd ei nodau yn llawn miwsig,
Fel un arall yn y goedwig,
Heb un blinder iw phruddhau.

Gwelais newid y tymhorau,
Gwelais wywo blodaur glyn;
Ac ar fannau uchaf bywyd,
Gwelais wae, a gobaith gwyn;
Ond pan ganai fy aderyn,
Roedd y byd yn haf neu wanwyn
Trwyr blynyddoedd dedwydd hyn.

Distaw ac anfoddog heddyw
Wyf yn crwydro wrthyf f hun;
(x134) Ar unigrwydd mwyaf llethol
Sydd yn gwneud fy hwyr yn flin;
Hedodd fy aderyn ymaith,

Dynar pam wyf mewn anobaith,

O! fy eos brydferth, gun.


(+30) PAN WELODD EFE Y DDINAS

Dringair Iesu yr Olewydd,
Ar ei ffordd i Salem gynt;
Clywai grechwen y tyrfaoedd
Yn ymdonni yn y gwynt;
Gwelai heirdd binaclaur ddinas
Yn ymestyn tuar nef;
Ac fe glywai sŵn daeargryn
Yn dynesu at y dref.

Gwelair genedl etholedig
Yno mewn anuwiol std;
Ac yn cellwair drygioni
Dan gysgodion Tŷ ei Dad;
Wylodd ddagrau o dosturi,
Y tosturi puraf gaed,
Dros druenir ddinas halog,
Oedd yn gorwedd yn ei gwaed.

Llawer proffwyd gynt a welwyd
Yn ei ddagrau dros y dref
Ond tywelltir drosti heddyw
Ddagrau pur Etifedd nef;
Nid n angof gan y mynydd
Gawod serch yr Addfwyn Un;

A sancteiddiach ywr Olewydd
Wedi dagrau Mab y dyn.

 

(x135)
(+31) YR AWRLAIS
Dacwr awrlais ar y mur,
Wyneb crwn, a bysedd dur;
Yn ei lais rhybuddion sydd
Drwy y nos a thrwy y dydd;
Tic, tic, tic, yn ddiball,
Ar pendyl yn mynd
O un ochr ir llall.

Dacwr awrlais ar y mur,
Heb anghofioi bregeth bur;
Yn ei neges ar bob llaw,
Clywir sŵn y byd a ddaw;
Tic, tic, tic, yn ddiball,
Ar pendyl yn mynd
O un ochr ir llall.

Dacwr awrlais ar y mur,
Tery sain y gloch yn glir
Ffyddlon ydyw yn ei waith, -
Mesur amser ar ei daith
Tic, tic, tic, yn ddiball,
Ar pendyl yn mynd
O un ochr ir llall.

Dacwr awrlais ar y mur,
Dywed nad ywn hoes yn hir;
A phob ergyd rydd o hyd
Dery ddyn i arall fyd;
Tic, tic, tic, yn ddiball,
Ar pendyl yn mynd
O un ochr ir llall.

Dacwr awrlais ar y mur,
Dibris yw o boen a chur;
Dwg i gf y llwybr troed
Na ddaeth neb yn ol erioed;
Tic, tic, tic, yn ddiball,
Ar pendyl yn mynd
O un ochr ir llall.

 

(x136)
(+32) TOSTURI .
Tosturi: mae ei enwn dwyn i mi
Adgofion melys am yr hyn a fu;
Pan oedd trueni gydai waen fy erlid,
Prysurodd hwn i esmwythu fy ngofid;
Maen disgyn ar y ddaear ddu o hyd,
Fel pelydr crwydrol or tragwyddol fyd;
Adfywiol ddafn or nefoedd ydyw hwn,
Yn llonni bywyd, ac yn carioi bŵn.

Ymdry ynghanol chwerwedd a chyflafan,
Heb ddafn o chwerwedd ynddo ef ei hunan;
A thry wasgfeuon llym, ac ocheneidiau
Yn ganu pr yn nyfnder gorthrymderau
Pan fyddo cysur wedi cilio draw,
Bydd hwn chysur arall yn ei law
Yn brysio g ymwared ir adfydus,
Yn obaith ac yn haul ir fron bryderus
Er dued yw y nos ar lawer meddwl,
Fe geidw hwn ei leufer ar y cwmwl
Fel enfys hardd, nes l yr aflwydd heibio,
Ai fendith leiaf nid byth yn angho.

Dosturi dwyfol, maen dragwyddol hen,
A gwrid ieuenctid ar ei sanctaidd wn
Y meddwl cyntaf a anadlodd Ir,
Cyn creu y ser, na rhoddi deddf ir mr
Oedd hwn, yng nghyngor bore Tri yn Un,
A gwelir ynddo galon Duw ei hun ;
Nid yw tosturi, sydd yn wy`n i gyd,
Ond llanw cariad yn gorchuddior byd,
I nofio enaid yn ei ol drachefn,
I hafan dawel y faddeuol drefn
Ai gadw byth or wlad druenus honno,
Lle nad yw sŵn Tosturin tramwy heibio.

(x137)
(+33) GWENAU ELEN
Gwelais Elen yn y capel,
Clywais hi yn rhoddi cn;
Ac mi gredais mai rhyw angel
Ydoedd hi or Wynfa ln.

Gwelais hi r diwrnod wedyn
Oddi draw yn gwenun llon
Ac mi deimlais innaun sydyn
Bigyn serch o dan fy mron.

Yn y gwenu gwelais fywyd,
A chysuron heb ddim rhi;
Dynar wn a droes yn wynfyd
Mwy na gwenaur byd i mi.

Gwn yn clwyfo ac yn gwella,
Ac yn addaw newydd nyth
Peidied neb mewn gwlaw na hindda
Dynnur pigyn hwnnw byth.

Cyfnewidiwyd gwenau lawer,
Cc nid ofer ydoedd hyn,
Mwy na gwn pelydryn tyner
Ar friallu cyntar glyn.

Ar y wn y rhoes fy nghalon,
ac os dwedwch mod in ffl,
Dwedaf innau fod y fanon
Gydai gwenau yn fy nghl.

(x138)
(+36) CLYCHAUR BRIODAS

Foreuddydd y briodas,
Fe ganai elychaur plwy
A daeth cyfeillion dorf ynghyd,
A bendith gyda hwy;
Digwmwl oedd y bore,
Ar byd i gyd yn wyn
A chariad yn blodeuor ffordd
Ir eglwys ar y bryn.

Maer clychaun canu eto
O fewn y clochdy fry,
Yn gywir fel y canent gynt,
Y dydd priodwyd ni;
Aeth ugain mlynedd heibio,
A newid mae y byd;
Ond drwy helyntion gwynt yr oes,
Dy garu rwyf o hyd.

Maer elychau eton canu,
Daeth deugain mlwydd i ben;
Ac amser yn ei ardd ei hun
Wnaeth iti goron wn;
Dy warr syn awr yn crymu
Dan bwys y trigain oed;
Ond O! fy mn, yr wyt i min
Anwylach nag erioed.

(x139)
(+39) DEWCH IR BD

O! Dewch i fewn ir bd,
A chroeswn dros y llyn;
Dibryder ywr mwynhad
Yn sŵn y rhwyfau hyn.

Glas yw y wybren lon,
A distaw yw y gwynt;
Cawn symud dros y donn
Fel gwennol ar ei hynt.

O! dewch i fewn ir bd
I wrando chwedlaur llyn;
Nid yw y byd ai frad
Yn blinor glannau hyn.

Cawn ar y wendon gain
Awelon iach, cytun;
Ar lili heb y drain
O fewn ei std ei hun.

Mae pob cerddorol ddawn
Yn taror cywair llon;
Ac esmwyth des prydnawn
Yn chwareu ar y donn.

O! dewch i fewn ir bd,
A chroeswn dros y llyn;
Dibryder ywr mwynhad,
Yn sŵn y rhwyfau hyn.


(x140)

(+38) PENTWYNMAWR

Ar ososiad carreg sylfaen Davies Memorial Hall.

Gwelaf ddail y coed yn glasu
Heddyw yn y gwanwyn mwyn;
Ac maer adar eton canu
Cerddi bywyd yn y llwyn;

Gwelaf ffrydlif loewn disgyn

Dros y llechwedd gwyrdd i lawr;

Deffry holl delynaur flwyddyn

Heddyw gylch y Pentwynmawr.

Clywaf hefyd yn yr awel
Sŵn angy1ion Gwynfa ln,
Yn Prysuro dros y gorwel
I dŷ newydd mawl a chn:
Y mae Duw yn hoffi syllu
Dros ymylaur nef i lawr,
I gael gweled achos Iesun
Cychwyn ar y Pentwynmawr.


Os bu esgeulusdran aros
Oesau gylch y llecyn hwn;
Os bur ardal yn yr hirnos
Fel yn griddfan dan ei phwn;

Gyda bywyd gwanwyn natur,
Torrodd arni ddwyfol wawr;

Ac mae gobaith nefol flagur,
Eto ar y Pentwynmawr.

Os yw chwildroadaun cerdded
Dros dy ddaear, Fynwy gu;
Os yw Islwyn wedi myned,

Duw a erys gyda thi;
Gwelaf law yr anweledig
Heddywn amlwg ar dy lawr
Yn yr anrheg gysegredig

Hon a roir ir Pentwynmawr.

(x141)
Bydded seintiau yman tyfu
Dau dywynion gras y nef;
Ac yn aros gydar Iesu
Yn un dorf gariadus gref;
Gwyned cymeriadaun hyfryd,
Megis engyl ar y llawr,
Tra yn dringo ffordd y bywyd
Tuar nef or Pentwynmawr.

Deued y Secina dwyfol
I gysegrur Neuadd bur,
Ac arosed yn wastadol
Gydar gwylwyr ar y mur;
Ar alloraur pererinion,
Llosged tn o nefol wawr
Salmaur nef fo yn awelon
Awyr glir y Pentwynmawr.

Ceidwr neuadd yman glodus
Enw un o gewrin tir;
Cofir Jeremiah Davies
Ar y llecyn hwn yn hir;
Cawn fyfyrioi esboniadau
Yn y babell hon yn awr;
Tra maer hen gyfieithydd golaun
Huno ger y Pentwynmawr.

 

(x142)
(+37) DAFYDD WEDI EI ENEINIO

Or stafell gysegredig Dafydd aeth,
Mor ir ar rhosyn o dan wlith y nos;
Yr enaint sanctaidd lifai dros ei wisg,
A gweddir proffwyd chwyddai yn ei fron
Ei lathraidd wallt o dan yr olew pur
Ddisglaeriain danbaid fel llinynau aur,
Ac ynddo gwelair huan mawr ei lun
Fel yn y grisial lyn ar foreu teg;
A Duw ei hun a welaii ddelw bur
Yn araf ffurfio yn ei sanctaidd fron.
Nid oedd yr enaint tywalltedig hwn
Ond arwydd gwan o enaint Dwyfol rin
Dywalltair nefoedd yn ei fynwes ef.
Mor dirf a hoenus gwnai yr olew ef -
Or braidd y plygair glaswellt dan ei draed,
Rhyw wefr-dn byw a deimlai yn ei fron,
Nes dwyn ei feddwl ii dyfodol draw.

Fe i y bugail gwridgoch
Yn sioncach ar ei hynt,
I wylior praidd ir lasfron draw,
Ai galon gurain gynt;
Fe godai fel uchedydd
O wlith y bore gwyn,
Gan chwarei gerdd wrth ddrws y nef
Yn burach ar ol hyn.

Clogwyni gwlad Judea
Fu ei athrofa ef,
A dwyn y llanc yn deyrn iw wlad,
Yn ol bwriadaur nef;
Y Brenin yn y bugail
Ddatblygai mhlith yr wyn,
Ymhell o sŵn rhwysgfawredd byd
Gwasgaraii nefol swyn.

(x143) Roedd Ysbrydoliaeth anian
Fel llif o Ddwyfol wawr,
Yn torri dan y nefol chwa
Ar draeth ei enaid mawr;
Ai awen yn ymestyn
Dros gaerau arall fyd,
Gan wreiddio yn y nefol wlad
Yng ngwres yr hinsawdd glŷ d.

Pan ddeuair llew cyhyrog
I fysg y defaid mwyn,
Neur wancus arth yn gyfrwys iawn,
Oi lloches yn y llwyn,
Fe godai yn eu herbyn
Mewn anorchfygol aidd,
Ao yn gelanedd gwnelai ef
Elynion ei holl braidd.

Ac yno ar y glennydd
Wrth wylio praidd ei dad,
Y dysgodd fod yn filwr dewr
I ymladd brwydraui wlad;
Y gofal ffyddlon hwnnw
Oedd yn y bugail llon,
Mewn teyrn llwyddiannus ar ol hyn
A gadd y genedl hon.

Pan fyddain dwyn y defaid
I ganol porfa fras,
Arweiniai enaid mawr ei hun
At Dduw, ei air, ai ras
A Duw yn gwylion ffyddlon
Bob cam a roddai ef,
A charu disgyn gylch ei draed
R oedd engyl gln y nef.

 

(x144)
Cynghanedd br y delyn
O dan ei fysedd o,
Fel tonnau hedd o arall fyd
A dorrai ar y fro,
Nes oedd y wlad yn nesu
A rhyw foddhaol drem
I wrandoi flwsig peraidd ef
Ar feusydd Bethlehem.

(+38) METHU SIARAD

Ar hyd y dyffryn rhodiem,
Yn chwon iach yr haf;
Dwy galon oedd yn curo,
Dwy fynwes oedd yn glaf;
Fe ganai pob aderyn
Serch garol yn y llwyn;
A minnaun fud yn methu
Yn ln a dweud fy nghwyn;
Fy nghalon oedd yn llosgi
O gariad at y ferch;
Ond O! rhy wylaidd oeddwn
I ddweud cyfrinion serch.

Di-siarad ydoedd hithau,
A llednais, fel fy hun;
Ond gwyddwn fod distawrwydd
Yn gariad yn y fn;
Roedd cariad yn ei llygad,
A chalon yn ei llaw;
A thrydan yn yr awyr
Pan wenai oddi draw;
Pan fyddo geiriaun pallu,
Ar wefus mab a mn,
Gall cariad, er yn ddistaw,
Wneud calon dau yn un.

 

(x145)
(+39) BRIG YR HWYR

Mor arddunol ydyw anian
Hwyrddydd haf ar fachlud haul,
Pan na chlywir dim ond hwian
Yr awelon yn y dail;
Crogar adar eu telynau
Yn yr allt ar llwyni rhos;
Ond yn effro byddaf finnau
Ar y morfa frig y nos.

Hyfryd rhodio glannaur afon,
Gyda rhywun frig yr hwyr;
Un ai gwefus fel y mafon,
Ac yn drysu serch yn llwyr;
Er i haul y dydd fachludo
Yn ei borffor dros y bryn,
Haul ar wn yr eneth honno
Dry y nos yn fore gwyn.

Dymar eneth wyf yn garu {sic; = charu}
Er y dydd y gwelais hi;
Ac o fewn ei llygad gloewddu,
Gwelaf lun fy nghalon i;
Purdeb gln ef bywyd tirion,
Gwynna,ch yw nag ewyn tonn;
Purdeb gwefus, purdeb calon,
Dyna swyn yr eneth hon.


(+40) DYN CYN EI GWYMP :: 145
Dyn yn Eden, wn ydoedd - heb un bai,
Yn bur ei amgylchoedd;
Delw Duw, hudoled oedd,
Yn nwyfol liwiaur nefoedd.

 

(x146)

(+41) BREUDDWYD Y WEDDW

Eisteddair weddw druan
Yn isel yn y pant,
Gan wyloi chalon allan
Uwchben ei thyner blant;
Fe welodd ei gobeithion
Fel ser yn ymbellhau,
A thew gymylau duon
O gylch y bwth yn cau.

Y dydd or blaen y cerddodd
Ir fynwent yn ddi-hedd,
I roi yr hwn a garodd
I huno yn y bedd;
Ysbeiliwyd ei chysuron,
Feu clwyd bob yr un;
A chadwodd angeu creulon
Yr allwedd iddoi hun.

Ond yn y storom arw,
Fe goflodd eiriau Duw,
Fod Barnwr mawr y weddw
Yn dal o hyd yn fyw;
Ni chaiff amddifad galon
Ddyrchafun brudd ei llef,
Na thorrir ei hanghenion
Gan Dad sydd yn y nef.

Breuddwydiodd, a diangodd
Ei meddwl dros y glyn;
A sŵn telynau glywodd
Mewn byd tragwyddol wyn;
A gwelodd newydd drigfan,
Heb angen o un rhyw,
Ai theulu bach yn gyfan
Yn gwledda gyda Duw.

(x147)
(+42) Y GF
Diflino o weithiwr diwyd
Yw gf y pentref bach,
Ai oruchwylion celyd
A geidwi fron yn iach.

Hen gymwynaswr gwerin,
A theyrn yr eingion yw;
A chanu mae ei fegin
Wrth gadwr tn yn fyw.

Y gwreichion sydd yn. esgyn
Drwy gorn y simne fawr;
Ac ar y t yn disgyn
Yn gawod boeth i lawr.

Er dued yw ei bentan,
Er llymed yw ei gd,
Fe dry drysorau allan
A geidwn wyn ei gld.

Prioda hwn sylweddau
Mewn cwlwm ddeil yn hir,
I lynnu fel cariadau,
Yn loewon ac yn glir.

Dawr march at ddrws yr efail
Ac erys ynon ddof
A chysur ir anffail
Yw pedol ddur y gf.

Trwm yw ei forthwyl cadarn,
Heb ergyd yn gwanhau;
Ai fraich sydd fel ei haearn
O hyd yn ymgryfhau.

(x148) Hwn sydd i droi yn sychau
Y creulon waewffyn;
A thry y dur gleddyfau
I fedi cnwd y glyn.

Wrth guro, curon gyson,
A llyfnu gyda graen,
Maer byd yn sŵn yr eingion
Yn symud yn ei flaen.

(+43) AR FEDD ISLWYN
Daw melys adgoflon, fel awel y dydd,
At feddrod y bardd eneiniedig -,
Ac ysbryd y genedl am oesau a fydd
Yn gwylio ei lwch cysegredig.

Anwyled yw enw y seraff ar sant,
A ddysgodd y werin i feddwl;
Y pur ar ysbrydol o hyd oedd ei dant,
Ai wybren a beryn ddi gwmwl.

Rhy gynnar yw eto i ddweyd faint yw gwerth
Ei dalent i Gymru fynyddig;
Rhy gynnar yw hefyd i ddweyd faint o nerth
Y genedl sydd yman gledig.

Fe roddodd gyfeiriad i awen ei wlad,
I froydd o ddwyfol oleuni;
A chefnodd yn gynnar i fyw ar y stad
Y canodd mor felys am dani.

 

(x149)

(+44) Y FENYW NEWYDD

Welsoch chwi y Fenyw Newydd?
Glywsoch chwi ei thafod rhydd?
Am y Senedd mae ei hawydd,
I wneud trefn ar bynciaur dydd;
Mae ei llygaid fel y wawrddydd,

A diwygiad yn ei gwn;

Ac yn ffordd y ddynes newydd,

Nid oes dim yn mynd yn hen.


Er mai bychan yw ei choryn,
Ac nad yw yn llawn i gyd,
Mae ei het ir wlad yn ddychryn,
Ac yn cuddio hanner byd;
Newydd yw ei thueddiadau,
Ar newydd-deb yn ddi-lun;
Dynes yw yn gwneud ei gorau
I wneud gŵr o honi i hun.

Mae yn gwybod pob dirgelion,
Ac yn honni llawer mwy;
Yn ei hymyl mae angylion
Fel cardotwyr ar y plwy;
Dysg ei rhyw pa fodd i bwytho,
A pherffeithio gwisgoedd cun
Er na ddysgodd sut i lunio
Gwisg erioed i llaw ei hun.

Ar goginio maen awdurdod,
Ac yn dysgu pawb yn hyn;
Er nas gŵyr am rostio pysgod,
Nac am bobi bara gwyn;
Sut y dysgodd hon ei gwersi,
Ac y daeth i gymaint bri,
Nid yw hynnyn perthyn inni, -
Dynes newydd ydyw hi.


(x150)
Synna fod y byd mor annoeth,
Ac mor bell o lwybraur ne;
Gallai hi cyn bore drannoeth
Roi cymdeithas yn ei lle;
Dywed wrthym sut i wella

Poenau pen, a dlour cefn;

Gŵyr yn well nar meddyg doetha

Sut i ddwyn y claf i ddrefn.


Geilw famau iw cynghori
Am eu plant, ar modd iw trin
Sut iw wisgo, sut iw porthi,
Er ei bod yn hesp ei hun;
Deil i ddweyd wrth bawb am bopeth,
Yn ol fel y byddair chwim;
Ond nid yw y fenyw ddifeth
Fyth yn meddwl gwneuthur dim.

Dynes wg a dilywodraeth,
Nas gall neb ei dwyn i drefn;
Ac yn carioi hetifeddiaeth
Mewn sidanau ar ei chefn;
Bu yn meddwl am briodi,
Methodd gyda dau neu dri;
Peidiwch bod yn galed wrthi,
Dynes newydd ydyw hi.

 

(x151)
(+45) Y CAETH YN RHYDD

Eisteddai caethwas mewn caethiwed trist,
A sŵn griddfannaun torri ar ei glust;
Y creulon feistr i fflangell yn ei drin,
A chabledd du yn disgyn dros ei fin;
Ond henffych Ryddid, daeth a bore ddydd,
I chwalur nos, a gwneud y caeth yn rhydd;
Fe glywodd gri y truan yn ei waed,
A gwelodd hawliau bywyd o dan draed;
Ni chrewyd dyn iw gadw mewn cadwyni,
A chreulon dl am lafur yw trueni.

Fendigaid Ryddid; ar diriogaeth angau,
Maen llosgir fflangell, ac yn gwellar briwiau;
Lladmerydd cariad o dynerwch calon,
I ddyn yn hawlio rhyddid yr awelon;
Prysurodd heibio megis angel cu,
A gwaredigaeth lawn ir caethwas du;
Ar ddaear newydd mae ei draed yn sefyll,
A dagrau melys ar ei raddiau tywyll;
Maen rhydd! Yn rhydd oi orthrymderau chwerwon,
Dynoliaeth mewn caethiwed yn y cyfflon
I fedi bywyd yn ei holl fwynhad;

Ymlawenha dan wybren ddigymylau,

A heulwen rhyddid ar ei dwyfol hawliau.

Y du ar gwyn mewn cariad a gymodwyd;
Canolfur y gwahaniaeth a ddiddiymwyd;

Yr hen elyniaeth anghymodlawn dderfydd,

Ar blaidd ar oen a drigant gydai gilydd;

Dawr llwythau nghyd heb brofi llid na soriant,

Olygfa hardd! ardiriogaethau rhyddid,
Yn gysgod byw or nef sydd mewn addewid.

 

(x152)
(+46) Y NADOLIG

Os ydyw yr haf wedi cefnu,
Os trethwyd y dydd gan y nos,
Os collodd yr allt ei gwyrddlesni,
Os gwywodd y lili ar rhos;
Addfedodd y grawn ar y celyn,
I ddisgwyl Nadolig ir coed;
A chlywir carolau y delyn
Yn canu mor br ag erioed.

Os ydyw y gaeaf yn arw,

Ar eira yn drwch ar y ffyrdd,

Maer eiddew yn las ar y derw,

A dail yr uchelwydd yn wyrdd;

Er chwerwed a llymed yr oerni,

A chlychau o rew ar y gwyrdd,
Y galon oludog syn toddi
I gofio y tlawd am y dydd.

Er nad yw y mwyalch yn canu,
Ar eos or llwyn wedi ffoi,
Melysach yw ymgom y teulu
Sy cwmpas y bwrdd yn crynhoi
Anwyliaid yn hir a wasgarwyd,
Gan bwya a gofalon y byd,
Nadolig yn ol ir hen aelwyd
Au geilw yn gryno ynghyd.

Ar fore y dydd tua Bethlem,
Yn fawl a llawenydd i gyd,
Yr enaid yn ol ddyry gipdrem
I breseb Gwaredwr y byd;
Ei glodydd a ganwyd yn gynnar,
A hyglyw o hyd yw y llef;
Tangnefedd i ddyn ar y ddaear,
Gogoniant i Dduw yn y nef.

(x153)

(+47) YR EHEDYDD
Per delynor pen y mynydd
Ydwyt ti, ehedydd bach,
Yn dihuno, gydar wawrddydd,
Ac yn byw mewn awyr iach;
Pan yn esgyn ir cymylau,
Ac yn canu, canun rhydd,
Wyt tin derbyn drychfeddyliau
O delynau gwlad y dydd?

Yn unigedd yr wybrenni,
Oedir wyt, ehedydd brith;
Hawdd yw esgyn wedi trochi
Dy adenydd yn y gwlith;
Ar dy allor yn y glesni,
Pell uwchlaw y mynydd llwm,
Aberth moliant a offrymi
Pan for byd yn cysgun drwm.

Hawdd i ddyn anghofior ddaear,
Wrth fwynhau dy garol br;
Hudor meddwl wnei yn gynnar
Tuar wlad tu hwnt ir sr;
Canur wyt yn nrws y nefoedd,
Fry ymhell on golwg ni;
Tybed fod gwynfydig luoedd
Or tu drawn dy wrando di?


(x154)

(+48) MAE DUW YN DDA O HYD

Amddifad oedd y bachgen,
Ai rudd yn llwyd ei gwedd,
Ai riaint yn y fynwent,
Heb garreg ar eu bedd;
Cymylau a thywyllwch
A ddaliodd forei oes;
Ai ysgwydd fach a blygodd
Yn gynnar dan y groes.

Fei dysgwyd i weddio
Gan fam adnabu Dduw;
A chredodd yn ei galon
Mai dynar ffordd i fyw;
Ryw noson dawel, oleu,
Dan bwys y byd ai gam,
Fei gwelwyd ar ei liniau
Ar ddistaw fedd ei fam.

Y weddi ffyddiog honno
Atebwyd yn y nef,
Gan Un syn hoffi gwrando
Y tlawd, pan gwyd ei lef
Daeth iddo decach hinon,
A goleu ar ei gam,
Am guddio yn ei galon
Gynghorion pur ei fam.

Pendefig Maes y Ffynnon,
Oedd ar ei std gerllaw,
Yn byw uwchben ei ddigon,
Estynnodd iddoi law;
Darparodd iddo loches
O fewn y palas clŷ d;
A dyna ddwed yr hanes, -
Mae Duw yn dda o hyd.

 

(x155)
(+49) TŶ AR DN

Mae llewyrch rhyw oleuni dieithr draw
Yn gwasgar drwyr gymdogaeth ofn a braw;
Fflachiadau welir yn ymsaethu fry
Drwy gonglau dirgel y cledig dŷ ;
A dyna floedd yn torri allan, - Tn!
Un arall draw yn adsain, - Tn! Tn! Tn!
Tyrfaoedd yn dylifo yno sydd,
A phryder dwfn yn welw ar bob grudd
Y mwg a gyfyd yn golofnau duon,
I wawdio gwaredigaeth oi afaelion;
Cyflymar tn, - ystafell ar ol stafell
A ddeifir gan y fflam, ac ar ei linell
Maer stafell ddistaw honno lle yr huna
Y teulun dawel uwch yr erch olygfa;
Deffrowch! Deffrowch! medd calon ar lewygu,
Maer tŷ ar dn! ac angeun ei gylchynu;
Deffrowch! Deffrowch! medd mil o leisiau wedyn,
A brig y fflam i entrych nef yn esgyn
Maer trawstiaun clecian yn y fflam ddiomedd,
Ar tŷ yn syrthion aberth iw chynddaredd;
Ust! dyna sŵn ! maer teulu wedi deffro,
A gwaedd ar waedd o ganol mwg yn treiddio
O! pwy anturia drwy y fflam angerddol
Ir gudd ystafell gyda braich achubol ?
Pwy yn y dyrfa anghofiai hunan,
I gadwr teulu rhag y ddu gyflafan ?
Ha! dacw wron a gwaredol law
Yn neidion eofn drwy y ffenestr draw;
O ganol dinystr drwy agenog furiau,
Gwnaed ffordd diangfa o afaelion angau;
Maer teulun ddiogel, os ywr tŷ n adfeilion,
A mawl i Dduw yn esgyn o bob calon
.

(x156)
(+50) UWCH Y CRUD

Fy mebyn anwylaf, mor dlws yw dy rudd,
Dibryder ywth galon, ath wn fel y dydd;
Er cymaint yw cynnwrf a therfysg y byd,
Hapusach na brenin wyt ti yn dy gryd;
Wyt yman ddiofal ath wybren yn gain,
Ar byd o dy flaen yn ei flodau ai ddrain
O brysia, fanwylyd, a thŷ f yn dy flaen,
A chadw dy feddwl yn bur a distaen;
Mae angen dy help yn ei waith ar y byd,
A dal mae i ddisgwyl it adael dv gryd;
Mae serch am dy dywys i gylch; fwynhad,
I lanw gobeithion dy fam a dy dad.

O! tyred, fy mebyn, i chwareu yn rhydd
Ar feusydd eangach, allawnach o ddydd;
Cei glywed gwirionedd ai lais ar dy ol,
Yn deisyf am lety am byth yn dy gl;
Os trwm fydd y groes i dy ran lawer pryd.
Ei ysgwydd ei hun fydd o dani o hyd;
Os caled y plisgyn, a chwerw ei flas,
Oi dorri, cei dithau gnewyllyn o ras.

O! tyred, fy mebyn, oth gryd cyn bo hir,
Yn hoew dy gam, a dy barabl yn glir;
Rhy gyfyng yw mebyd, rhy fyddar ith lef,
Oth flaen y mae bywyd, oth flaen y mae nef
Er cymaint or nef sydd o gwmpas y cryd,
Maer meddwl sydd ynddon eangach nar byd.

 

(x157)
(+51) MORFUDD OR DOLAU

Pan gwrddwn Morfudd or Dolau,
Roedd rhywbeth bob amser o le,
A hithau yn wrid hyd ei chlustiau
Yn methu am cyfarch o dde.

Yr oeddwn yn meddwl y buasai
Y cyfan yn darfod fan hon;
Ond cariad a daflai ei saethau
Yn ddyfnach o hyd i fy mron.

A gwnes benderfyniad i fyned
I siarad fy serch wrthi hi,
Pan na fyddai un-dyn im gweled
Yn nesu mor swil at y tŷ .

Dechreuais y ffordd tuar Dolau
I garur tro cyntaf erioed
Ond methais pan welais y lleuad
Yn edrych trwy frigau y coed.

A dwedais, - Pan ddelo y gwanwyn
I garu ym mlagur y llwyn,
Caiff Morfudd fy ngweled yn disgyn
Yn ysgafn dros lethrau y twyn.

Ond gwanwyn a welais yn pasio,
Ac hefyd yr haf ar ei ol,
Ar blodau yn gwenu a gwywo,
A minnau yn aros mor ffl.

Fe wyddwn ei bod yn fy ngharu,
Ac hoffi fy ngweled o hyd,
A minnau yn mynd ir cr canu
Gael gweled fy llun yn ei gwrid.

(x158)
Ond Morfudd a gollais or capel,
Ai llais hi a gollwyd or gn;
Pryd hwnnw y teimlais oer awel
Yn gwywom gobeithion yn ln.

Pe cawsai ryw air om cyfrinach,
A dealtl mod innau yn glaf,
Morfudd fuasai yn holliach,
Ar gaeaf a droai yn haf.

Fe fuasai sŵn troed ei hanwylyd,
Wrth nesu at riniog y tŷ,
Yn arllwys iw mynwes ddedwyddyd,
Ond marw o gariad wnaeth hi.

Bum heddyw yn hir yn y fynwent
Yn eistedd ar garreg ei bedd;
Dagrau yn wylaidd ddywedent
Fy mod yn amddifad o hedd.

A thyma ychydig linellau
A roes ar y garreg wn hon, -
Fan Yma Mae Morfudd or Dolau,
A chalon Llewelyn or Fron.

Pwy bynnag syn berchen serchiadau,
Pwy bynnag all garu yn llon,
Mewn bedd gyda Morfudd or Dolau
Mae calon Llewelyn or Fron.

Morfudd anwylaf, O! maddau,
WYf unig o hyd dan y donn;
Mewn bedd gyda Morfudd or Dolau
Mae calon Llewelyn or Fron.


(x158)
Ond Morfudd a gollais or capel,
Ai llais hi a gollwyd or gn;
Pryd hwnnw y teimlais oer awel
Yn gwywom gobeithion yn ln.

Pe cawsai ryw air om cyfrinach,
A dealtl mod innau yn glaf,
Morfudd fuasai yn holliach,
Ar gaeaf a droai yn haf.

Fe fuasai sŵn troed ei hanwylyd,
Wrth nesu at riniog y tŷ,
Yn arllwys iw mynwes ddedwyddyd,
Ond marw o gariad wnaeth hi.

Bum heddyw yn hir yn y fynwent
Yn eistedd ar garreg ei bedd;
Dagrau yn wylaidd ddywedent
Fy mod yn amddifad o hedd.

A thyma ychydig linellau
A roes ar y garreg wn hon, -
Fan Yma Mae Morfudd or Dolau,
A chalon Llewelyn or Fron.

Pwy bynnag syn berchen serchiadau,
Pwy bynnag all garu yn llon,
Mewn bedd gyda Morfudd or Dolau
Mae calon Llewelyn or Fron.

Morfudd anwylaf, O! maddau,
Wyf unig o hyd dan y donn;
Mewn bedd gyda Morfudd or Dolau
Mae calon Llewelyn or Fron.

 

YMLAEN I RAN 3: 1229k

 

1051e
mynegai i destunau Cymraeg chyfieithiadau Saesneg
index to Welsh texts with English translations

0223e
yr iaith Gymraeg
the Welsh language

Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc?
Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA

 

 

 

 

 

Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats