1211k Gwefan Cymru-Catalonia / la Web de Galles i Catalunya - Wales-Catalonia Website. Dros Gyfanfor a Chyfandir:

Sef Hanes Taith o Gymru at Lanau y Mr Tawelog ac yn l, Trw brif Daleithau a Thiriogaethau yr Undeb Americanaidd

Gan William Davies Evans. Aberystwth: Argraffwyd gan J. Gibson, Swyddfa'r Cambrian News MDCCCLXXXIII (1883)

 

 

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_008_dgac_05_1211k.htm

0001z Y Tudalen Blaen

..........1863c Y Porth Cymraeg

....................0009k Y Gwegynllun

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon)

........................................1208k Y Gyfeirddalen i'r Llyfr Hwn (Dros Gyfanfor a Chyfandir)

..................................................y tudalen hwn / aquesta pgina


..

 

 

 

 

 

 

 

0860k y llyfr ymwelwyr

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles

Dyma ran o Adran 11 yn y wefan hon, sef

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

 

Dros Gyfanfor a Chyfandir

William Davies Evans (Aberystwth 1883)



Rhan 5 (tudalennau 49103-126)

Adolygiadau diweddaraf:
19 12 2001

 

 

 

1208k

Cynllun y Llyfr Gordestun

 

 

1219k

Rhan 1 Tudalennau 1-22

1207k

Rhan 2 Tudalennau 23-49

1209k

Rhan 3 Tudalennau 49-76

1210k

Rhan 4 Tudalennau 76-103

1211k

Rhan 5 Tudalennau 103-126

1212k

Rhan 6 Tudalennau 126-151

1213k

Rhan 7 Tudalennau 151-173

1214k

Rhan 8 Tudalennau 173-200

1215k

Rhan 9 Tudalennau 200-227

1216k

Rhan 10 Tudalennau 227-250

 

1217k Hysbysebion Cefn y Llyfr

1218k

Mynegai - Amryw

 

 



 

 

Y DAITH I MITCHEL.

Nid yw Mitchel ond 55 o filldiroedd o Fort Pierre, er hyny nid oedd yn gyfleus i mi fyned o'r naill i'r llall heb wneud taith o agos 800 o filldiroedd. Dychwelais ar hyd yr un ffordd ag y daethum can belled a Waseca, 380 o filldiroedd; yna cymerais gyfeiriad deheuol i Albert Lea, tref ieuanc mewn gwlad brydferth, lawn o diroedd hela a llynoedd cyfoethog o bysgod. Yn wir y mae yr holl linell hon i Iowa yn rhoddi i'r llygad y golygfeydd mwyaf dymunol. Yn Mason City cymerais gyfeiriad gorllewinol, heibio i Clear Lake hardd ac enwog; aethum trwy Algona, Emmetsburgb, a lleoedd eraill llai. Disgynais yn Spencer, ac aethum daith ugain milldir i'r gogledd i weled gwlad ryfeddol ar gyfrif ei llynoedd grisialaidd a'i golygfeydd (x104) prydferth. Spirit Lake, East Okoboji, a West Okoboji, tua chwe' milldir o hyd bob un, ydynt y rhai enwocaf. Amgylchir eu dyfroedd gloywon gan r tywodog, mn, ac mewn manau gan lanau creigiog,

 

(xLLUN: LAKE OKOBOJI (IOWA) LOOKING WEST, REACHED VIA ALBERT LEA ROUTE. )

 

serth. Addurnir y wlad gan lwyni gwyrddlas o maple, derw, cedrwydd, elm, a phrenau dymunol eraill. Y mae y dyfroedd yn fyw gan amryw fathau o bysgod, a'r amgylchoedd gan soflieir, (x105) chwyaid, gwyddau gwylltion, crychyddod, eleirch, pelicanod, ac yn achlysurol gwelir yr hydd ysgafndroed yn neidio dros y prairies neu trwy y coed. Y mae yr olygfa tua Llyn West Okoboji yn gystal a dim a geir. Tua deuddeg milldir yn ddeheuol o Spencer y mae trefedigaeth Gymreig lwyddiannus, lle y dywedir fod tir da am brisiau gweddol isel, yn gystal a phob cyfleusderau tymorol ac ysbrydol. O Spencer aethum i Mitchel Dakota, 156 o filldiroedd yn mhellach. Nid oedd y dref hon ar y pryd dros ddwy flwydd oed, ac eto ymylai ar fod yn fawr, gan barhu i estyn ei chortynau gyda chyflymdra. Saif tua thair milldir yn orllewinol i'r Afon James, mewn gwlad dda, heb fod yn wastad nac yn fryniog, ond rolling a hollol ddi-goed. Ychydig yn orllewinol o Mitchel y mae amryw deuluoedd Cymreig wedi cymeryd hawliau, a bydd yno sefydliad yn fuan.

 

O MITCHEL I COLUMBUS CITY.

Ar fy nychweliad ar hyd yr un ffordd ag y daethum disgynais yn Rock River Valley, i gymeryd taith o gerdded wrthyf fy hun dros brairies swyddi Sioux a Lyon, cw`r gogledd-orllewinol talaeth Iowa. Wedi taflu ysgrepan yn cynwys lluniaeth dros fy ysgwydd, a'm ffon yn fy llaw, cefnais ar y dref, ac yn fuan nid oedd ond fy mhen a'm ysgwyddau uwchlaw y glaswair tnog, mawr. Nis gallwn lai na meddwl am flaidd y prairie, y badger, a'r neidr dorchog, ond ni chyfarfyddais g un creadur byw ond adar. Ymgedwais yn agos i'r afon, Rock River. Gan nad faint o rocks a berthyna iddi mewn manau eraill, nid oedd ganddi lawer o honynt yn y parthau hyn. Ymgodai y wlad oddiwrthi ar ei dau tu, nid yn fryniau, ond yn chwyddiadau graddol a hyfryd, ac yr oedd yn llawn o'r llysiau hyny ag sydd, meddir, bob amser yn arddangosiad o ddaear dda.

Wedi cael y gerbydres gwelais ddau ddyn glandeg yn rhanu traethodau. Daeth un ataf a gofynodd

Ai teithio yn achos dirwest yr ydwyt ti?

Nage.

Ai pregethwr ydwyt?

Ie. Ai hyny ydych chwi?

Nid ydym ni yn gwneud pregethwyr, ond yr ydym yn deall fod pa aelod hynag o honom fyddo yn meddu dawn i efengylu i wneud hyny. Yr wyf fi am hyny yn pregethu, ond nid yw fy mrawd.

I ba enwad y perthynwch?

I'r Cyfeillion, neu y bobl a elwir Crynwyr.

Yr ydych yn ymwisgo yr un fath a dynion eraill.

Ydym; felly y gwnai John Fox ei (x106)
hun, ymwisgai efe yn ffasiwn ei oes. Bod yn mwyg syml yr oes, heb goegni, ydyw egwyddor ein crefydd ni; ond y mae rhai, wrth dalu gormod o warogaeth i oes John Fox, yn colli golwg ar egwyddor crefydd John Fox.
Dywedir mai pobl gyfiawn a geirwir iawn ydych chwi y Cyfeillion. A ydyw y rhan hon o'r wlad yn gyfryw ag y gwnai dynion yn dda i ddyfod o'r dwyrain a thros y mr i'w thrigianu?
Ydyw yn ddiau, yn enwedig tua Millcreek, yn swydd O'Brien.
Dylit weled y parth hwnw. Y mae yn dda am fod ynddo ddaear dda, hawliau da, a phobl dda. Gofala di osod dynion ar eu gwyliadwriaeth rhag iddynt gael eu twyllo thiroedd heb fod iddynt hawliau da.

Yr oeddwn yn awr yn dyheu am orphwysdra. Gobeithiwn ei gael yn nhy fy modryb, chwaer fy nhad, ac i'r dyben hwn aethum 200 o filldiroedd o fy llwybr rhag-arfaethedig i
Columbus City. Wedi cyrhaedd McGregor, cymerais gyfeiriad deheuol ar hyd gln orllewinol y Mississippi, trwy Dubuque (p. 23,000) i Davenport (p. 22,000). Yr oedd i'r daith hon olygfeydd amrywiol o greigiau crogedig ar y dde, ac ynysoedd mwynion ar yr aswy. Erbyn dyfod i Columbus City cefais fod fy modryb a'i theulu wedi ymadael er's blynyddau. Gan nad oedd genyf flas ar feddwl aros gyda dyeithriaid, ymroddais i deithio, a gobeithiwn ymgaledu at y gwaith.

GEIRIAU Y GERBYDRES.
Troais fy wyneb gan hyny i gyfeiriad gogledd-ddwyreiniol. Yn Muscatine cefais fy hun eto ar ln y
Mississippi, ac o bob man dyma lle y cefais yr olwg oreu arni. Yr oedd ei lled mawr a'i hynysoedd gwyrddion, teg yn ei gwneud yr afon harddaf a welais. Trwy Rock Island (p. 12,000), Savana, Freeport, Beloit, ac Elkhorn, aethum i Milwaukee. Wrth gael ar y daith faith hon y fath unffurfiaeth o wastadeddau, ac ymgynefino newid cyd-deithwyr, cawn fy hun fynychaf yn anystyriol o bob peth allanol ac megys wedi ymgolli ynof fy hun. Yn yr hunan-anialwch hwnw aeth cleciadau parhaus ac un-dnog yr olwynion a'r reiliau i syrthio ar fy nghlust yn ddrychiolaethau geiriau. Pa fodd y daethpwyd i ddeall fod petrus America yn dweyd Bob-Bob-White, a'r aderyn arall yn dweyd Whip- poor- Will, ddylluan yn Nghymru yn dweyd Ceirch-du-du-du-yn-fy- nghwdyn-i? Pa fodd yr aeth dynion mor ynfyd ag i gredu fod coed, (x107) creigiau, adeiladau, delwau, &c., yn llefaru geiriau, a myned yn filoedd i ymgynghori hwy dan y dybiaeth eu bod yn oraclau goruwch-ddynol neu dduwiau? Y mae i un gael ei syfrdanu yn hir gan dwrf di-daw y gerbydres yn ei feddianu r cyffelyb ynfydrwydd. Geiriau anorphen ambell gerbydres fyddai Paid-bod-yn-grac, Paid-bod-yn-grac. Iaith un arall fyddai Rattle-and-rout-the-rat, Rattle-and-rout-the-rat. Clywais ar fy nheithiau oll ugeiniau o'r cyfryw ymadroddion, llawn o gydseiniaid celyd. Wedi deall fod y gerbydres yn llefaru rhyw eiriau, byddai yn annichon cael gan hno i lefaru dim arall. Y geiriau di-daw y tro hwn oeddynt A-Yankee-trick, A-Yankee-trick, A-Yankee-trick. Gwrando y geiriau digrifol yna yn cael eu clecian bob eiliad, ac yn haner gwylio gwrthddrychau allanol yn rhedeg tuag yn ol, yr oeddwn pan yn sydyn y gwelais geffyl yn chwifio ei droed flaen yn yr awyr ac yn methu symud o'r fan, a cheffyl arall yn methu codi. Rhuthrodd y bobl at y ffenestri. Safodd y gerbydres eiliad. Aeth dyn (meddyg) allan, ac ymaith a ni. Yr oedd gwagen yn cynwys dyn a dwy ddynes yn cael.ei thynu gan ddau geffyl yn ceisio croesi y reilffordd pan darawyd hwy gan y gerbydres. Lluchiwyd hwy i wahanol gyfeiriadau. Ni chafodd neb ei ladd yn y fan, ond beth fu y canlyniad ni chefais glywed. Nid oedd ond yr anffawd i'r trueiniaid yn llanw fy meddwl dros amser wedi hyn. Pan lonyddodd fy nheimladau cefais fod yr olwynion a'r reiliau eto yn parhau i ddanod i'w gilydd neu i rywun arall - A- Yankee-trick, A-Yankee-trick, A-Yankee-trick, oblegid yr hyn a ddigwyddodd. Dyna ranau o fy nheithiau i. Gallai teithiau gw^r doethach gynwys llai o wagedd. Gan y gwirion ceir y gwir.

 

TAITH I OGLEDD-ORLLEWIN MICHIGAN.

O Milwaukee aethum trwy ororau Winnebago i Appleton (p. 9,000), ar ln yr Afon Fox, lle y mae gallu dyfrawl na cheir ei ragorach i ddybenion ymarferol. Oblegid hyn y mae gwahanol fathau o felinau a llaw-weithfaoedd yn lluosog yn y lle. Naw-ar- hugain o filldiroedd yn mhellach, wedi pasio De Pere, daethum i Fort Howard a Green Bay (p. 8,000), y naill gyferbyn r llall ar lnau yr Afon Fox, lle yr ymarllwysa i Green Bay, Llyn Michigan. Oddiyma aethum 29 o filldiroedd i Oconto (p. 4,000). Nid oedd i'w gweled ar hyd y ffordd hon, gydag ambell bentrefi, ond coed, coed (x108) dros ugeiniau o filldiroedd. Y degau milldiroead cyntaf oeddynt lawn o ysgerbydau a drychiolaethau coed. Ymddangosai y ddaear yn werddlas, ac arni goed ieuaine o tua 15 troedfedd o uchder, yn ymfalcho yn eu dail a'u sirioldeb hafaidd. Ond am yr hon goed mawrion ac uchel, yr un peth iddynt hwy ydoedd haf a ganaf. Yr oedd eu mwynder wedi ymadaw, heb radd o fywyd ynddynt hwy ddihunant, ac ni ddeffroant o'u cwsg. Safant i fyny, er hyny, yn llu mawr iawn; eu godrau yn olosg du, a'u breichiau noethion, hirion, teneu, yn ymestyn i bob cyfeiriad, ac mewn modd torcalonus yn parhau i ddweyd o hyd ac o hyd Y ffordd acw, a'r ffordd draw, a'r ffordd yna y bu tnau mawrion y flwyddyn 187l, y rhai a ddifasant ganoedd o filldiroedd o goedwigoedd Wisconsin a Michigan. Tua yr un amser, hefyd, y llosgwyd y ddinas fawr Chicago. Yn nghanol coelcerthi y coedwigoedd mawrion hyn yr oedd tref Oconto, yn gystal a llawer o bentrefi eraill a ddifawyd. nid oeddwn i yn gweled olion tnau arnynt yn awr, ond ymgynwysant at fod yn gynid tn mawr arall pan ddigwydda, oblegid o goed y mae y tai a bron bob peth arall wedi eu gwneud - blawd llif y palmantir yr heolydd - ger pob gorsaf gwelid pentyrau o drawstiau, byrddau, to-estyll (shingles), pyst, rail-road ties, &c., oll yn barod i'w danfon ymaith i'r marchnadoedd.

 

Rhan fawr o waith y pentrefwyr, hefyd, ydyw gwneud golosg (charcoal) at wasanaeth y ffwrneisiau blast sydd tua gororau Llyn Superior. Gwelir y golosgdai o niferi deg neu bymtheg, yn sefyll yn rhesi gwynion, pob un yn grwn fel pe gosodid haner uchaf helmi neu deisi yd Cymru i sefyll ar y ddaear. O amgylch eu godrau y mae tyllau i ollwng allan y mw^g. Trwy araf losgi coed yn y rhai hyn, rhywfodd, y gwneir golosg. Y tu draw i'r coed defiedig y mae cyflawnder o goed pinwydd, cedrwydd, &c., y rhai ydynt fyth yn wyrddion, a'u harddwch yn aros y gauaf fel yr haf. Gelwir y parthau hyn yn pineries, ac oddiyma y danfonir llawer o'r pinwydd a geir yn y wlad hen. Wedi myned trwy Peshtigo, Marinette, Menominee, lle y croesais yr afon o Wisconsin i Michigan, ac amryw bentrefi eraill, daethum i Escanaba (p. 3,000), tref fechan, fywiog, a phwysig iawn, nid yn unig ar gyfrif ei marchnadfa goed, ond yn benaf ei marchnad haiarn. Y mae y wlad oddiyma i'r gogledd, at lnau Llyn Superior, yn gyfoethog o'r mw^n haiarn. Saif Escanaba (x109) 243 o filldiroedd i'r gogledd o Milwaukee. Medda borthladd ar Lyn Michigan a allai yn hawdd gynwys holl ryfel-longau y byd. Y mae ei thair dock haiarn agos ddwy filldir o hyd; gallant ddal 55,000 o dynelli o fw^n haiarn, a llwytho 1,200 o geir yn ddyddiol. Y Mae gan gwmpeini reilffordd y Chicago & North Western 2,700 o geir a 55 o ager-beiriannau yn unig yn y gwasanaeth hwn. Heblaw hyn y mae yr amgylchoedd oll yn rhai ag y mae pleser-deithwyr yn hoffi eu mynychu. Ceir yn y coedwigoedd tewion lawer o helwriaeth, yn cynwys yr hydd, yr arth, a phethau eraill y mae plant Nimrod yn hoff o'u hela.

Yr oedd fy nhaith, bellach, mewn gwlad fryniog a garw; ae er fod coed lawer yn tyfu ar bob llaw, haiarn ydoedd yn meddu y llywodraeth. Erbyn fy nyfod i Negaunee (p. 4,000), 62 o filldiroedd i'r gogledd o Escanaba, nid ymddangosai fod dynion yn trin dim braidd ond haiarn, yr hwn, gan fwyaf, a ddanfonir ymaith fel y tynir ef o'r ddaear. Ishpeming (p. 7,000), ychydig yn mhellach, ydyw y dref gyfoethocaf o'r nwydd hwn yn yr holl barthau. Dwy-a-deugain o filldiroedd yn mhellach ac yr oeddwn yn Marquette (p. 7,000), glan Llyn Superior, tad y dyfroedd, a'r mwyaf o holl lynoedd y byd. Tref hardd, lanwaith, ac iachus ydyw hon; a'r amgylchoedd, y llawr a'r llyn, daear a dwfr, yn llawn o ddyddordeb i'r neb fyddo yn caru natur yn ei gwylltedd a'i symledd fel y daeth o law ei Chreawdwr. Draw yn y llyn claerwyn y gwelir ynysoedd amryw a choedwigoedd arnynt, a badau pysgotwyr ac ager-fadau teithwyr a phleserwyr yn morio rhyngddynt. Nid yw y glnau wedi eu cyfnewid fawr eto gan law celfyddyd.
Ceir y dyn coch, plentyn y goedwig, heb fyned yn mhell i chwilio am dano. Ceir ef yn ddiberygl hefyd yn y parthau hyn, yr hyn a brawf ddylanwad daionus y cenhadon Pabaidd, y rhai yn amyneddgar a drigasant dros genedlaethau yn wigwams gwael yr Indiaid i'w haddysgu. Ar fy nychweliad i Milwaukee disgynais yn Fond-du-lac (p. 13,000) wrth ben deheuol Llyn Winnebago, a chymerais wibdaith ddwyreiniol o 43 o filldiroedd i Sheboygan, glan Llyn Michigan, ac yn ol.

CYLCH CYMANFA MINNESOTA
Ar ol agos mis o ddim ond teithio o gw^r i gw^r i weled ansawdd a rhyfeddogau y wlad, dechreuais eto ar daith bregethwrol trwy gylch (x110) cymanfa Minnesota. Gelwir y lle y dechreuais ynddo yno yn Sefydliad y Coed Mawr, ond ei haner, mewn gwirionedd, sydd yn goed mawr, ar haner arall yn brairie. Oddiyma aethum ugain

 

(xLLUN: CEDAR LAKE AND FORT SNELLING (MINN.), REACHED VIA ALBERT LEA ROUTE.)

 

milldir yn ddeheuol, i sefydliad Cymreig mawr Blue Earth. Yn Lake Crystal, gerllaw.yno, yr oeddwn pan ddaeth y newydd fod yr Arlwydd Garfield wedi. ei saethu, ac yn Mankato (p. 6,000), yn (x111) mhen dwyreiniol y sefydliad, yr oeddwn ar y sydcl o Orphenaf, diwrnod mawr cenedlaethol y Talaethau Unedig; ar y dydd hwn y darllenir Dadganiad Annibyniaeth, y traddodir areithiau gwladgarol, ae y gwneir arddangosiadau o lawenydd; ond y tro hwn nid oedd yn Mankato, nac yn odid dref arall trwy yr Undeb, lawenydd. Tebycach ydoedd i ddiwrnod claddu - y wlad oll yn ei galar am fod ei thywysog ai gw^r mawr wedi syrthio.

O'r parthau hyn yr oedd genyf, rywbeth fel can' milldir i fyned i sefydliad Lime Springs, yr hwn sydd ar y terfyn rhwng talaethau
Minnesota ac Iowa, gwlad ddymunol iawn yr olwg arni. Tra yn aros yn y parth hwn ar nos y 15fed o Orphenaf, pryd y dinystriwyd New Ulm gan gorwynt, y gwelais un o'r tymestloedd gerwinaf o fellt a tharanau a gwlaw a welais erioed. Yr oedd ysbeidiau y mellt-oleuni yn llawer hw^y na'r ysbeidiau o dywyllwch, a'u twrf tarfiol yn undarn deirawr daraii o daranau. Ymarllwysai y gwlaw megys llifogydd o'r cymylau; a chan nerth y gwynt yn chwythu yr oeddwn yn gweled y coed ieuainc a'r Indrawn megys yn gydwastad a'r llawr. Oddiyma cymerais daith ogleddol o 132 o filldiroedd i Minneapolis, o'r lle yr ymgymerais gwneud

TAITH ETO I DAKOTA
ar draws Talaeth Minnesota, trwy eangdiroedd rhyfeddol o wenith - gwenith yn feusydd wrth feusydd, a meusydd ar ol meusydd, can belled ag y gallai y llygad ganfod i bob cyfeiriad. Nid oedd y parthau hyn mor wastad a rhanau mwy deheuol y dalaeth, ac am hyny
nis gallwn weled mor bell. Ychydig o amser gydag ychydig o weithwyr ddeuai a maes mawr o wenith tnawg yn ysgubau cryno, llonydd ar y llawr. Tynid y peiriannau a ddefnyddid i dori yr y^d gan dri o geffylau cyfochrog. Yr oedd dau fath o honynt i'w gweled. Meddent bob un rod o estyll tebyg, ond eu bod yn fwy, yn uwch, ac yn ysgafnach, i wyntyllau peiriant nithio. Yr estyll hyn, wrth gael eu tori gan yr olwynion, a barent i'r y^dwellt ogwyddo a syrthio ar fanlawr (platform) y peiriant fel y caffai ei dori. Ar y banlawr hwn y safai dau ddyn yn rhwymo ysgubau. Byddai nifer y cynhauaf- deithwyr, a chyfrif y gyrwr, yn dri. Gelwid y math hwn o beiriant yn gynhauafydd (harvester). Math arall, rhagorach na hwn, ydoedd yr un a elwid hunan-rwymydd (self-binder). Ni byddai ar hwnw (x 112) ond y gyrwr yn unig. Gofaled efe am y ceffylau, a gofala am yr y^d iw dori, ei gasglu yn ysgubau, ai rwymo yn dy`n. Y gwrthwynebiad mwyaf i'r peiriant hwn fu y gwifrau r rhai y rhwymid, a'r rhai drachefn fyddent yn peri blinder i'r peiriant dyrnu ac ir anifeiliaid a ymborthent ar y gwellt. Ond yn awr defnyddir cortynau yn lle gwifrau, a pheiriant defnyddiol dros ben ydyw hwn.

 

Yn agos i ln yr Afon Minnesota y teithiais barth gorllewinol y dalaeth hon, ac wedi croesi y llinell i Dakota, aethum yn fuan i dref ieuanc, hardd, a chynyddol Millbank, lle y disgynais ac y cefais olwg ar eangder o wastadedd tra dymunol. Er fy mod wedi teithio 190 o filldiroedd o Minneapolis, yr oedd genyf i fyned eto tua 80 milldir i swydd Brown, hwnt i Afon James, lle y mae trefedigaeth ieuanc o Gymry. Yr oedd rhanau o'r daith hon dros fryniau neu chwyddiadau creigiog, a hollol amddifad o goed. Anfynych iawn hefyd yr ymddangosai dim tebyg i breswylfa ddynol. Tra y safai y gerbydres yn hir mewn un man, ceisiais wneud cytundeb g Indian am ferlyn a ddygasai yno i'w werthu. Methwyd cytuno wrth gwrs. Cefais i ei weled yn marchogaeth; cafodd yntau trwy y cyfieithydd ganmoliaeth, ac felly cawsom ein dau foddlonrwydd. Ceffid arwyddion o drigfanau dynol fel yr agosaem at Afon James. Tua dwy filldir ar yr ochr orllewinol iddi y mae pentref Bath. Nid oedd ond mis oed ar y pryd, a gwnelid ef i fyny o ychydig dai, gwneuthuredig o fyrddau geirwon wedi eu hoelio rhywlun wrth eu gilydd, ac eraill yn ddim ond pebyll. Pabell o gynfas gwyn ydoedd y brif faelfa (shop). Cynwysai er hyny amrywiaeth mawr o nwyddau. Adeilad arall, gyda'i haner isaf yn fyrddau a'i haner uchaf o gynfas, ydoedd y gwestdy (hotel), ty ag y mae llygad y teithiwr bob amser yn chwilio am dano. Adeilad hir, isel arall a elwid yn livery stable, ty tra angenrheidiol yn y gorllewin, am fod ar ymchwilwyr angen ceffylau i farchogaeth arnynt tra yn gweled y parthau ac yn gwneud dewisiad o ffermydd.

 

DECHREU YMSEFYDLU.

Bedair milldir ir gogledd o Bath y mae gwladfa Cymreig, cynwysedig yn benaf o bobl newydd fyned yno o barthau Cambria, Wisconsin. Ar fy ffordd tuag yno gwelais ddyn yn eistedd ar ei aradr (sulky plough), gyda thri o geffylau, yn tori y ddaear hno am y tro (x113) cyntaf erioed. Y ty cyntaf y gelwais ynddo ydoedd eiddo Mr. Robert Rowlands. Edrychid arno ef fel hon sefydlydd, canys daethai yno er ys mwy na blwyddyn. Gwelodd auaf yn y lle, ac yr oedd ei deulu wedi dyfod ddau fis cyn fy mod i yno. Yr oedd ei dy hefyd y mwyaf a'r ardderchocaf yn yr ardal, fel yr oedd llawer o son am dano, canys yr oedd mor fawr fel y gellid gwneud ynddo ddwy ystafell ar y llawr isaf trwy dynu gwahanlen o gynfas trwy ei ganol, ac yr oedd ei lawr wedi ei fyrddio. Byrddai geirwon ydoedd ei fur mewnol, am yr hwn y codasid mur arall o dyweirch, tua dwy droedfedd a haner o drwch, er cadw y tylwyth yn glyd dros y gauaf. Tyweirch hefyd ydoedd y t, yn gorchuddio t o fyrddau. Ar fferrn arall cefais y gwr yn prysur adeiladu ty o dyweirch, fel y gallai droi yr hen dy a gododd ychydig fisoedd yn flaenorol, i fod yn llety yr anifeiliaid. Yn y ty nesaf cefais chwech o wyr ieuainc yn bachio, hyny yw, yn cadw gweddwdy. Yr oeddynt wedi dyfod yno yn ddiweddar, cymeryd pob un iddo ei hun fferm, a chytuno i godi un ty cydrhyngddynt oll, yn yr hwn y coginent eu bwyd eu hunain, y golchent eu dillad eu hunain, ac y dwrdient eu hunain. Edrych yr oeddent, er hyny, ar daledigaeth y gwobrwy, canys gobeithient wneud eu ffermydd yn Eden Ardd, yn yr hon rhyw foreu hyfryd, wedi deffro o'u llafur a'u lludded, y caent eu Hefa deg wedi eu dwyn atynt i fod iddynt yn ymgeledd gymwys. Dywedwyd wrthyf fod yno dy neu ddau arall o'r un nodwedd. Y ty nesaf, yr hwn hefyd y cefais letya ynddo, ydoedd y nesaf mewn rhagoriaeth at eiddo Robert Rowlands. Dywedodd y pen teulu wrthyf mai efe ei hun hefyd a'i gwnaeth, ac yr oedd llawer rhagorach gwneuthuriad arno nag a wnai pen-saer celfydd, oblegid gan fod y byrddau wedi sychu a thynu atynt er pan eu hoeliwyd, yr ydoedd haner modfedd o rigolau rhyngddynt amgylch-ogylch yr adeilad ac yn y t, ac felly awyryd ef oddifewn yn nhymor cynes yr haf. Beth am y gauaf ? Ei wisgo a thyweirch, wrth gwrs, a'i wneud mor ddyddos a nyth y dryw.

 

Pa fath auaf sydd yno? Gauaf ofnadwy, medd pobl o bell; gauaf digon hawdd ei oddef, medd rhai a dreuliasant auafau yno. Tanwydd ydyw y nwydd prinaf. Ceir coed am bris uchel oddiwrth lnau yr afon, a cheir glo ar yr orsaf. Bwriada y bobl blanu llwyni a rhesi o cotton-wood, poplars, maple, &c., y rhai ydynt o dyfiant cyflym; yna gwnant yn burion. Nid oes i wahaniaethu rhwng ffermydd a'u gilydd (x114) ond pyst ar y conglau a osodwyd gan dirfesurwyr y Llywodraeth, ac yn achlysurol cwysi wedi eu gwneud gan erydr y perchenogion. Am gaeau, nid ydynt eto i'w cael. Gwelir dernyn o Indrawn yma, dernyn o wenith acw, dernyn o geirch y fan draw, a dernyn o gloron fan arall. Eir i dori ac i gynheuafu gwair, pa le bynag y byddo i'w gael, heb ofyn pwy fydd y perchenog; a gollyngir yr anifeiliaid, fel y crybwyllwyd yn flaenorol, i'r yrr (herd) gyffredinol. Cedwir y fuwch neu ddwy, yn gystal a'r ceffylau a ddefnyddir, yn aml yn rhwym gerfydd rhaff a elwir larriet, tua 40 troedfedd o hyd, yn agos i'r ty, a thruanaf o bawb yn y gorllewin ydynt y creaduriaid hyn. Pa faint bynag fyddo'r gwres, nis gallant ddianc i'r cysgod. Daear wastad ydyw y ddaear hon, gydag ychydig chwyddiadau graddol, ac y mae yr awyrgylch ar adegau yn ddrych, canys ymddengys tref Columbia a lleoedd pell ac anweledig eraill yn achlysurol ar y terfyngylch fel pe baent yn agos.

 

YN NEBRASKA.

Fy mhwynt nesaf ydoedd Talaeth Nebraska. Wedi taith gwmpasog o agos 900 o filldiroedd trwy Farmington, Austin, McGregor, Davenport, a Des Moines, daethum i'r orsaf fawr a rhyfedd a elwir Transfer, ger Council Bluffs, ar ln dwyreiniol yr Afon Missouri. Yma yn benaf y mae dwyrain a gorllewin y talaethau yn cyfarfod a'u gilydd. Ar yr ochr ddwyreiniol i'r orsaf y mae pen draw pump neu chwech o'r reilffyrdd mwyaf yn gollwng eu teithwyr i lawr; ar yr ochr orllewinol y mae reilffordd enwog yr Union Pacific yn eu cymeryd i fyny i'w trosglwyddo dros yr afon i Omaha a draw ar hyd dyffryn Platte i'r Mynyddoedd Creigiog, tiriogaeth y Seintiau, a'r gorllewin mawr. Saif Omaha (p. 31,000) a'r ln orllewinol y Missouri. Nid ydoedd yma yn 1854 onid bwthyn o gyffion. Dvwedir mai Cymro, o'r enw Jones, ydoedd post-feistr cyntaf y dref, ac mai yn ei het y cadwai y llythyrau; a chan y byddai ynddo lawer o duedd at hela gwyllt-filod, bu raid i bobl bryderus am eu llythyrau redeg milldiroedd lawer gwaith ar ol yr hen het. Y mae yn y dref yn awr lythyrdy ardderchog, a'r lluaws adeiladau eraill yn cyfateb. Oddiyma cymerais gyfeiriad deheuol o dros gan' milldir i weled y drefedigaeth Gymreig sydd ger Blue Springs. Er mai ychydig flwyddi ydyw oedran y sefydliad hwn medda agwedd (x115) lwyddiannus, ac y mae yn myned ar gynydd cyflym. Gwlad hyfryd yr olwg arni ydyw y wlad hon, ar awyrgylch yn dymerus, heb fod yn gynes iawn yr haf, yn oer iawn y gauaf, nac mewn un modd yn afiachus. Oddiyma aethum gan' milldir i gyfeiriad gorllewinol, can belled a Red Cloud. Hyfryd yn wir ydoedd yr olwg ar y wlad. y Dychwelais trwy Lincoln (p. 14,000), prif ddinas y dalaeth, i Omaha. Oddiyma cymerais linell yr Union Pacific ar hyd dyffryn brs ac enwog Afon Platte, can belled a North Platte City, tua 300 o filldiroedd yn orllewinol, ac yn ol, a gwelais feusydd o Indrawn a thiroedd pori o'r fath ragoraf.

 

BACHGEN FFRAETH.

Tra yn aros i ddysgwyl y cerbydres ar y transfer, rhedodd bachgen tua phymtheg oed o urdd y boot-blacks ataf. Wedi cytuno g ef am shine, a thra yn myned yn mlaen 'i waith, holodd lawer arnaf parthed y trefi gorllewinol y bum ynddynt, eu llwyddiant a'u rhagolygon. Ac meddai,
I ba le yr ydych chwi yn myned?
I'r dwyrain, atebais.
Gwlad Duw ydyw y dwyrain, meddai yntau.
Pa wlad ydyw y gorllewin? gofynais.
Gwlad y diafol.
Paham yr ydych chwi yn ewyllysio myned o wlad Duw i wlad y diafol? Am fod yn well genyf ei deulu. Y mae ei holl blant ef yn genuine, ond am y rhai a alwant eu hunain yn blant y llall, y mae eu haner yn fastardiaid; ac y mae eu trwynau duon dan fentyll gwynion yn wrthun i'r rhai sydd yn caru gwirionedd a phurdeb.
Fachgen ofnadwy, meddwn wrtho, a ydych yn deall beth ydych yn ei cymeryd i fyny i'w trosglwyddo dros yr afon i Omaha a draw ar hyd ddweyd?
Efallai nac ydwyf, ac os felly yr wyf yn siarad yn grefyddol, canys yr wyf yn sylwi nad yw llawer o'r rhai sydd yn siarad crefydd yn deall eu hiaith eu hunain. Iaith y nefoedd ydyw iaith crefydd, ac y mae yn ardderchog. Nid oes neb ond rhai a fu yn y nefoedd neu a gawsant eu dysgu gan ysbryd y nefoedd a fedr ei deall. Ond am y rhigamoral crefyddol a glywir gan lawer, nid yw ond iaith parrots, a santeiddrwydd ffasiynol yr oes ond dynwarediad mwncyod y fagddu. Y mae genyf barch i grefydd os bydd o'r peth gwirioneddol. Yr wyf yn caru y gwirioneddol na santeiddrwydd ffugiol. Anrhydeddusach creadur ydyw ellyll hollol nag epa o angel.
I ba le yr ydych yn myned? gofynais iddo.
I bob man, efallai - af i ba le bynag y gallaf
(x116) obeithio gwneud ffortun.
O ba le y daethoch?
O bob man am a wn i. Pa nifer o leoedd y bum ynddynt cyn cof nis gallaf ddweyd, ond er cof genyf fi bum yn Llundain, yn Paris, ac yn amryw o brif ddinasoedd Ewrop. Daethum yma tua haner awr yn ol o Chicago, ac yn y man byddaf yn myned gyda'r gerbydres acw i Colorado. Rhaid fod genych lawer o arian i allu teithio felly.
Na, nid trwy nerth arian yr wyf yn myned. Y mae yn perthyn i mi freiniau na wyr y lluaws am danynt; meddwyf special compartment, yn yr hwn nid yw rydd i eraill ddyfod iddo.
Pa le mae hwnw?
Gwelwch y st fechan acw sydd rhwng yr olwynion dan y cerbyd, acw yr wyf yn eistedd, chwi gewch weled yn y man.
Beth pe baent yn eich gweled?
Wel, beth hefyd? Nis gallent ond fy nhynu ymaith - ni chaniat y gyfraith iddynt fy lladd na'm niweidio; ond nis gwelant fi, ni chefais fy nhroi allan unwaith.
Beth pe rhedai y gerbydres dros fuwch neu geffyl?
Wel, byddai yn well arnaf fi nag ar yr anifail druan; ond nid wyf yn arfer rhedeg i gyfarfod gofidiau; pe felly buasent wedi fy mwyta yn mhell cyn fy ngeni.
Wel, meddwn, y mae llawer ffordd i fyned trwy y byd.
Oes, meddai yntau, ac yr wyf fi yn myned i fyned trwyddo. Teithiais eisoes ranau o ddau gyfandir, ac mi a fynaf wybod pa ran i mi sydd yn y byd hwn.
A oes genych rieni yn fyw?
Oes am a wn i, neu nac oes am a wn i; ond mi a wn i na wn i ddim am danynt. Mab ydwyf, o bosibl, i un o street walkers Llundain, neu i ryw eneth barchus ac anwyl a dwyllwyd, neu, efallai, i ryw foneddiges urddasol a ddaeth o bwrpas i rhyw gongl neillduedig o'r ddinas hno i'in rhoddi yn anrheg iddi, neu efallai y daw i'r golwg rywbryd fy mod yn etifedd o gyfoeth a theitlau uchel, yr ysgrifenir am danaf ac y cenir fy nghlodydd; ond a fyddwch chwi yn gwybod mai y boneddwr hwnw fu yn shino eich esgidiau yma heddyw? Ar hyn canodd y gloch, symudodd y gerbydres, ac yn chwim gosododd y bachgen ei hun, ei flwch, a'i frwsh, fel y dywedodd, yn daclus ar rywbeth dan y cerbyd, ac ymaeth ag ef, y creadur bychan, tlawd. Meddai brydwedd landeg a deniadol, gyda chyflawnder o dalent a ffraethineb.

 

YN IOWA.

Ar ol hyn dechreuais ar daith o bregethu trwy dalaethau Iowa, (x117) Missouri, a Kansas. Y lle y dechreuais ynddo ydoedd Long Creek, ger Columbus City, o'r lle yr aethum i Iowa City (p. 9,000) ac Old Man's Creek ; yna i Welsh Prairie, lle y'm cyhoeddwyd y Sabbath

 

(xLLUN: THE HOG BACK, SPIRIT LAKE (IOWA), REACHED VIA ALBERT LEA ROUTE.)

 

blaenorol fel pregethwr o sir Aberteifi, am hyny cofiwch bawb ddyfod i'w wrandaw; oddiyno i Williamsburgh. Yn yr oll o'r sefydliadau hyn y mae ein cenedl ni yn amaethwyr cryfion a (x118) llwyddiannus iawn. Yn Marengo cymerais daith orllewinol o 90 o filldiroedd i Des Moines (p. 23,000), prif ddinas y dalaeth, gerllaw i'r hon y mae Sevastopol, ac yma y dechreuais ymweled glowyr Iowa. Gan gymeryd cyfeiriad deheu-ddwyreiniol trwy Knoxville, daethum i barthau Beacon a Givin, ger Oskaloosa (p. 5,000), oddiyno i Ottumwa (p. 9,000) a Belknap.

Ar y daith rhwng y ddau le olaf adgofiais ymddyddan yr unfed-ganrif-ar-hugain ar wastadedd Dakota, canys fel yr oeddwn yn sefyll allan ar y banlawr olaf, pan oedd ein cerbydres yn pasio craig o faintioli ts wair, rhedodd dyn allan mewn syndod a gwaeddodd,
Dyna graig fawr.
Gan nad atebwyd iddo air dywedodd drachefn,
A welsoch chwi graig mor fawr a honyna or blaen!
Do, rai, oedd yr atebiad.
Wel ni welais i, a dweyd y gwir.
Yr wyf yn golygu y graig yna yn un o ryfeddodau y greadigaeth. Ai nid ydy'ch chwi?
Y mae pob peth yn y greadigaeth yn rhyfedd, ac yn ddiameu byddai craig fel yna yn rhyfeddod fawr yn eich gwlad chwi.
Pa fodd y gwyddoch pa wlad yr wyf yn byw ynddi?
Yr ydych yn byw yn ngogleddbarth y dalaeth hon, onid ydych?
Ydwyf; ond sut y gwyddoch chwi hyny?
Trwy weled darlun gwastadeddau eich gwlad yn eich llygaid, a syndod eich wynebpryd pan welsoch y tamaid craig yna.
Ai nid ydyw yn un fawr ryfeddol ynte?
Mewn, cydmariaeth i dwrch-dwmpathau eich gwlad chwi, y mae felly; ond mewn cydmariaeth i greigiau a welwch eto, os ydych yn myned yn mhell i'r cyfeiriad hwn, nid ydyw ond megys twrch-dwmpath ei hun.
Ar ol syllu enyd ar yr hwn oedd yn ymddiddan g ef, fel i wneud allan pa un ai mewn cellwair ai sobrwydd yr ydoedd, aeth i fewn. Wedi cael ei st gwelais ef yn syllu yn hir a manwl yn y drych (looking-glass) i weled, gallwn dybio, a oedd llun ei wlad yn ymddangos yn ei lygaid. O Belknap cymerais gyfeiriad gorllewinol can belled ag Allerton, yna i Lucas a Cleveland, lle y'm hanrhegwyd gweithiau Mormonaidd, ac ym haddysgwyd yn y gwahaniaeth sydd rhwng y ddwy gangen, o Saint y Dyddiau Diweddaf.

(x119)
YN MISSOURI.

O Cleveland cymerais daith ddeheuol o tua 150 o filldiroedd, trwy Centerville, Kirkville, a Macon City, i Moberly (p. 7,000) a Huntsville, lle y mae llawer o lowyr Cymreig. Am Americaniaid y parthau hyn, hen gaethfeistri, neu rai o'r daliadau hyny, ydynt gan amlaf. Chwythant eu geiriau allan megys trwy eu trwynau, a gwnant defnydd anarferol o'r llythyren h. Edrychant yn ddirmygus i raddau ar ddyn gwyn fyddo yn gweithio. Ystyriant mai'r Negroaid duon sydd i fod yn ddynion gwaith; ac y mae lluosogrwydd o'r cyfryw i'w gweled yma.

O Huntsville cymerais gyfeiriad gogleddol i Bevier, yr hwn sydd bentref Cymreig agos oll, lle y codir llaweroedd o l.
Pan oedd nifer o bobl yma yn rhoddi i mi hanes y lle, gofynodd un o honynt a oeddwn yn bwriadu cyhoeddi eu hanes yn hollol fel y mae.
Amcenir at gywirdeb, ydoedd yr ateb.
Meddai yntau, gyda chellwair yn lygaid,
Nid ydym am roddi i chwi fwy o'n hanes nag sydd w eddaidd, gan hyny yr wyf yn gofyn i chwi a ydyw yn weddaidd i weinidog Cymreig fedyddio Negroaid?

Gan y gorchymynir i weinidogion yr Efengyl ddysgu a bedyddio yr holl genedloedd, a fod y genedl Negroaidd yn y rhestr, y mae yn weddaidd i weinidog Cymreig fedyddio Negroaid.

Felly, meddai yntau, y mae yn rhydd i mi ddyweyd yr hanes. Daeth nifer o deuluoedd Negroaidd i breswylio yn agos yma, a chan nad oedd yn eu plith weinidog o honynt eu hunain, a'i fod yn marn gweinidogion gwynion (llawer o'r rhai yn y parthau hyn ydynt o dras yr hon gaethfeistri) yn anheilwng o'u hurddas i fedyddio Negroaid, daethant at weinidog Cymreig a gofynasant iddo a wnai efe ymostwng i'w bedyddio hwy. Ymostwng i fedyddio!' meddai'r Cymro; 'mi a'i cyfrifwn yn fraint o'r mwyaf i gael bedyddio unrhyw greaduriaid, i wneud hyd yn nod pe baent fulod, ond cael ynddynt arwyddion eu bod yn credu yn Nghrist.' Ac felly, heb ychwaneg o lol, efe a'i bedyddiodd.'

Ddeng milldir yn mhellach i'r gorllewin y mae amgylchoedd New Cambria, gwlad fryniog o amaethwyr, a'r sefydliad Cymreig mwyaf yn y dalaeth. Tua haner can' milldir yn mhellach disgynais yn Utica i fyned i sefydliad Cyrareig arall a elwid Dawn. Yno y mae gwlad fwy. dymunol yr olwg arni. Ychydig yn dde-orllewinol oddiyma y mae sefydliad Cymreig Low Gap, lle y mae gwlad brydferth a
(x120) thiroedd da am brisoedd cydmarol isel. Oddiyma cymerodd cyfaill caredig fi ar ganol nos yn ei gerbyd i fyned i Moresville i gael y gerbydres i Kansas City. Ar ein gwaith yn pasio rhyw dy dywedodd, Dyma lle y cartrefa y Negro brydiog a da at yr hwn yn amser caethwasiaeth yr arferai caethfeistri ddyfod a'u caethesau fel y gallent godi stock dda o gaethion. Ystyrid ef yn un mor rhagorol fel y deuent ato ganoedd o filldiroedd.

Aeth y gerbydres i mi trwy barth o wlad a ffinid gryn lawer gan ysbeilwyr, y rhai yn finteioedd yn y nos ac mewn lleoedd anghysbell a barent i stages, e, trains cyfain sefyll tra fyddent yn eu hysbeilio. Bu hyny droion yn yr amgylchoedd hyn yn ystod yr haf hwnw. Ychydig ddyddiau cyn fy myned y ffordd hon, yr oeddynt wedi saethu yn farw conductor cerbydres ac un o'r teithwyr, ac ysbeilio pawb arni. Gwnaent eu hymosodiadau sydyn, yn ol cyfundrefn gyd-ddealledig. Rhaid fyddai i bob un yn y cerbyd ddal ei ddwylaw i fyny dan y perygl o gael ei saethu yn y fan, tra byddai un o'r lladron yn myned oddiamgylch gyda chwd i roddi llogell-lyfrau, oriaduron, arian, tlysau, a phob peth gwerthfawr ynddo. Wedi ysbeilio hefyd gerbydau yr express a'r llythyrau, inarchogent ymaith. hon wrthryfelwyr y d6 ydynt y creaduriaid hyn gan amlaf. Deallwyf fod rhai o'r blaenoriaid mileinig wedi eu dal, ar wlad yn awr yn cael llonydd ganddynt.

Y mae Kansas City yn ddinas flodeuog ar fryniau rhamantus glan y Missouri. Cynyddodd poblogaeth y ddinas hon mewn deg mlynedd o amser o 5,000 i 56,000. Hwn ydoedd y trydydd lle i mi groesi y Missouri. Croesais hi y tro cyntaf ger Fort Pierre, tua 600 o filldiroedd yn uwch i fyny, a thrachefn ger Omaha.
Cynelid ffair flynyddol y Sir gerllaw Kansas City pan oeddwn yno. Parha y ffeiriau hyn yn mhob Sir dri diwrnod. Eu hamcan ydyw, nid gwerthu, ond gwneud arddangosiad o bethau, a gwobrwyo am y goreuon o'r anifeiliaid, ydau, ffrwythau, peiriannau, marchogesau, ac agos bob peth defnyddiol. Prif atdynfa y ffair hon ydoedd rhedegfa o bumtheg milldir ar feirch rhwng un Miss Williams a rhyw Miss arall. Yr oedd Miss Williams wedi curo y llall mewn rhedegfa flaenorol, ond y llall gurodd y tro hwn. Rhagorai un fel marchoges, a rhagorai y llall mewn cyflymdra wrth newid meirch, y rhai a newidiwyd chwech neu saith o weithiau.

(x121)

KANSAS.
O Kansas City aethum bedair milldir yn ddeheuol i Rosedale, lle y mae llaweroedd o Gymry yn gweithio mewn tn-weithfaoedd. Wedi dychwelyd i Kansas City cymerais daith orllewinol o ddeg milldir ar hugain i Lawrence (p. 9,000), lle ag oedd yn ganolbwynt brwydrau gwaedlyd rhwng gwy^r geirwon y cyffiniau (border ruffians) yn amser y gwrthryfel mawr. Meddianwyd ac ysbeiliwyd y lle unwaith gan y carn-leidr hynod Quantrell a'i wylliaid. Saith

(xKANSAS AVENUE, TOPEKA.)

milldir ar hugain yn mhellach ac yr oeddwn yn Topeka (p. 16,000). Yr oedd yno ffair dalaethol, yr hyn a barai brysurdeb neillduol ar y reilffyrdd tuag yno o bob cyfeiriad. Yr oedd i'w gweled yno ryfeddodau naturiol a chelfyddydol y byddai yn werth teithio canoedd o filldiroedd i'w gweled. Er hyny, testun mawr y ffair hon eto ydoedd rhedegfa ar feirch rhwng Miss Curtis, o Kansas, a
(x122) Miss Pinneo, o Colorado. Ugain milldir ydoedd y rhedegfa hon i fod, ond am fod un o'r merched wedi myned yn glaf byrhawyd hi i ddeg. Gorphenodd y ferch glaf ei gyrfa mewn llewyg, ond enillodd y goron.

Rhyfeddod fawr arall a welwyd yn y ffair hon ydoedd buddugoliaeth dirwest. Yn mhlith y miloedd, e, y canoedd o filoedd dynion oeddynt wedi ymgynull o gylch canoedd o filldiroedd, ni welid un dyn meddw yn eu plith, nac un dyn yn gwerthu na phrynu diod feddwol trwy yr holl ffair. Y mae Kansas wedi gwneud cyfreithiau dirwestol, ac nid ydyw yn gyfreithlawn i neb ond cyffeirwyr werthu diodydd meddwol o'i mewn. Y mae, er hyny, trwy y dalaeth oll raddau mawr o werthu ac o yfed sly. Gwelais ddau, a dim ond dau, yn arddangos gogoniant eu cywilydd mewn tref ag y tybid ei bod yn hollol ddirwestol. Pwy oeddynt? Indiaid? Nage. Gwyddelod? Nage. Ellmyniaid? Nage. Yankees? Nage. Nid Cymry, ai e? I, yn wir, dau Gymro wedi dyfod yn ddiweddar iawn o Gymru!

DEFAID KANSAS.
Gan fy mod yn dysgwyl fy mhethau i ddyfod ar fy ol o Kansas City, ni ellais ymadael i Topeka cyn dau o'r gloch y boreu. Cyrhaeddais Osage City erbyn pump, ac ar ol llawer o drafferth. cefais hyd i Gymry, ond mor llwyr luddedig yr oeddwn yn cael fy hun fel y bernais y byddai gwely yn llawer mwy cyfaddas na phulpud, er ei bod yn Sabbath. Hebryngwyd fi y prydnawn hwnw ddeuddeg milldir i sefydliad Cymreig Arvonia, lle y cyfarfyddais 'r Parch. M. B. Morris, ei wraig, a'i ferch, o Colorado. Oni buasai y cydgyfarfyddiad hwn buasai rhan ddyeithriaf a rhyfeddaf fy nhaith, hwyrach, heb ei chyflawni. Ar ddyferiad olew grasol Mr. Morris i'm hysbryd llesg, ymadfywiais a chefais nerth i fyned rhagof.


(x123)
I fyned o Arvonia i'r Bala, yn ngwlad Powys, tua phedwar ugain milldir yn ogledd-orllewinol, yr oedd genyf i ddychwelyd i Osage City, lle y clywais am farwolaeth yr Arlywydd Garfield, yn mhen agos i dri mis ar ol iddo gael ei saethu. Aethum heibio Peterton, lle y mae llawer o lwyr Cynireig, a thrwy Burlingame i Manhattan. Daeth dyn o'r Bala a'i gerbyd i gyfarfod mi i'r lle hwn, ond gan iddo fy ngheisio ar orsaf wahanol i'r hon y daethum iddi, ni ddaethom o hyd i'n gilydd, gan hyny mi a'i troediais allan tua chwe'milldir ar hugain ar hyd Dyffryn y Gath Wyllt. Ymddangosai, y wlad hon yn debyg i rai parthau o Gymru; bron na thybiwn wrth ganfod tai o geryg a chloddiau ceryg ar fryniau ceryg, fy mod yn rhodio yn agos i'r mr yn Sir Feirionydd.

O'r Bala aethum i Junction City, tuag ugain milldir yn ddeheuol. Yr ydoedd yno anghydfod rhwng y diodwyr a'r dirwestwyr. Os methid cael deuddeg o reithwyr i euog-farnu dyn a fyddai yn cael ei erlyn am werthu diodydd meddwol, ystyrid y byddai y fasnach feddwol wedi cario'r dydd, ac y byddai yn ddiogel i'r neb a ewyllysiai werthu ei melldithion. Dywedid fod rhai trefydd yn y. dalaeth wedi gorchfygu y modd hwn ac yn gallu herio y gyfraith.

(xYSGOL NORMALAIDD EMPORIA, KANSAS.)

Oddiyma aethum i Emporia (p. 5,000), tua triugain milldir yn ddeheu-ddwyreiniol. Yn, a ger y dref hon y mae y sefydliad Cymreig mwyaf ei faint, ei lwydd a'i bwys yn y dalaeth. Arosais yma fwy nag wythnos, a chefais y bobl yn hynod garedig. Ar ol tymor maith o sychder daeth yn wlaw mawr yno brydnawn y 29ain o Fedi, a da gan bawb ydoedd derbyn y rhodd, ond daeth dinystr i'w ganlyn, canys aeth heibio i'r dref, tua milldir oddiwrthi ar y tu gogleddol, hyrddwynt ofnadwy, yr hwn a ddrylliodd amryw dai, ac a ddygodd ymaith bedwar o fywydau dynol; gwelais ddau o'r cyrff, sef eiddo gwraig ieuanc a baban blwydd a hanner oed.

 

(x124)

I Burton, 93 o filldiroedd yn mhellach, lle y mae sefydliad bychan o Gymry, yr aethum yn nesaf. Fel engraifft o'r croosaw a roddir i newydd-ddyfodiaid yn y Gorllewin, wele a ganlyn o'r Burton Monitor am yr wythnos hono:-

 

We now have a tailor, in the person ef Mr. Owens, just from the old country (Wales). He comes well recommended, has a good face upon him, and we are all going to patronize him and help him along. We want every fellow that strikes our town to stick.'

 

Y mae y wlad yn yr amgylchoedd hyn yn wastad agos fel bwrdd, ond tua deuddeg milldir yn ddeheuol, tua glan yr afon Arkansas, y mae tiroedd ag ychydig chwyddiadau ynddynt, tiroedd rhagorol, meddir, ac a werthir gan gwmpeini y reilffordd ardderchog Atchison, Topeka, and Santa Fe am brisoedd isel a thelerau manteisiol iawn i dalu; os myn neb ei feddianu ni ddylid colli amser, bydd yn fuan wedi myned. Nid llawer o diroedd amaethu da a geir yn mhellach na hyn; gwaelach, waelach y ceir ef bellach fel yr agoseir at y Mynyddoedd Creigiog.

 

Pymtheg milldir o Burrton y mae Hutchinson. O'r lle hwn yn mlaen ymgadwai y reilffordd yn agos at yr afon Arkansas. Nid oedd ond gwastadeddau mawrion i'w canfod, gyda threfi a pentrefi yma a thraw, wedi eu cenhedlu a'u magu gan y reilffordd, a dywedir eu bod oll yn bwriadu dyfod, fel eu mam, yn rhai mawrion ac enwog iawn. Sterling, er engraifft (p. 2,000), yr hon yr ymffrostia ei phreswylwyr ei bod eisoes gymaint a New York, ond yn unig ei bod heb ei hadeiladu. Yn mhellach yn mlaen y mae Craig Pawnee, lle hynod mewn hanes ar gyfrif ei ryfeloedd Indiaidd. Yn mhlith y lluaws enwau a dorwyd yn y graig y mae enw Robert E. Lee, prif gadlylwydd, y De yn amser y gwrthryfel mawr; cerfiodd ei enw yma pan oedd yn ieuanc.

 

Yn fuan wedi pasio Larned dechreuasom fyned trwy wlad gydmarol ddiffrwyth, fel mynydd Gilboa, heb na gwlith na gwlaw (i raddau digonol) yn disgyn arni. Dywedir ei bod yn ffaith ryfedd fod y cawodydd gwlaw yn myned i'r gorllewin o flaen y preswylwyr yn ol y raddeg o ddeunaw milldir y flwyddyn. Nid yw natur yn rhoddi ei bendithion lle na byddo galw am danynt. Lle na byddo ond tywod neu greigiau ni cheir gwlaw, ond lle byddo gan y ddaear blant o wyrddlysiau a choed y mae y Nefoedd yn rhoddi gwlaw i'w (x124) disychedu. Y mae hyn hefyd yn ysgrythyrol - Canys yr Arglwydd a wrendy ar y nefoedd, a hwythau a wr andawant ar y ddaear; a'r ddaear a wrendy ar yr yd a'r gwin a'r olew, a hwythau a wrandawant ar Jezreel (Hos. ii: 21, 22). Byddai yr hon ddaearyddwyr yn nodi

 

(xYSGOLDY LARNED, KANSAS.)

 

Nebraska, Kansas, a Colorado allan fel anial- wch mawr America; ac nid oes dros oes dda er pan ydoedd yn grediniaeth gyffredinol na ellid codi dim o'r ddaear yn orllewinol i afon Missouri. Pa sail bynag ydoedd i'r grediniaeth y pryd hwnw, y mae er's blynyddau bellach wedi darfod. Yn y flwyddyn 1866 cyfrifid Kansas yn bedwerydd ar hugain o dalaethau y Undeb yn ei chynyrchion amaethyddol. Yn y flwyddyn 1878 yr ydoedd yn flaenaf yn ei gwenith ac yn bedwerydd yn ei hindrawn.

 

COLORADO.

Colorado ydyw yr ieuangaf o'r talaethau. Talaethwyd hi yn y flwyddyn 1876 ym mhen can' mlynedd ar ol Dadganiad Annibyniaeth, am hyny gelwir hi y Dalaeth Ganmlwyddol (Centenial State). Gorwedda ar gefnau geirwon y Mynydddoedd Creigiog. Y mae yn llawn o ryfeddodau natur, yr hyn, yn nghyda'i chyfoeth mewnol o aur, arian, efydd, copr, haiarn, plwm, gol, &c., sydd wedi dwyn i ymarferiad ai o brif ryfeddodau celfyddyd. Teithiais lawer ynddi, ond gellir gosod swm a sylwedd yr hyn a welais ynddi yn hanes fy nhaith o Erie trwy Denver a Pueblo i Leadville.

 

Erie, ynte, ydyw y lle cyntaf. Pentref mewn llanerch blaen yn (x126)

ngolwg y mynyddoedd mawrion. Y mae yma sefydliad o Gymry, yn gweithio gan amlaf mewn coedlo (lignite coal).

Y mae Denver (p. 36,000), prif ddinas y dalaeth, a'r harddaf, meddir, o St. Louis i San Francisco, 94 milldir yn ddeheu-ddwyreniol. Saif 5,240 o droedfeddi uwchlaw arwynebedd y mr, Er nad yw nifer ei blynyddoedd ond ychydig, y mae ganddi heolydd ac adeiladau na welir eu rhagorach; yn eu plith eglwys gadeiriol, chwareudy, a gorsaf; y mae yn syndod edrych arnynt. Y mae ynddi laweroedd o Gymry, meddir, ond eu bod ar wasgar. Yma cymerais reilffordd ramantus y Dewer and Rio Grande i fyned i gyfeiriad deheuol. Geilw ei pherchenogion y ffordd hen yn Llinell Arddundirawl America (The Scenic Line ef America), ac nid wyf yn meddwl fod yr enw yn rhy honiadol ychwaith. Gellid yn ddigon priodol ei galw yn llinell arddundirawl y byd. Hon ydyw y gyfundrefn hwyaf o reilffordd gul sydd yn bod, a rhaid iddi fod yn gul mewn trefn i'w cherbydresi allu gwneud ei throadau, esgyniadau, a disgyniadau cyflym, gwyllt, a beiddgar. Wedi dringo 2,260 o droedfeddi mewn 52 o filldiroedd, daethom i le a elwid y Divide, y pwynt uchaf ar y gangen llen, lle y mae llyn bychan, ar yr hwn y ceir ymbleserwyr yn rhwyfo, pysgota, ac yn saethu hwyaid gwylltion. Wedi pasio hwn daethom i olwg creigiau o dywodfaen coch, yn arddangos wyneb (front) o resi o golofnau cywrain, yn hollol fel pe byddent wedi eu harddurno gan law celfyddyd. Ymddangosent mor gydffurf a threfnus a phe wedi eu gosod yno gan ddynion i'r dyben o ddal y bryniau oddi-arnynt. Disgynais mewn pentref a elwid ar y cyfrif hwn yn Monument, i'r dyben o fyned bum' milldir yn ddwyreiniol i weled sefydliad bychan o amaethwyr Cymreig a elwir Gwilymville. Yma yn ddiamheu y mae yr amaethwyr Cymreig uchaf yn y byd, canys y mae y lle cyfuwch ddwywaith a phen y Wyddfa.

 

Y TUDALEN NESAF: 1212k Rhan 6 Tudalennau 126-151

 

Ble'r wf i? Yr ch chi'n ymwld ag un o dudalennau'r Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
Werr m ai? Y rr vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wbsait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website



 


Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats